Ovqat izlayotganda o‘ldirildi – Jeremi Bouen Abdullohning o‘ldirilishi va G‘azodagi halokatli yordam tizimi haqida hikoya qiladi

O‘rta yoshli Diaa, G‘azo markazidagi qochqinlar lagerlaridan birida oila boshi – er va ota, xushmuomala mezbon, biroq ichidagi dard yuzida zohir edi.

"Marhamat, kiring. Bu Abdullohning xonasi."

Abdulloh uning 19 yoshli to‘ng‘ich o‘g‘li edi. 2 avgust kuni u G‘azo Gumanitar Jamg‘armasi (G‘GJ) boshqaradigan oziq-ovqat tarqatish punktlaridan biri ochilishini kutayotganda otib o‘ldirildi. G‘GJ may oyida Isroil va AQSh tomonidan tashkil etilgan bo‘lib, G‘azoda ish boshlagan. Yordam punktlarini Isroil mudofaa kuchlari va qurollangan amerikalik maxsus kuchlar faxriylari qo‘riqlamoqda.

Abdullohning bo‘m-bo‘sh yotoqxonasida Diaa o‘g‘lining maktab sumkasini quchoqlaydi.

"Aziz o‘g‘lim. Uning hidi hali ham ketmagan. Alloh seni rahmatiga olsin, kechirsin, jannatning eng oliy maqomlari, inshaalloh, nasib qilsin."

Diaa o‘zini ayblaydi. "Kechqurun u menga: "Dada, men borib kelaman", dedi."

Men unga: "Xudo haqqi, ertaga borishingni istamayman, iltimos, borma», dedim.

U: "Xudo xohlasa, hammasi yaxshi bo‘ladi, dada," dedi.

Albatta, bu dahshatli tuyg‘u, go‘yo men o‘g‘limni o‘ldirgandek, go‘yo men uni o‘limga yuborgandek.

Ammo bizga bu yordam kerak edi. Aka-ukalarini, otasi va onasini boqishi uchun katta o‘g‘limdan voz kechdim."

G‘azo Isroil oziq-ovqat va boshqa hayotiy muhim ta’minotlarni cheklagani sababli ocharchilikdan aziyat chekmoqda. Yordam tashkilotlari va tijoriy yuk tashuvchilar faqat shu yilning 19 yanvarida boshlangan tinchlik davrida yetarli miqdorda ta’minot oldi. So‘ng bu to‘satdan to‘xtadi, chunki Isroil 2 martda to‘liq qamalni e’lon qildi va ikki hafta o‘tgach, yana urush boshladi.

Oziq-ovqat bilan bog‘liq favqulodda vaziyatlarni baholaydigan global tashkilot – IPC avgust oyidagi so‘nggi hisobotida ocharchilik G‘azo shahriga yetib borganini ma’lum qildi. Isroil Bosh vaziri Binyamin Netanyahu G‘azoda ocharchilik yo‘qligini aytib, IPC taqdim etgan ko‘plab dalillarni "ochiq yolg‘on" deb rad etdi. IPC butun dunyoda xolis va ekspert tashkilot sifatida nufuzga ega. Netanyahuning aytishicha, Isroil "taqchillik" uchun javobgar emas.

U G‘azodagi BMT tashkilotlarini no‘noqlikda ayblaydi va BMTni HAMAS oziq-ovqat mahsulotlarini tizimli o‘g‘irlashiga qarshi chora ko‘rmaganlikda ayblab, bir necha bor tanqid qilgan. BMT uning ayblovlarini rad etib, jo‘natmalar shtrix-kodli ekani va kuzatilishi mumkinligini ta’kidlaydi. BMTning aytishicha, Isroil, takroriy so‘rovlarga qaramay, tizimli o‘g‘irlik ayblovlari bo‘yicha hech qanday dalil taqdim etmagan.

Aksariyati Abdulloh kabi yosh yigitlar bo‘lgan falastinliklar oziq-ovqat olish uchun G‘GJ hududlarida o‘z hayotlarini xavf ostiga qo‘yishiga sabab ocharchilikdir.

