เป็นไปได้หรือไม่ที่จะรักษาโรคอัลไซเมอร์ให้หายขาดในทางวิทยาศาสตร์ ?

จริงหรือที่การรักษาโรคอัลไซเมอร์เป็นความท้าท้ายที่เป็นไปไม่ได้ หรือพวกเราอาจชนะโรคนี้ได้ในสักวัน

เพื่อหาคำตอบ ผมได้รับเชิญให้ไปชมการผ่าตัดสมองในการวิจัยโรคสมองเสื่อมที่ล้ำสมัยแห่งนี้

ผมสวมชุดผ่าตัดในห้องด้านหลังของโรงพยาบาลเอดินบะระ รอยัล อินเฟิร์มมารี ของสหราชอาณาจักร

ความตั้งใจแน่วแน่ของคนราวสิบคนในห้องแผ่รัศมีแห่งความสงบ แม้จะมีเสียงเครื่องมือแพทย์ที่ส่งเสียงบี๊บ ๆ และทำหน้าที่สูบฉีดอยู่ตลอดเวลา

ส่วนผู้ป่วยถูกวางยาสลบอยู่ในผ้าคลุมบนเตียงผ่าตัด และบนจอภาพขนาดใหญ่ด้านบน ผมเห็นภาพสแกนเอ็มอาร์ไอ (MRI) สมองของเขาซึ่งเป็นเรื่องเป็นไปไม่ได้เลยที่จะมองไม่เห็นก้อนเนื้องอกขนาดใหญ่สว่างเป็นสีขาว

ผู้ป่วยรายนี้เริ่มเป็นมะเร็งที่ลำไส้ใหญ่ ก่อนที่มันจะแพร่กระจายลึกเข้ามาในสมอง

"มันไม่ได้อยู่บนผิวสมอง ดังนั้นเราต้องเจาะรูที่เปลือกสมอง" พอล เบรนแนน ศาสตราจารย์ด้านศัลยกรรมประสาทบอกกับผม "ให้เล็กที่สุดเท่าที่จะทำได้ แต่ต้องใหญ่พอที่เราจะลงไปถึงเนื้องอก"

เปลือกสมองเป็นชั้นนอกของสมองที่เกี่ยวข้องกับภาษา ความจำ และความคิด ส่วนด้านในของสมองจะมีลักษณะนิ่มกว่า แต่ต้องผ่าผ่านเปลือกสมองก่อน

ศ.เบรนแนนใช้สว่านผ่าตัดเจาะเอากระดูกกะโหลกออกเป็นแผ่น สมองที่เปิดออกมีสีชมพู ชุ่มเลือด และเต้นเบา ๆ ตามจังหวะหัวใจ

คนที่อยู่ข้าง ๆผม คือ ดร.แคลร์ เดอร์แรนท์ นักวิจัยโรคอัลไซเมอร์จากมหาวิทยาลัยเอดินบะระ

เธอกำลังถือภาชนะที่บรรจุของเหลวเลียนแบบน้ำหล่อสมองและไขสันหลัง ซึ่งเย็นจัดเหมือนน้ำแข็ง

ในการผ่าตัดสมองส่วนใหญ่ เนื้อเปลือกสมองที่ถูกตัดออกจะกลายเป็นขยะทางการแพทย์และถูกทิ้ง แต่ที่เอดินบะระเป็นหนึ่งในไม่กี่ศูนย์ทั่วโลกที่เก็บรวบรวมเนื้อสมองนี้ (โดยได้รับอนุญาต) เพื่อนำไปใช้วิจัยโรคสมองเสื่อม

เมื่อถึงเวลา ทุกอย่างเกิดขึ้นอย่างรวดเร็ว ศ.เบรนแนนวางชิ้นส่วนสมองขนาดประมาณเล็บนิ้วโป้งของผมลงในขวด เพื่อรักษาสภาพของมัน

หลังจากกล่าวขอบคุณสั้น ๆ พวกเราก็เปลี่ยนเสื้อผ้าและเดินทางข้ามเมืองไปยัง ม.เอดินเบอระ

