Овқат излаётганда ўлдирилди – Жереми Бoуен Абдуллоҳнинг ўлдирилиши ва Ғазодаги ҳалокатли ёрдам тизими ҳақида ҳикоя қилади

Ўрта ёшли Диаа, Ғазо марказидаги қочқинлар лагерларидан бирида оила боши – эр ва ота, хушмуомала мезбон, бироқ ичидаги дард юзида зоҳир эди.

"Марҳамат, киринг. Бу Абдуллоҳнинг хонаси."

Абдуллоҳ унинг 19 ёшли тўнғич ўғли эди. 2 август куни у Ғазо Гуманитар Жамғармаси (ҒГЖ) бошқарадиган озиқ-овқат тарқатиш пунктларидан бири очилишини кутаётганда отиб ўлдирилди. ҒГЖ май ойида Исроил ва АҚШ томонидан ташкил этилган бўлиб, Ғазода иш бошлаган. Ёрдам пунктларини Исроил мудофаа кучлари ва қуролланган америкалик махсус кучлар фахрийлари қўриқламоқда.

Абдуллоҳнинг бўм-бўш ётоқхонасида Диаа ўғлининг мактаб сумкасини қучоқлайди.

"Азиз ўғлим. Унинг ҳиди ҳали ҳам кетмаган. Аллоҳ сени раҳматига олсин, кечирсин, жаннатнинг энг олий мақомлари, иншааллоҳ, насиб қилсин."

Диаа ўзини айблайди. "Кечқурун у менга: "Дада, мен бориб келаман", деди."

Мен унга: "Худо ҳаққи, эртага боришингни истамайман, илтимос, борма», дедим.

У: "Худо хоҳласа, ҳаммаси яхши бўлади, дада," деди.

Албатта, бу даҳшатли туйғу, гўё мен ўғлимни ўлдиргандек, гўё мен уни ўлимга юборгандек.

Аммо бизга бу ёрдам керак эди. Ака-укаларини, отаси ва онасини боқиши учун катта ўғлимдан воз кечдим."

Ғазо Исроил озиқ-овқат ва бошқа ҳаётий муҳим таъминотларни чеклагани сабабли очарчиликдан азият чекмоқда. Ёрдам ташкилотлари ва тижорий юк ташувчилар фақат шу йилнинг 19 январида бошланган тинчлик даврида етарли миқдорда таъминот олди. Сўнг бу тўсатдан тўхтади, чунки Исроил 2 мартда тўлиқ қамални эълон қилди ва икки ҳафта ўтгач, яна уруш бошлади.

Озиқ-овқат билан боғлиқ фавқулодда вазиятларни баҳолайдиган глобал ташкилот – IPC август ойидаги сўнгги ҳисоботида очарчилик Ғазо шаҳрига етиб борганини маълум қилди. Исроил Бош вазири Бинямин Нетаняҳу Ғазода очарчилик йўқлигини айтиб, IPC тақдим этган кўплаб далилларни "очиқ ёлғон" деб рад этди. IPC бутун дунёда холис ва эксперт ташкилот сифатида нуфузга эга. Нетаняҳунинг айтишича, Исроил "тақчиллик" учун жавобгар эмас.

У Ғазодаги БМТ ташкилотларини нўноқликда айблайди ва БМТни ҲАМАС озиқ-овқат маҳсулотларини тизимли ўғирлашига қарши чора кўрмаганликда айблаб, бир неча бор танқид қилган. БМТ унинг айбловларини рад этиб, жўнатмалар штрих-кодли экани ва кузатилиши мумкинлигини таъкидлайди. БМТнинг айтишича, Исроил, такрорий сўровларга қарамай, тизимли ўғирлик айбловлари бўйича ҳеч қандай далил тақдим этмаган.

Аксарияти Абдуллоҳ каби ёш йигитлар бўлган фаластинликлар озиқ-овқат олиш учун ҒГЖ ҳудудларида ўз ҳаётларини хавф остига қўйишига сабаб очарчиликдир.