HAMAS Isroil janubida 1195 kishini o‘ldirib, 251 kishini garovga olganiga qariyb ikki yil bo‘ldi. Qirq sakkiz nafar isroillik hali ham G‘azoda. Ulardan 20 nafari tirik deb taxmin qilinmoqda. Bu 1948 yilda mustaqillikka erishganidan beri Isroilning eng katta jarohatiga aylandi.

Isroil bunga javoban falastinliklarga qariyb sakson yil ichida boshdan kechirgan eng katta jarohatni yetkazdi. Isroilliklar G‘azoda – hozirda vayronaga aylangan tor hududda o‘zini himoya qilayotganini ta’kidlashda davom etmoqda. HAMAS nazoratidagi Sog‘liqni saqlash vazirligi ma’lumotlariga ko‘ra, Isroil kamida 65 ming kishini, jumladan 18 mingdan ortiq bolani o‘ldirgan. Isroil bu raqamlarni rad etadi, ammo ularni odatda xalqaro tashkilotlar ishonchli deb hisoblaydi.

Abdulloh aqlli yigit edi. Uning stoli ustidagi stiker qog‘ozlar imtihonlarda 95 foiz natijaga erishishni maqsad qilganini eslatib turardi. Otasi ko‘rsatgan suratlarga qaraganda, u chiroyli kiyingan, sochi chiroyli qirqilgan, umidvor tabassum bilan turardi. U urushdan oldin hayot og‘ir bo‘lgan G‘azoda ham kelajakda imkoniyatlarni ko‘rgan bo‘lsa ne ajab. Endi bu hayot Isroil hujumlari va ocharchilikdan omon qolish kurashiga aylandi.

Abdullohning qo‘shnisi, bolalik do‘sti Muaz u vafot etgan kuni nima bo‘lganini aytib berdi. Ular Isroil armiyasi askarlari ko‘rsatmalariga amal qilib, G‘azo markazidagi yagona G‘GJ 4-maydoniga birga borishgan. Oziq-ovqat uchun xavfli poygada oldinga o‘tish uchun ko‘plab falastinliklar G‘GJ punktlariga tong otmay borishadi. Muaz va Abdulloh u yerdan 500 metrdan kamroq masofada vayron bo‘lgan uy yonida kutib turishdi.

Keyin Abdulloh hojatga borish uchun, Muazning aytishicha, taxminan 30 metr uzoqqa ketgan. O‘shanda uni otib o‘ldirishdi. Muaz do‘stining oldiga borish uchun kuchli otishma ostida yugurganini aytdi. U yana taxminan 10 daqiqa yashadi.

Diaa bizga o‘g‘li haqida, G‘azoda yashash va tirik qolish qanchalik og‘irligi haqida gapirib berdi.

"G‘azoda biz tinchliksevar xalqmiz. Abdulloh ham boshqalar kabi bir yigit edi. Alloh uni rahmatiga olsin. U hech bir orzusini amalga oshirishga ulgurmadi."

Biz IMKdan (Isroil Mudofaa Kuchlari) Abdullohning o‘limi haqida so‘radik. Ular javob bermadi, lekin "begunoh fuqarolarga atay o‘t ochmasligini" aytdi. GGF (Global Gumanitar Forum) advokatlari ta’kidlashicha, ularning xavfsizlik xodimlari ham o‘t ochmaydi. Ular bunday holat haqida ishonchli ma’lumotga ega emasligini va G‘GJ hududida yoki uning yaqinida hech kim otib o‘ldirilmaganini aytishdi.

Abdullohning hikoyasi biz yaqinda efirga uzatgan "G‘azo: Oziq-ovqat uchun o‘lim" nomli filmidan olingan. Bu film "Panorama" va "BBC Eye" tomonidan tayyorlangan bo‘lib, G‘azodagi ochlik va G‘GJ boshqaradigan oziq-ovqat tarqatish punktlari atrofidagi o‘limlar haqidagi tadqiqotdir. "Oziq-ovqat uchun o‘lim" G‘azodagi insoniy falokatning faqat bir qismini ko‘rsatadi. Biz qanchadan-qancha falastinliklar yordam izlayotib o‘ldirilayotganini aniqladik. Bu yarim soatlik televizion film uchun munosib mavzu. Har tomonlama to‘liq hisobot uchun esa butun bir serial kerak bo‘lardi.

