Янгиликлар: Ўзбекистон: Энергетика инқирози 2024-йил қишида ҳам такрорланадими? O'zbekiston Dunyo Yangiliklar

Ўзбекистон электр ва газ нархларини эркинлаштириши керак, энергетика соҳаси бозор муносабатларига мос ислоҳ этилиши керак.

Бу гапни мамлакат раҳбарияти ҳам, соҳа билимдонлари ҳам кўп йиллардан буён айтиб келишаяпти, аммо "шундоғам иқтисодий қийналган оддий одамларнинг аҳволини оғирлаштирмаслик" истаги энергетика соҳаси ислоҳотининг орқага сурилишига олиб келаяпти.

Алоқадор мавзулар

Бу йилги қиш Ўзбекистон раҳбарияти учун яхши сабоқ бўлди, энергоресурслар баҳолари эркинлаштирилмас экан, мамлакатда газ ва свет муаммоси ҳал бўлмайди, қишда яна инсонлар қийналаверадилар, шу вақтгача фойдаланиб келинаётган иссиқлик электр станцияларию қозонхоналарнинг дастгоҳ ва жиҳозлари янада эскириб ишдан чиқаверади, деган хулоса яққол англанди.

"Мана энди ортга суриб келинаётган нархларни эркинлаштириш ислоҳоти бошланади" деб кутишди вазиятни ичидан яхши биладиган ўзбекистонликлар.

Лекин, афтидан, беш йиллик муддатни етти йилга алмаштиришни кўзлаётган раҳбарият референдумда халқ қўллаб-қувватловини истамоқда, бу эса "свет нархини энди оширмасак бўлмайди" деган гапни айтишнинг мавриди эмас, деган фикрга келинган.

Шунинг учун ҳам референдум арафасида "2023 йилда Ўзбекистонда электр ва газ қимматламайди" деган баёнот фақат навбатдаги яна бир популистик қадам бўлади, агар бу йил ҳам нархларни эркинлаштириш бошланмаса, мамлакат энергетикаси ислоҳотининг ортга сурилиши иқтисодиёт ва аҳолига янада қимматга тушаверади.

2016 йили президентлик сайлови арафасида Президент Шавкат Мирзиёев Ўзбекистон энергетикасидаги вазият абгорлигини тан олган, соҳани ислоҳ қилишга ваъда берганди.

Ўзбекистонда шамолдан электр истиқболи борми? Видео

Раҳбарият "шок терапияси билан даволаш" усулини бошиданоқ рад этган, энергетика бозорини эркинлаштиришнинг пухта ўйланган режасини ишлаб чиқиб, кейин ишга киришган маъқул деган ёндашув танланган.

Охирги йилларда газ ва электр нахларини эркинлаштириш ва энергетика соҳаси ислоҳоти қайта-қайта ортга суриб келинди, "қиммат газ билан свет аҳолимизга оғирлик қилади", "халқ ўртасида норозилик келиб чиқади" деган мантиқдан келиб чиқиб иш тутилди.

Бу фикрни ўтган йили Қорақалпоғистон ҳодисалари кунлари кучга киритилиши режаланган газ билан электр энергияси нархларини ошириш қароридан воз кечилгани ҳам исботлайди.

Ўзбекистоннинг ўша вақтдаги Иқтисодий ривожланиш ва қашшоқликка қарши курашиш вазирлиги бензин, табиий ва суюлтирилган газлар, электр энергияси нархларини босқичма-босқич эркинлаштириш мақсадига қаратилган ҳукумат қарори лойиҳасини тайёрлаган, лойиҳа матни муҳокамага ҳам қўйилган эди.

Бу лойиҳада хонадонлар учун алоҳида нарх, бизнеслар учун алоҳида нарх, моддий имконияти чекланган аҳоли қатлами учун қўллаб-қувватловни ҳам кўзда тутган алоҳида нарх режаланган, фақат қарорни кучга киритиш қолган эди, холос.

Хусусан, 1 кВт соат электр ҳақини 325 сўм қилиб кўтариш, ҳар бир хонадонга ҳар ойига 250 кВтлик ижтимоий норма бериш кўзда тутилган. Агар оила 250 кВтдан кўп электр истеъмол қилган бўлса, кейинги ҳар киловатти учун 650 сўмдан тўлашни бошлайди.