ҲАМАС Исроил жанубида 1195 кишини ўлдириб, 251 кишини гаровга олганига қарийб икки йил бўлди. Қирқ саккиз нафар исроиллик ҳали ҳам Ғазода. Улардан 20 нафари тирик деб тахмин қилинмоқда. Бу 1948 йилда мустақилликка эришганидан бери Исроилнинг энг катта жароҳатига айланди.

Исроил бунга жавобан фаластинликларга қарийб саксон йил ичида бошдан кечирган энг катта жароҳатни етказди. Исроилликлар Ғазода – ҳозирда вайронага айланган тор ҳудудда ўзини ҳимоя қилаётганини таъкидлашда давом этмоқда. ҲАМАС назоратидаги Соғлиқни сақлаш вазирлиги маълумотларига кўра, Исроил камида 65 минг кишини, жумладан 18 мингдан ортиқ болани ўлдирган. Исроил бу рақамларни рад этади, аммо уларни одатда халқаро ташкилотлар ишончли деб ҳисоблайди.

Абдуллоҳ ақлли йигит эди. Унинг столи устидаги стикер қоғозлар имтиҳонларда 95 фоиз натижага эришишни мақсад қилганини эслатиб турарди. Отаси кўрсатган суратларга қараганда, у чиройли кийинган, сочи чиройли қирқилган, умидвор табассум билан турарди. У урушдан олдин ҳаёт оғир бўлган Ғазода ҳам келажакда имкониятларни кўрган бўлса не ажаб. Энди бу ҳаёт Исроил ҳужумлари ва очарчиликдан омон қолиш курашига айланди.

Абдуллоҳнинг қўшниси, болалик дўсти Муаз у вафот этган куни нима бўлганини айтиб берди. Улар Исроил армияси аскарлари кўрсатмаларига амал қилиб, Ғазо марказидаги ягона ҒГЖ 4-майдонига бирга боришган. Озиқ-овқат учун хавфли пойгада олдинга ўтиш учун кўплаб фаластинликлар ҒГЖ пунктларига тонг отмай боришади. Муаз ва Абдуллоҳ у ердан 500 метрдан камроқ масофада вайрон бўлган уй ёнида кутиб туришди.

Кейин Абдуллоҳ ҳожатга бориш учун, Муазнинг айтишича, тахминан 30 метр узоққа кетган. Ўшанда уни отиб ўлдиришди. Муаз дўстининг олдига бориш учун кучли отишма остида югурганини айтди. У яна тахминан 10 дақиқа яшади.

Диаа бизга ўғли ҳақида, Ғазода яшаш ва тирик қолиш қанчалик оғирлиги ҳақида гапириб берди.

"Ғазода биз тинчликсевар халқмиз. Абдуллоҳ ҳам бошқалар каби бир йигит эди. Аллоҳ уни раҳматига олсин. У ҳеч бир орзусини амалга оширишга улгурмади."

Биз ИМКдан (Исроил Мудофаа Кучлари) Абдуллоҳнинг ўлими ҳақида сўрадик. Улар жавоб бермади, лекин "бегуноҳ фуқароларга атай ўт очмаслигини" айтди. ГГФ (Глобал Гуманитар Форум) адвокатлари таъкидлашича, уларнинг хавфсизлик ходимлари ҳам ўт очмайди. Улар бундай ҳолат ҳақида ишончли маълумотга эга эмаслигини ва ҒГЖ ҳудудида ёки унинг яқинида ҳеч ким отиб ўлдирилмаганини айтишди.

Абдуллоҳнинг ҳикояси биз яқинда эфирга узатган "Ғазо: Озиқ-овқат учун ўлим" номли фильмидан олинган. Бу фильм "Panorama" ва "BBC Eye" томонидан тайёрланган бўлиб, Ғазодаги очлик ва ҒГЖ бошқарадиган озиқ-овқат тарқатиш пунктлари атрофидаги ўлимлар ҳақидаги тадқиқотдир. "Озиқ-овқат учун ўлим" Ғазодаги инсоний фалокатнинг фақат бир қисмини кўрсатади. Биз қанчадан-қанча фаластинликлар ёрдам излаётиб ўлдирилаётганини аниқладик. Бу ярим соатлик телевизион фильм учун муносиб мавзу. Ҳар томонлама тўлиқ ҳисобот учун эса бутун бир сериал керак бўларди.