Reportaj tayyorlash va filmni suratga olish juda qiyin kechdi. Buning sababi, Isroil Bi-bi-si yoki boshqa axborot agentliklariga G‘azoga guruh yuborishga ruxsat bermaydi. G‘azo ichidagi falastinlik jurnalistlar qahramonona ish qilishdi. Ular bo‘lmaganda, so‘nggi ikki yil ichida u yerda sodir bo‘layotgan voqealar haqida ancha kam bilardik. BMT Inson huquqlari boshqarmasi ma’lumotlariga ko‘ra, ulardan kamida 248 nafari Isroil tomonidan o‘ldirilgan.

"Oziq-ovqat uchun o‘lim" filmida men muxbir, katta jurnalistlar jamoasining jamoatchilik vakili edim. Stsenariyni men yozganman, lekin Diaa yoki Muazdan Abdullohning o‘ldirilishi haqida intervyu olmaganman. Shifoxonalarning tez yordam bo‘limlarida halok bo‘lganlar va jon berayotganlar, kilometrlab vayronalar va oziq-ovqat olishga intilayotgan falastinliklar tasvirga olinayotganda, IMK va GGF uchun ishlaydigan qurollangan amerikalik xavfsizlik xodimlari o‘t ochgani aytilganda men u yerda emasdim. G‘azoda bo‘lmagan suhbatdoshlar bilan yuzma-yuz yoki video orqali gaplashdim.

Bu Bi-bi-si yoki boshqa jurnalistlar va kinoijodkorlar tanlagan ish usuli emas. Jurnalistikaning asosiy qoidasi muxbir va voqea o‘rtasidagi masofani qisqartirishdir. Bu menga 1984-85 yillar qishida, Belfastdagi yangiliklar tahririyatiga tayinlangan Bi-bi-si stajyor jurnalisti bo‘lganimda o‘rgatilgan. O‘sha paytdagi qattiqqo‘l yangiliklar muharriri menga binodan chiqib, o‘z ko‘zim va qulog‘im bilan kuzatishni, odamlar bilan suhbatlashishni buyurgan edi.

Xorijiy muxbir G‘azodagi urush haqida bunday xabar bera olmaydi, chunki Isroil G‘azo sektori darvozalarini mahkam yopib qo‘ygan. IMK ba’zi yangiliklar guruhlariga qisqa va qattiq nazorat ostida ruxsat beradi. Men urushning dastlabki oyida uch-to‘rt soatga ruxsat olganman. Bu menga vayronagarchilikni o‘z ko‘zim bilan ko‘rish va askarlar bilan suhbatlashish imkonini berdi.

IMK zobitlaridan biri menga oddiy odamlar hayotini saqlab qolish uchun ko‘p harakat qilishlarini aytdi. Urushning dastlabki haftalarida ham Isroil tinch aholini himoya qilish bo‘yicha qonuniy majburiyatlarini e’tiborsiz qoldirganlikda ayblangan edi. Keyin zobit jim bo‘lib qoldi va menga 7 oktyabrь hujumlariga rahbarlik qilgan HAMAS bo‘linmalarigina emas, balki barcha falastinliklar aybdor ekanligini aytdi. Agar ular aybdor bo‘lmaganida, HAMASni ag‘darish yo‘lini topgan bo‘lardilar, dedi u.

Isroilning G‘azoga kirishimizga qo‘ygan taqiqini chetlab o‘tish uchun biz mahalliy mustaqil jurnalistlarga murojaat qildik. Jamoamiz ular bilan qaerda suratga olish, kimdan intervyu olish va nimani so‘rash haqida uzoq suhbatlashdi. Biz potentsial suhbatdoshlarning kelib chiqishi va ularning hikoyaga aloqadorligini hamda xavfsiz joy qolmagan urush zonasida suratga olish qaerda maqbul xavf darajasida bo‘lishini bilishimiz kerak edi.