Аҳолига табиий газни ҳам ҳар кубометри учун 410 сўм қилиб ошириш, бунда 700 кубометргача имтиёзли норма бериш, газни бундан ортиқ ишлатган бўлса, қолганига 1200 сўмдан тўловни талаб қилиш мўлжалланган эди.

Собиқ қашшоқликка қарши кураш вазирлигининг 2022 йил баҳоридаги ҳисоб-китобларига кўра, Ўзбекистонда аҳолининг 80 фоизи ўртача ҳар ойда 200 кВт соат электр энергиясини сарфлайди.

Бутун республикадаги электр истеъмолининг атиги 31 фоизи (5,7 млрд кВт соат) хонадонлар ҳисобига тўғри келади, дейилган ўрганилган тадқиқотда.

Ўзбекистонда газ абоненти сифатида эса 4 миллион хонадон рўйхатга олинган, шуларнинг 85 фоизи ойига ўртача 500 кубометр газ ёқади. Лекин бутун республикадаги газ истеъмолининг атиги 35 фоизи аҳоли ҳисобига тўғри келади.

Бунинг маъноси шуки, давлатнинг арзон электри ва арзон газининг аксар қисмини давлатдан субсидия олаётган завод, фабрикалар, бошқа ишлаб чиқариш субъектлари сарфлаб ётипти.

Ўзбекистон иссиқлик электр станциялари ҳаддан зиёд кўп табиий газни ёқиб, исроф қилиб электр энергияси ишлаб чиқараяпти, ИЭСларнинг "эгаридан тушови қиммат"га тушаётганини иқтисодий таҳлилчилар анча йиллардан буён айтиб келадилар.

Ўзбекистон энергетика инқирозининг уч асосий сабаби

Мамлакатда электр ва газ нархлари охирги марта 2019 йил августида оширилган, ўшандан буён баҳолар хонадонлар учун ҳар киловат соатига 295 сўм, бизнеслар учун эса 600 сўм этиб белгиланган.

Ўзбекистон раҳбарияти нархларни эркинлаштиришни 2020 йил кўзлаган, бироқ Ковид пандемияси бошлангани бу ишни ортга суришга мажбур қилган эди.

Бу орада аҳоли сони ҳам ортди, янги қурилган турар-жой бинолари сони ҳам кўпаймоқда, демакки, бутун республиканинг электр ва табиий газга эҳтиёжи кун сайин кучайяпти.

Раҳбариятнинг 2023 йилда газ ва электр нархларини оширмаслигимиз мумкин деган баёнотига иқтисодий таҳлилчи Отабек Бакиров ўзининг Телеграмдаги bakiroo каналида шундай муносабат билдирди:

"Аномал совуқ ва аномал иссиқсиз ҳам перманент муаммолар гирдобида қолган ва мувозанатини йўқотган энергетикамиз учун амалдаги тизимни ва тарифларни ўзгартиришсиз қолдириш оқибатларини жуда кўп ўзбекистонликлар ўтган қишда англаб бўлди, танасида ҳис этди. Ўзини ижтимоий давлат деб эълон қилиш арафасида турган давлат учун жорий нарх сиёсати амалдаги ижтимоий тенгсизликни авж олдираётганини ҳам жамият аллақачон англай бошлаган. Яъни, тарифларни ўзгартиришсиз қолдирамиз деган чақириқ илгаригидек популистик эффект бермайди. Ҳисобга олиш керакки, буёғига аҳоли ҳам, бизнес ҳам тарифларнинг қимматлигидан эмас, газ ва светнинг йўқлигидан норози бўлади.

...Аввал ҳам қўлдан бой берилган қулай фурсатлар ҳақида кўп ёздик. Иқтисодий ўсишни тиклаш, ижтимоий адолатни қайтариш ва айниқса мамлакатнинг модернизацияси учун бозорга ўтишни 2023 йилдан ҳам кейинга қолдириб бўлмайди. Таъбир жоиз бўлса, бу бизнинг охирги имкониятимиз бўлади ва 2023 йилда энергетик ислоҳотлардан ҳам муҳимроқ бўлган бошқа ҳеч бир вазифани шахсан мен кўраётганим йўқ", дейди иқтисодий таҳлилчи.

https://t.me/bbcuzbek

BBC.COM/UZBEK

Telegramda bog'lanish raqami +44 7858860002