Репортаж тайёрлаш ва фильмни суратга олиш жуда қийин кечди. Бунинг сабаби, Исроил Би-би-си ёки бошқа ахборот агентликларига Ғазога гуруҳ юборишга рухсат бермайди. Ғазо ичидаги фаластинлик журналистлар қаҳрамонона иш қилишди. Улар бўлмаганда, сўнгги икки йил ичида у ерда содир бўлаётган воқеалар ҳақида анча кам билардик. БМТ Инсон ҳуқуқлари бошқармаси маълумотларига кўра, улардан камида 248 нафари Исроил томонидан ўлдирилган.

"Озиқ-овқат учун ўлим" фильмида мен мухбир, катта журналистлар жамоасининг жамоатчилик вакили эдим. Сценарийни мен ёзганман, лекин Диаа ёки Муаздан Абдуллоҳнинг ўлдирилиши ҳақида интервью олмаганман. Шифохоналарнинг тез ёрдам бўлимларида ҳалок бўлганлар ва жон бераётганлар, километрлаб вайроналар ва озиқ-овқат олишга интилаётган фаластинликлар тасвирга олинаётганда, ИМК ва ГГФ учун ишлайдиган қуролланган америкалик хавфсизлик ходимлари ўт очгани айтилганда мен у ерда эмасдим. Ғазода бўлмаган суҳбатдошлар билан юзма-юз ёки видео орқали гаплашдим.

Бу Би-би-си ёки бошқа журналистлар ва киноижодкорлар танлаган иш усули эмас. Журналистиканинг асосий қоидаси мухбир ва воқеа ўртасидаги масофани қисқартиришдир. Бу менга 1984-85 йиллар қишида, Белфастдаги янгиликлар таҳририятига тайинланган Би-би-си стажёр журналисти бўлганимда ўргатилган. Ўша пайтдаги қаттиққўл янгиликлар муҳаррири менга бинодан чиқиб, ўз кўзим ва қулоғим билан кузатишни, одамлар билан суҳбатлашишни буюрган эди.

Хорижий мухбир Ғазодаги уруш ҳақида бундай хабар бера олмайди, чунки Исроил Ғазо сектори дарвозаларини маҳкам ёпиб қўйган. ИМК баъзи янгиликлар гуруҳларига қисқа ва қаттиқ назорат остида рухсат беради. Мен урушнинг дастлабки ойида уч-тўрт соатга рухсат олганман. Бу менга вайронагарчиликни ўз кўзим билан кўриш ва аскарлар билан суҳбатлашиш имконини берди.

ИМК зобитларидан бири менга оддий одамлар ҳаётини сақлаб қолиш учун кўп ҳаракат қилишларини айтди. Урушнинг дастлабки ҳафталарида ҳам Исроил тинч аҳолини ҳимоя қилиш бўйича қонуний мажбуриятларини эътиборсиз қолдирганликда айбланган эди. Кейин зобит жим бўлиб қолди ва менга 7 октябрь ҳужумларига раҳбарлик қилган ҲАМАС бўлинмаларигина эмас, балки барча фаластинликлар айбдор эканлигини айтди. Агар улар айбдор бўлмаганида, ҲАМАСни ағдариш йўлини топган бўлардилар, деди у.

Исроилнинг Ғазога киришимизга қўйган тақиқини четлаб ўтиш учун биз маҳаллий мустақил журналистларга мурожаат қилдик. Жамоамиз улар билан қаерда суратга олиш, кимдан интервью олиш ва нимани сўраш ҳақида узоқ суҳбатлашди. Биз потенциал суҳбатдошларнинг келиб чиқиши ва уларнинг ҳикояга алоқадорлигини ҳамда хавфсиз жой қолмаган уруш зонасида суратга олиш қаерда мақбул хавф даражасида бўлишини билишимиз керак эди.