Bi-bi-si jurnalistlari biz G‘azoda jalb qilgan guruhlarni masofadan turib boshqardi. Olingan materialni sinchiklab ko‘rib chiqdik va tekshirdik, videolarga joylashtirilgan, qachon va qaerda suratga olinganini ko‘rsatadigan ma’lumotlarni diqqat bilan o‘rgandik. G‘azodagi odamlar bilan aloqa o‘rnatish juda qiyin. Raqamli aloqalar beqaror. Abdullohning hikoyasi suratga olingandan keyin Londonga yetib kelishi uchun bir necha kun kerak bo‘ldi.

G‘azo shahridan tashqaridagi aloqa ko‘pincha zaif yoki umuman yo‘q, chunki Isroil mobil aloqa minoralarini va internet hablarini bombalagan. Isroilning G‘azodagi hozirgi hujumi harakatlanishni qiyinlashtirib qo‘ygan. G‘azo shahrida biz bilan hamkorlik qilgan kinoijodkorlardan biri oilasini xavfsizroq joyga ko‘chirguncha bir necha kun aloqaga chiqa olmadi.

Shuningdek, G‘GJ ob’ektlarida suratga olish uchun ruxsat so‘radik, ammo rad javobini oldik.

Masofadan turib xabar berish biz xohlagan ish usuli emas. Ammo Isroil tomonidan qo‘yilgan cheklovlarni hisobga olsak, biz g‘azoliklarning qanday yashashi va o‘lishi haqida hikoya qilishning eng maqbul yo‘lini topdik, deb o‘ylaymiz.

"Oziq-ovqat uchun o‘lim" filmida Abdullohning g‘amgin, ammo viqorli otasi va uning o‘limini ko‘rgan do‘sti Muaz bilan suhbatlashish barobarida, urush boshida eri halok bo‘lgan, och bolalariga ovqat topishga urinayotgan ona Rim bilan ham gaplashdik. Uning eri ham oziq-ovqat izlayotgan edi. O‘sha paytda oziq-ovqat ko‘proq bo‘lsa-da, Isroil G‘azoga bostirib kirib, uni vayron qilayotgani sababli ko‘chaga chiqish hali ham xavfli edi.

U G‘azo shahridagi chodir ichida suhbatlashdi. So‘nggi bir hafta ichida biz u bilan bog‘lana olmadik. Taxminimizcha, Rim Isroilning hududni egallab olish uchun boshlagan shafqatsiz hujumidan qochish maqsadida ikki farzandi bilan G‘azo shahridan janubga yo‘l olgan bo‘lishi mumkin. Agar shunday bo‘lsa, bu ularning oltinchi marta ko‘chirilishidir. G‘azoning ikki milliondan ortiq oddiy aholisining aksariyati ko‘p marta ko‘chirilgan.

Voqea joyida bo‘lmasdan turib ma’lumot olishning bir usuli – guvohlar bilan suhbatlashish. Men yaqinda G‘azodan qaytgan, Koventridagi qon tomir jarrohi bo‘lgan Tavfiq Umar ismli Britaniya Milliy sog‘liq xizmati shifokori bilan suhbatlashdim. Misrlik Tavfiq G‘azodagi bemorlar va ularning oilalari bilan uzoq gaplashgan. Qon tomir jarrohlari ko‘p qon ko‘rdi. Tavfiq G‘azoda yordam tarqatish punktlari yaqinida otib o‘ldirilgan va jon berayotganlar bilan to‘la kasalxonalardagi qonning o‘tkir hididan dahshatga tushgan.

"G‘GJ punktlaridan kelayotgan mahalliy aholi punkt qo‘riqchilari yoki IMK xodimlari to‘g‘ridan-to‘g‘ri olomonga qarata o‘q uzayotganini aniq aytishmoqda", deydi u menga.

"Oziq-ovqat uchun o‘lim" filmida shaxsini oshkor qilishni istamaydigan ikkita xabar beruvchi ishtirok etadi. Ulardan biri G‘GJ logistika subpudratchisining yuk mashinasi haydovchisi edi. Biz uni "Jon" deb atadik va uning shaxsini yashirdik, chunki u xabar bergani ma’lum bo‘lsa, o‘ziga xavf bo‘lishidan xavotirda edi. Uning aytishicha, sobiq hamkasblarining tahdidlari tufayli yana bir potentsial xabar beruvchining ovozi o‘chirilgan.

BMT yordamni tarqatayotgan paytda mavjud bo‘lgan 400 ta yordam punkti o‘rniga hozir atigi uchta G‘GJ yordam punkti ishlayapti. Jonning ta’kidlashicha, bu joylar muhtojlarga insonparvarlik yordami ko‘rsatiladigan maskandan ko‘ra front chizig‘idagi harbiy bazalarni eslatadi. U har kecha o‘z ishini kuchli otishmalar manzarasida bajarganini aytadi. Jon ko‘rganlaridan shunchalik larzaga tushganki, yashirincha mobil telefoniga videolar yozib olgan.

Uning videolari biz IKM olomonni nazorat qilish uchun haqiqiy o‘q otishini aniqlash uchun foydalangan materiallarning bir qismi edi. G‘azo markazidagi yagona G‘GJ yordam punkti yaqinida 20 dan ortiq odam halok bo‘lgan kuni biz Jonning o‘sha kechasi olgan videosidan nima bo‘layotganini aniqlash uchun foydalandik.

Videoda to‘rtinchi qism orqasida joylashgan IMK pozitsiyasidan o‘qlar otilgani ko‘rsatilgan. O‘qlar qurib qolgan daryo o‘zani ustidagi ko‘prik yaqiniga, och odamlar to‘planadigan hududga tomon otilayotgan edi.

Jismonan G‘azoda bo‘lmasak-da, jamoamiz Jonning videolarini (va boshqa ko‘plab videolarni) ochiq manbali tekshiruv usullari yordamida tahlil qildi. Bu voqealarni tekshirish va ko‘rsatmalarni tasdiqlash usuli bo‘lib, internetda mavjud bo‘lgan ma’lumotlar va videolarni saralash uchun eng so‘nggi texnologiyalar va dasturiy ta’minotdan foydalaniladi. Biz besh nafar qurol mutaxassisi bilan suhbatlashdik va o‘qlar yo‘nalishini aniqlashga yordam berish uchun videolardagi otishma ovozini tahlil qiladigan dasturdan foydalandik.

Biz sun’iy yo‘ldosh suratlaridan foydalandik va ular ko‘rsatgan tafsilotlarni videolar bilan taqqosladik. Sun’iy yo‘ldosh tasvirlari tijoriy maqsadlarda olingan bo‘lib, ayniqsa, G‘azo sektori uchun qimmatli, chunki u O‘rta yer dengizining sharqiy qirg‘og‘ida bulutlar kamdan-kam uchraydigan 40 km masofaga cho‘zilgan.

Mobil qurilmalarda suratga olingan videolarda olingan vaqt, sana va joyning raqamli yozuvi bo‘lgan metama’lumotlar saqlanadi. Xabar beruvchimiz videolari sanasini bilamiz, ammo Jonning anonimligi saqlanishi uchun ularni oshkor qilmadik.

G‘GJ ob’ektlaridagi o‘limlar soni to‘g‘risidagi ma’lumotlar «Qurolli mojarolar joylashuvi va hodisalar ma’lumotlari»dan (ACLED) olingan. U urush zonalaridan ma’lumotlarni to‘playdi va tahlil qiladi hamda BMT, Yevropa Ittifoqi, AQSh va Buyuk Britaniya kabi Yevropa mamlakatlari tomonidan moliyalanadi.