Би-би-си журналистлари биз Ғазода жалб қилган гуруҳларни масофадан туриб бошқарди. Олинган материални синчиклаб кўриб чиқдик ва текширдик, видеоларга жойлаштирилган, қачон ва қаерда суратга олинганини кўрсатадиган маълумотларни диққат билан ўргандик. Ғазодаги одамлар билан алоқа ўрнатиш жуда қийин. Рақамли алоқалар беқарор. Абдуллоҳнинг ҳикояси суратга олингандан кейин Лондонга етиб келиши учун бир неча кун керак бўлди.

Ғазо шаҳридан ташқаридаги алоқа кўпинча заиф ёки умуман йўқ, чунки Исроил мобил алоқа минораларини ва интернет ҳабларини бомбалаган. Исроилнинг Ғазодаги ҳозирги ҳужуми ҳаракатланишни қийинлаштириб қўйган. Ғазо шаҳрида биз билан ҳамкорлик қилган киноижодкорлардан бири оиласини хавфсизроқ жойга кўчиргунча бир неча кун алоқага чиқа олмади.

Шунингдек, ҒГЖ объектларида суратга олиш учун рухсат сўрадик, аммо рад жавобини олдик.

Масофадан туриб хабар бериш биз хоҳлаган иш усули эмас. Аммо Исроил томонидан қўйилган чекловларни ҳисобга олсак, биз ғазоликларнинг қандай яшаши ва ўлиши ҳақида ҳикоя қилишнинг энг мақбул йўлини топдик, деб ўйлаймиз.

"Озиқ-овқат учун ўлим" фильмида Абдуллоҳнинг ғамгин, аммо виқорли отаси ва унинг ўлимини кўрган дўсти Муаз билан суҳбатлашиш баробарида, уруш бошида эри ҳалок бўлган, оч болаларига овқат топишга уринаётган она Рим билан ҳам гаплашдик. Унинг эри ҳам озиқ-овқат излаётган эди. Ўша пайтда озиқ-овқат кўпроқ бўлса-да, Исроил Ғазога бостириб кириб, уни вайрон қилаётгани сабабли кўчага чиқиш ҳали ҳам хавфли эди.

У Ғазо шаҳридаги чодир ичида суҳбатлашди. Сўнгги бир ҳафта ичида биз у билан боғлана олмадик. Тахминимизча, Рим Исроилнинг ҳудудни эгаллаб олиш учун бошлаган шафқатсиз ҳужумидан қочиш мақсадида икки фарзанди билан Ғазо шаҳридан жанубга йўл олган бўлиши мумкин. Агар шундай бўлса, бу уларнинг олтинчи марта кўчирилишидир. Ғазонинг икки миллиондан ортиқ оддий аҳолисининг аксарияти кўп марта кўчирилган.

Воқеа жойида бўлмасдан туриб маълумот олишнинг бир усули – гувоҳлар билан суҳбатлашиш. Мен яқинда Ғазодан қайтган, Ковентридаги қон томир жарроҳи бўлган Тавфиқ Умар исмли Британия Миллий соғлиқ хизмати шифокори билан суҳбатлашдим. Мисрлик Тавфиқ Ғазодаги беморлар ва уларнинг оилалари билан узоқ гаплашган. Қон томир жарроҳлари кўп қон кўрди. Тавфиқ Ғазода ёрдам тарқатиш пунктлари яқинида отиб ўлдирилган ва жон бераётганлар билан тўла касалхоналардаги қоннинг ўткир ҳидидан даҳшатга тушган.

"ҒГЖ пунктларидан келаётган маҳаллий аҳоли пункт қўриқчилари ёки ИМК ходимлари тўғридан-тўғри оломонга қарата ўқ узаётганини аниқ айтишмоқда", дейди у менга.

"Озиқ-овқат учун ўлим" фильмида шахсини ошкор қилишни истамайдиган иккита хабар берувчи иштирок этади. Улардан бири ҒГЖ логистика субпудратчисининг юк машинаси ҳайдовчиси эди. Биз уни "Жон" деб атадик ва унинг шахсини яширдик, чунки у хабар бергани маълум бўлса, ўзига хавф бўлишидан хавотирда эди. Унинг айтишича, собиқ ҳамкасбларининг таҳдидлари туфайли яна бир потенциал хабар берувчининг овози ўчирилган.

БМТ ёрдамни тарқатаётган пайтда мавжуд бўлган 400 та ёрдам пункти ўрнига ҳозир атиги учта ҒГЖ ёрдам пункти ишлаяпти. Жоннинг таъкидлашича, бу жойлар муҳтожларга инсонпарварлик ёрдами кўрсатиладиган маскандан кўра фронт чизиғидаги ҳарбий базаларни эслатади. У ҳар кеча ўз ишини кучли отишмалар манзарасида бажарганини айтади. Жон кўрганларидан шунчалик ларзага тушганки, яширинча мобил телефонига видеолар ёзиб олган.

Унинг видеолари биз ИКМ оломонни назорат қилиш учун ҳақиқий ўқ отишини аниқлаш учун фойдаланган материалларнинг бир қисми эди. Ғазо марказидаги ягона ҒГЖ ёрдам пункти яқинида 20 дан ортиқ одам ҳалок бўлган куни биз Жоннинг ўша кечаси олган видеосидан нима бўлаётганини аниқлаш учун фойдаландик.

Видеода тўртинчи қисм орқасида жойлашган ИМК позициясидан ўқлар отилгани кўрсатилган. Ўқлар қуриб қолган дарё ўзани устидаги кўприк яқинига, оч одамлар тўпланадиган ҳудудга томон отилаётган эди.

Жисмонан Ғазода бўлмасак-да, жамоамиз Жоннинг видеоларини (ва бошқа кўплаб видеоларни) очиқ манбали текширув усуллари ёрдамида таҳлил қилди. Бу воқеаларни текшириш ва кўрсатмаларни тасдиқлаш усули бўлиб, интернетда мавжуд бўлган маълумотлар ва видеоларни саралаш учун энг сўнгги технологиялар ва дастурий таъминотдан фойдаланилади. Биз беш нафар қурол мутахассиси билан суҳбатлашдик ва ўқлар йўналишини аниқлашга ёрдам бериш учун видеолардаги отишма овозини таҳлил қиладиган дастурдан фойдаландик.

Биз сунъий йўлдош суратларидан фойдаландик ва улар кўрсатган тафсилотларни видеолар билан таққосладик. Сунъий йўлдош тасвирлари тижорий мақсадларда олинган бўлиб, айниқса, Ғазо сектори учун қимматли, чунки у Ўрта ер денгизининг шарқий қирғоғида булутлар камдан-кам учрайдиган 40 км масофага чўзилган.

Мобил қурилмаларда суратга олинган видеоларда олинган вақт, сана ва жойнинг рақамли ёзуви бўлган метамаълумотлар сақланади. Хабар берувчимиз видеолари санасини биламиз, аммо Жоннинг анонимлиги сақланиши учун уларни ошкор қилмадик.

ҒГЖ объектларидаги ўлимлар сони тўғрисидаги маълумотлар «Қуролли можаролар жойлашуви ва ҳодисалар маълумотлари»дан (ACLED) олинган. У уруш зоналаридан маълумотларни тўплайди ва таҳлил қилади ҳамда БМТ, Европа Иттифоқи, АҚШ ва Буюк Британия каби Европа мамлакатлари томонидан молияланади.