ACLED ma’lumotlariga ko‘ra, G‘GJ o‘z faoliyatini boshlaganidan beri kamida 1300 falastinlik uning ob’ektlarida yoki atrofida, asosan IMK o‘qlari tufayli halok bo‘lgan. G‘azo bo‘ylab G‘GJ kelishidan bir yil oldin yordam so‘rab kelgan falastinliklarning oyiga o‘rtacha 30 nafari halok bo‘lgan. G‘GJ punktlari ochilgandan beri bu raqam 500 taga yetdi.

IMK qotilliklarni inkor etmoqda. Ular "tarqatish punktlarida yuzlab o‘limlar sabab bo‘lganidan bexabar"liklarini aytishmoqda. Ularning fikricha, bu raqamlar "bo‘rttirilgan va yolg‘on".

Biz suhbatlashgan ikkinchi xabar beruvchi IMK askari edi. U ham hali xizmatdagi rezervist bo‘lgani uchun anonim qolishni xohladi. Ko‘plab boshqa isroilliklar singari u ham o‘zidan talab qilinayotgan ishning axloqiyligiga shubha qiladi. 7 oktyabrь hujumlaridan keyin safarbar etilganida, u boshqa minglab askarlar kabi o‘z vatanini himoya qilish uchun kurashayotganiga ishonardi. Hozir u Bosh vazir Binyamin Netanyahuning hokimiyatda qolishi uchun zarur bo‘lgan urushni davom ettirishga yordam berayotganidan xavotirda.

Biz askarning shaxsini himoya qilib, uni "Maykl" deb atadik. U Falastin hududining bosib olinishiga qarshi bo‘lgan va bu haqda gapirmoqchi bo‘lgan IMK askarlarini qo‘llab-quvvatlovchi "Sukunatni buzish" guruhi orqali chiqdi. Maykl G‘azoda ko‘rgan umidsizlik va ochlikdan larzaga tushdi.

"Oddiy fuqarolarni shunchalik xo‘rlab, och va muhtoj holatga tushirganimizni tushunish qiyin."

Uning aytishicha, olomonni ushlab turish uchun ularga ogohlantiruvchi o‘q otish buyurilgan. Olomon hududdagi xayoliy chiziqlarni kesib o‘tganda, ular o‘t ochishgan. Bu tartib haqida falastinliklarga ma’lum ham qilinmagan.

"Yashil va qizil chiziq bor. Yashil chiziqda ogohlantiruvchi o‘q uzasiz. Shunda ular bu taqiqlangan zona ekanligini va ortga qaytish kerakligini tushunishadi. Qizil chiziqda esa juda yaqin, juda xavfli, shuning uchun o‘ldiradigan kuch ishlatiladi."

Maykl menga IMK askarlari o‘z istagini minglab falastinliklarga to‘g‘ridan-to‘g‘ri o‘q uzish orqali bildirayotganidan qanchalik xavotirda ekanligini gapirdi.

"Ha, bu meni juda tashvishga soladi. Chunki ular o‘q ovozini eshitmay bizga qarab yugurishi mumkin, keyin bazaga yopirilib kelayotgan ming kishi bilan nima qilishni hal qilishimiz kerak bo‘ladi."

Mayklning aytishicha, G‘GJ yordam operatsiyasi tartibsiz va yomon rejalashtirilgan. Uning bo‘linmasi oziq-ovqat so‘rab kelgan falastinliklarni "tasodifan" o‘ldirmagan.

IMK Mayklning qizil va yashil chiziqlar haqidagi xabari bo‘yicha savollarimizga javob bermadi.

Ular yordam punktlarida "fuqarolarga yetkazilgan zarar haqida xabar berilgani"dan so‘ng saboq chiqarganini va "askarlarga yangilangan ko‘rsatmalar berilgani"ni aytdi.

BMTning Inson huquqlari bo‘yicha Oliy komissari Volker Turk ham biz bilan suhbatlashdi.

"Bizda bu joylarga kirishga uringan yuzlab odamlar, asosan Isroil harbiylari tomonidan o‘ldirilgani haqida aniq dalillar bor. Bu mutlaqo nomaqbul va nafaqat xalqaro gumanitar huquqni, balki inson huquqlari bo‘yicha xalqaro huquqni ham jiddiy buzishdir."