ACLED маълумотларига кўра, ҒГЖ ўз фаолиятини бошлаганидан бери камида 1300 фаластинлик унинг объектларида ёки атрофида, асосан ИМК ўқлари туфайли ҳалок бўлган. Ғазо бўйлаб ҒГЖ келишидан бир йил олдин ёрдам сўраб келган фаластинликларнинг ойига ўртача 30 нафари ҳалок бўлган. ҒГЖ пунктлари очилгандан бери бу рақам 500 тага етди.

ИМК қотилликларни инкор этмоқда. Улар "тарқатиш пунктларида юзлаб ўлимлар сабаб бўлганидан бехабар"ликларини айтишмоқда. Уларнинг фикрича, бу рақамлар "бўрттирилган ва ёлғон".

Биз суҳбатлашган иккинчи хабар берувчи ИМК аскари эди. У ҳам ҳали хизматдаги резервист бўлгани учун аноним қолишни хоҳлади. Кўплаб бошқа исроилликлар сингари у ҳам ўзидан талаб қилинаётган ишнинг ахлоқийлигига шубҳа қилади. 7 октябрь ҳужумларидан кейин сафарбар этилганида, у бошқа минглаб аскарлар каби ўз ватанини ҳимоя қилиш учун курашаётганига ишонарди. Ҳозир у Бош вазир Бинямин Нетаняҳунинг ҳокимиятда қолиши учун зарур бўлган урушни давом эттиришга ёрдам бераётганидан хавотирда.

Биз аскарнинг шахсини ҳимоя қилиб, уни "Майкл" деб атадик. У Фаластин ҳудудининг босиб олинишига қарши бўлган ва бу ҳақда гапирмоқчи бўлган ИМК аскарларини қўллаб-қувватловчи "Сукунатни бузиш" гуруҳи орқали чиқди. Майкл Ғазода кўрган умидсизлик ва очликдан ларзага тушди.

"Оддий фуқароларни шунчалик хўрлаб, оч ва муҳтож ҳолатга туширганимизни тушуниш қийин."

Унинг айтишича, оломонни ушлаб туриш учун уларга огоҳлантирувчи ўқ отиш буюрилган. Оломон ҳудуддаги хаёлий чизиқларни кесиб ўтганда, улар ўт очишган. Бу тартиб ҳақида фаластинликларга маълум ҳам қилинмаган.

"Яшил ва қизил чизиқ бор. Яшил чизиқда огоҳлантирувчи ўқ узасиз. Шунда улар бу тақиқланган зона эканлигини ва ортга қайтиш кераклигини тушунишади. Қизил чизиқда эса жуда яқин, жуда хавфли, шунинг учун ўлдирадиган куч ишлатилади."

Майкл менга ИМК аскарлари ўз истагини минглаб фаластинликларга тўғридан-тўғри ўқ узиш орқали билдираётганидан қанчалик хавотирда эканлигини гапирди.

"Ҳа, бу мени жуда ташвишга солади. Чунки улар ўқ овозини эшитмай бизга қараб югуриши мумкин, кейин базага ёпирилиб келаётган минг киши билан нима қилишни ҳал қилишимиз керак бўлади."

Майклнинг айтишича, ҒГЖ ёрдам операцияси тартибсиз ва ёмон режалаштирилган. Унинг бўлинмаси озиқ-овқат сўраб келган фаластинликларни "тасодифан" ўлдирмаган.

ИМК Майклнинг қизил ва яшил чизиқлар ҳақидаги хабари бўйича саволларимизга жавоб бермади.

Улар ёрдам пунктларида "фуқароларга етказилган зарар ҳақида хабар берилгани"дан сўнг сабоқ чиқарганини ва "аскарларга янгиланган кўрсатмалар берилгани"ни айтди.

БМТнинг Инсон ҳуқуқлари бўйича Олий комиссари Волкер Турк ҳам биз билан суҳбатлашди.

"Бизда бу жойларга киришга уринган юзлаб одамлар, асосан Исроил ҳарбийлари томонидан ўлдирилгани ҳақида аниқ далиллар бор. Бу мутлақо номақбул ва нафақат халқаро гуманитар ҳуқуқни, балки инсон ҳуқуқлари бўйича халқаро ҳуқуқни ҳам жиддий бузишдир."

"Ҳарбий жиноятлар ва инсониятга қарши жиноятлар содир этганлар албатта жавобгарликка тортилиши керак. Адолатли суд қилиниши лозим."

Волкер Турк билан унинг Женевадаги офиси орқали суҳбатлашдик. Жон билан юзма-юз, Майкл билан эса масофадан туриб суҳбатлашдим. Интервьюни таҳрирлаш ва профессионал кўринишга келтириш учун керакли кадрларни олиш мақсадида олисдаги суҳбатдошларга продюсер ва операторлар гуруҳини юборамиз.

Очиқ манбали маълумотлар, масофавий интервьюлар, рақамли технологиялар, Ғазодаги маҳаллий жамоаларни масофадан йўналтириш – буларнинг барчаси фавқулодда натижалар бериши мумкин. Аммо бир инсоннинг бошқа инсонлар билан бевосита мулоқот қилиши, уларнинг ҳаётини ва баъзан ўлимини кўришининг қийматини тушуниш учун 1980-йилларда оммавий телефон будкаларида майда чақа излаб қийналганингизни эслашингиз шарт эмас.

Исроил ҳарбий жиноятлар ҳақидаги барча айбловларни рад этади ва бу айбловларни «антисемитизм» дейди. Исроилнинг Лондондаги элчиси бизнинг дастуримизга интервью беришдан бош тортди. Элчихона бизни ИМКга йўналтирди, у ҳам интервью беришдан бош тортди, аммо ёзма жавоблар берди. Биз уларни ушбу дастур ва мақолага киритдик.

Ғазода оташкесим эҳтимоли бордек кўринмаяпти. Тинчлик ҳақида эса гап ҳам йўқ. 2023 йил 7 октябрда ҲАМАС бошчилигидаги ҳужумлар билан бошланган бу уруш, 1948 йилда Исроил мустақиллик учун жанг қилгани ва 1967 йилда Ғарбий Соҳил, жумладан, Шарқий Қуддус ва Ғазо секторини босиб олгани каби муҳим аҳамиятга эга.

Ғазо уруши можарони асл моҳиятига қайтарди. 2023 йил 7 октябрдан кейин Исроилни кучли қўллаб-қувватлаган Европа иттифоқчилари абадий урушдан кўра яхшироқ йўл мустақил Фаластинни тан олиш деган хулосага келишди. Буюк Британия, Франция ва бошқалар бу ҳафта Нью-Йоркдаги БМТ Бош Ассамблеясида шундай қилишди.

Исроил ва унинг АҚШ бошчилигидаги тарафдорлари бу ҳаракатни ҲАМАС терроризми учун мукофот сифатида қоралади. Бунга қарши далил шуки, исроилликларга қуролли ҳужумларни тўхтатишнинг энг яхши йўли Фаластин мустақиллиги учун шароит яратиш ва фаластинликларга Ғазода, Ғарбий Соҳилда, шу жумладан, Шарқий Қуддусда пойтахт барпо этиш имконини беришдир. Халқаро суд қарорига кўра, Фаластин ерларини босиб олиш халқаро ҳуқуққа зиддир.

АҚШ қўллаб-қувватлаётган Исроилнинг қатъий қаршилиги Фаластин давлати барпо этишни кечиктирмоқда. Буюк Британия ва бошқалар ҳозирда Фаластин давлати деб атайдиган ҳудудда –Ғарбий Соҳил ва Шарқий Қуддусда 700 000 дан ортиқ яҳудий манзилгоҳлари мавжудлиги ҳам бу мақсадга тўсқинлик қилмоқда. Бироқ Буюк Британия Бош вазири сэр Кейр Стармер ва Франция Президенти Эммануэл Макрон икки давлат ечими орқали тинчлик умидини сақлаб қолиш учун ҳозироқ ҳаракат қилиш зарурлигини таъкидламоқда. Агар Исроил Фаластин мустақиллигини тан олмаса, миллионлаб одамлар устидан ҳукмронлик қилиб, уларни сиёсий ҳуқуқлардан маҳрум этгани учун халқаро ҳамжамиятда янада яккаланиб қолиши мумкин.