"Harbiy jinoyatlar va insoniyatga qarshi jinoyatlar sodir etganlar albatta javobgarlikka tortilishi kerak. Adolatli sud qilinishi lozim."

Volker Turk bilan uning Jenevadagi ofisi orqali suhbatlashdik. Jon bilan yuzma-yuz, Maykl bilan esa masofadan turib suhbatlashdim. Intervyuni tahrirlash va professional ko‘rinishga keltirish uchun kerakli kadrlarni olish maqsadida olisdagi suhbatdoshlarga prodyuser va operatorlar guruhini yuboramiz.

Ochiq manbali ma’lumotlar, masofaviy intervyular, raqamli texnologiyalar, G‘azodagi mahalliy jamoalarni masofadan yo‘naltirish – bularning barchasi favqulodda natijalar berishi mumkin. Ammo bir insonning boshqa insonlar bilan bevosita muloqot qilishi, ularning hayotini va ba’zan o‘limini ko‘rishining qiymatini tushunish uchun 1980-yillarda ommaviy telefon budkalarida mayda chaqa izlab qiynalganingizni eslashingiz shart emas.

Isroil harbiy jinoyatlar haqidagi barcha ayblovlarni rad etadi va bu ayblovlarni «antisemitizm» deydi. Isroilning Londondagi elchisi bizning dasturimizga intervyu berishdan bosh tortdi. Elchixona bizni IMKga yo‘naltirdi, u ham intervyu berishdan bosh tortdi, ammo yozma javoblar berdi. Biz ularni ushbu dastur va maqolaga kiritdik.

G‘azoda otashkesim ehtimoli bordek ko‘rinmayapti. Tinchlik haqida esa gap ham yo‘q. 2023 yil 7 oktyabrda HAMAS boshchiligidagi hujumlar bilan boshlangan bu urush, 1948 yilda Isroil mustaqillik uchun jang qilgani va 1967 yilda G‘arbiy Sohil, jumladan, Sharqiy Quddus va G‘azo sektorini bosib olgani kabi muhim ahamiyatga ega.

G‘azo urushi mojaroni asl mohiyatiga qaytardi. 2023 yil 7 oktyabrdan keyin Isroilni kuchli qo‘llab-quvvatlagan Yevropa ittifoqchilari abadiy urushdan ko‘ra yaxshiroq yo‘l mustaqil Falastinni tan olish degan xulosaga kelishdi. Buyuk Britaniya, Frantsiya va boshqalar bu hafta Nyu-Yorkdagi BMT Bosh Assambleyasida shunday qilishdi.

Isroil va uning AQSh boshchiligidagi tarafdorlari bu harakatni HAMAS terrorizmi uchun mukofot sifatida qoraladi. Bunga qarshi dalil shuki, isroilliklarga qurolli hujumlarni to‘xtatishning eng yaxshi yo‘li Falastin mustaqilligi uchun sharoit yaratish va falastinliklarga G‘azoda, G‘arbiy Sohilda, shu jumladan, Sharqiy Quddusda poytaxt barpo etish imkonini berishdir. Xalqaro sud qaroriga ko‘ra, Falastin yerlarini bosib olish xalqaro huquqqa ziddir.

AQSh qo‘llab-quvvatlayotgan Isroilning qat’iy qarshiligi Falastin davlati barpo etishni kechiktirmoqda. Buyuk Britaniya va boshqalar hozirda Falastin davlati deb ataydigan hududda –G‘arbiy Sohil va Sharqiy Quddusda 700 000 dan ortiq yahudiy manzilgohlari mavjudligi ham bu maqsadga to‘sqinlik qilmoqda. Biroq Buyuk Britaniya Bosh vaziri ser Keyr Starmer va Frantsiya Prezidenti Emmanuel Makron ikki davlat yechimi orqali tinchlik umidini saqlab qolish uchun hoziroq harakat qilish zarurligini ta’kidlamoqda. Agar Isroil Falastin mustaqilligini tan olmasa, millionlab odamlar ustidan hukmronlik qilib, ularni siyosiy huquqlardan mahrum etgani uchun xalqaro hamjamiyatda yanada yakkalanib qolishi mumkin.