Ҳозирги ҳужум Ғазо шаҳридан бир миллионгача одамни кўчириб юборишга қаратилган. Бу Бинямин Нетаняҳунинг муросасиз иттифоқчилари илгари сурган Ғазо секторини яҳудий кўчманчилар учун эгаллаш ва фаластинликларни сиқиб чиқариш режасига мос келади. Исроил ҳукуматидаги экстремист раҳбарлардан бири кўчмас мулк бозорида катта фойда кўриш имконияти пайдо бўлишини башорат қилди.

Ҳар икки томонда ҳам ҳарбий жиноятлар содир этилгани ҳақида кучли далиллар мавжуд. ҲАМАС икки йил олдин Исроилнинг чегара мудофаасини ёриб ўтганида ва кейинги ойларда Исроил шаҳарларига ракета отганида ҳарбий жиноятлар содир этган. Гаровга олинганларни оғир шароитларда ушлаб туриш ва уларнинг ҳаётига таҳдид солиш ҳам жиноят ҳисобланади.

Исроил Ғазодаги фаластинликларга нафақат ўқ ва кучли портловчи моддалар билан, балки озиқ-овқатдан уруш қуроли сифатида фойдаланиб, геноцид уюштирганликда айбланмоқда. Озиқ-овқат инқирозларини баҳолайдиган халқаро ташкилот IPC Ғазо қамали туфайли юзага келган очарчиликни таъкидламоқда. Агар Исроил Ғазодаги фаластинликларни гуруҳ сифатида, тўлиқ ёки қисман йўқ қилиш ниятида ҳаракат қилаётгани исботланса, геноцид Жон исмли хабар берувчи ва бошқалар гувоҳ бўлган ҳарбий жиноятлар рўйхатига қўшилади.

Исроил ўзининг дунёдаги энг ахлоқли армияга эгалигини, ҳарбий жиноятлар содир этмаганлигини ва ўз фуқароларини ҳимоя қилиш учун адолатли уруш олиб бораётганини таъкидламоқда. Бинямин Нетаняҳу Ғазо шаҳрини эгаллаш у бир неча бор ваъда қилган ҲАМАСга қарши тўлиқ ғалабани таъминлашини таъкидламоқда. Шунингдек, у Ғазода гаровга олинган исроилликларни қутқаришини айтмоқда.

Буюк Британияга кўра, Исроил армиясининг Ғазога ҳужуми мутлақо масъулиятсизлик ва даҳшатли. Ташқи ишлар вазири Иветт Купер шундай деб ёзди: "Бу фақат кўпроқ қон тўкилишига, кўпроқ бегуноҳ тинч аҳоли ўлимига ва қолган гаровга олинганларнинг ҳаётига хавф туғдиришга олиб келади. Бизга зудлик билан ўт очишни тўхтатиш, барча гаровга олинганларни озод қилиш, чекланмаган гуманитар ёрдам ва доимий тинчликка эришиш йўли керак."

Август ойида IPC Ғазо шаҳрида очарчилик тарқалгани ҳақида ўз ҳисоботини эълон қилганида, Исроил шаҳарни эгаллаш ва бир миллионга яқин тинч аҳолини жанубга кўчишга мажбур қилиш учун урушнинг энг катта ҳужумларидан бирини режалаётган эди.

Исроил ўз режалари ҳақида очиқ гапирди, бу эса IPCнинг сентябрь ойидаги вазият ҳақида огоҳлантирувига сабаб бўлди. Унда айтилишича, ҳарбий ҳаракатлар кучайиши ва шундоқ ҳам заиф аҳволдаги тинч аҳоли мажбурий кўчирилиши Ғазодаги очарчиликни "анча оғирлаштиради".

Бу энди хавф-хатарга айланди.