Hozirgi hujum G‘azo shahridan bir milliongacha odamni ko‘chirib yuborishga qaratilgan. Bu Binyamin Netanyahuning murosasiz ittifoqchilari ilgari surgan G‘azo sektorini yahudiy ko‘chmanchilar uchun egallash va falastinliklarni siqib chiqarish rejasiga mos keladi. Isroil hukumatidagi ekstremist rahbarlardan biri ko‘chmas mulk bozorida katta foyda ko‘rish imkoniyati paydo bo‘lishini bashorat qildi.

Har ikki tomonda ham harbiy jinoyatlar sodir etilgani haqida kuchli dalillar mavjud. HAMAS ikki yil oldin Isroilning chegara mudofaasini yorib o‘tganida va keyingi oylarda Isroil shaharlariga raketa otganida harbiy jinoyatlar sodir etgan. Garovga olinganlarni og‘ir sharoitlarda ushlab turish va ularning hayotiga tahdid solish ham jinoyat hisoblanadi.

Isroil G‘azodagi falastinliklarga nafaqat o‘q va kuchli portlovchi moddalar bilan, balki oziq-ovqatdan urush quroli sifatida foydalanib, genotsid uyushtirganlikda ayblanmoqda. Oziq-ovqat inqirozlarini baholaydigan xalqaro tashkilot IPC G‘azo qamali tufayli yuzaga kelgan ocharchilikni ta’kidlamoqda. Agar Isroil G‘azodagi falastinliklarni guruh sifatida, to‘liq yoki qisman yo‘q qilish niyatida harakat qilayotgani isbotlansa, genotsid Jon ismli xabar beruvchi va boshqalar guvoh bo‘lgan harbiy jinoyatlar ro‘yxatiga qo‘shiladi.

Isroil o‘zining dunyodagi eng axloqli armiyaga egaligini, harbiy jinoyatlar sodir etmaganligini va o‘z fuqarolarini himoya qilish uchun adolatli urush olib borayotganini ta’kidlamoqda. Binyamin Netanyahu G‘azo shahrini egallash u bir necha bor va’da qilgan HAMASga qarshi to‘liq g‘alabani ta’minlashini ta’kidlamoqda. Shuningdek, u G‘azoda garovga olingan isroilliklarni qutqarishini aytmoqda.

Buyuk Britaniyaga ko‘ra, Isroil armiyasining G‘azoga hujumi mutlaqo mas’uliyatsizlik va dahshatli. Tashqi ishlar vaziri Ivett Kuper shunday deb yozdi: "Bu faqat ko‘proq qon to‘kilishiga, ko‘proq begunoh tinch aholi o‘limiga va qolgan garovga olinganlarning hayotiga xavf tug‘dirishga olib keladi. Bizga zudlik bilan o‘t ochishni to‘xtatish, barcha garovga olinganlarni ozod qilish, cheklanmagan gumanitar yordam va doimiy tinchlikka erishish yo‘li kerak."

Avgust oyida IPC G‘azo shahrida ocharchilik tarqalgani haqida o‘z hisobotini e’lon qilganida, Isroil shaharni egallash va bir millionga yaqin tinch aholini janubga ko‘chishga majbur qilish uchun urushning eng katta hujumlaridan birini rejalayotgan edi.

Isroil o‘z rejalari haqida ochiq gapirdi, bu esa IPCning sentyabrь oyidagi vaziyat haqida ogohlantiruviga sabab bo‘ldi. Unda aytilishicha, harbiy harakatlar kuchayishi va shundoq ham zaif ahvoldagi tinch aholi majburiy ko‘chirilishi G‘azodagi ocharchilikni "ancha og‘irlashtiradi".

Bu endi xavf-xatarga aylandi.