ระหว่างนั่งอยู่ท้ายรถ ผมพลันนึกขึ้นได้ว่าเพียงไม่กี่นาทีก่อนหน้านี้ ชิ้นส่วนสมองอันนี้ยังเป็นส่วนหนึ่งของความคิดและความกลัวของชายคนหนึ่งที่กำลังจะเข้ารับการผ่าตัด

"ในทุกครั้งฉันตระหนักเสมอว่าสิ่งที่เราได้รับ คือ ของขวัญล้ำค่าในวันที่เลวร้ายที่สุดของชีวิตคน ๆนั้น" ดร.เดอร์แรนท์บอกกับผม

ห้องปฏิบัติการของเธอเป็นหนึ่งในไม่กี่แห่งที่ทำงานกับเนื้อสมองของผู้ใหญ่ที่ยังมีชีวิต เพื่อทำความเข้าใจโรคสมองเสื่อมและโรคอื่น ๆ

"ด้วยการพัฒนาเทคนิคเหล่านี้ เราหวังว่าจะก้าวไปสู่โลกที่ปราศจากโรคทางระบบประสาทที่เลวร้ายหลากหลายชนิด" เธอกล่าว

ในสหราชอาณาจักรมีประชากรราวหนึ่งล้านคนที่มีภาวะสมองเสื่อมในรูปแบบใดรูปแบบหนึ่ง โดยโรคอัลไซเมอร์เป็นชนิดที่พบมากที่สุด

แต่โรคนี้จะรักษาให้หายได้หรือไม่ ? นั่นคือคำถามที่เซอร์เจมส์ ไดสัน ผู้คิดค้นสิ่งประดิษฐ์ถามขึ้นมาในรายการ เมื่อเขาได้รับเชิญให้ไปร่วมรายการทูเดย์ (Today) ของสถานีวิทยุบีบีซีเรดิโอ 4 (BBC Radio 4) ในวันเปิดกล่องของขวัญวันคริสต์มาส (Boxing Day)

ทีมงานในห้องปฏิบัติการของดร.เดอร์แรนท์ กำลังพยายามหาคำตอบด้วยการทำความเข้าใจชีววิทยาพื้นฐานของโรคอัลไซเมอร์

มันยังมีสิ่งสำคัญที่ไม่รู้อีกมากมาย และยังไม่มีคำอธิบายที่ชัดเจนว่าทำไมการเชื่อมต่อระหว่างเซลล์ประสาทที่เรียกว่าไซแนปส์ (synapses) จึงสูญหายไปในโรคอัลไซเมอร์

นักวิทยาศาสตร์ทั้ง 4 คนที่เตรียมเนื้อเยื่อสมองในห้องปฏิบัติการ ทำงานอย่างพร้อมเพรียงเหมือนทีมเปลี่ยนล้อรถแข่ง ซึ่งก็เข้ากันดี เพราะงานวิจัยนี้ได้รับการสนับสนุนจากองค์กรการกุศลชื่อว่า เรซ อะเกนต์ส ดีเมนเชีย (Race Against Dementia) ที่ก่อตั้งโดยแจ็กกี สจ๊วร์ต นักแข่งรถฟอร์มูลาวัน

ขั้นตอนแรก ตัวอย่างสมองจะถูกวางลงในวุ้น จากนั้นตัดเป็นชิ้นบางลึก 10–20 เซลล์สมอง ก่อนนำไปเก็บในตู้อบเฉพาะทางเพื่อรักษาเนื้อเยื่อให้มีชีวิตอยู่

ทีมงานจะนำชิ้นเนื้อสมองไปสัมผัสกับโปรตีนพิษที่เรียกว่าอะไมลอยด์ (amyloid) และเทา (tau) ซึ่งสะสมในสมองของผู้ป่วยอัลไซเมอร์ เพื่อให้พวกเขาเห็นการทำลายไซแนปส์และหาวิธีหยุดยั้งมัน

ทุกสิ่งที่ ดร.เดอร์แรนท์เห็นจนถึงตอนนี้ ทำให้เธอมั่นใจว่าการรักษาโรคอัลไซเมอร์ไม่ใช่ความท้าทายที่เป็นไปไม่ได้

"หลักฐานที่เรามีในตอนนี้คือมันเป็นโรค และเรารู้จากประสบการณ์ที่ผ่านมาแล้วว่าโรคสามารถรักษาได้ บางทีวันหนึ่งเราอาจพบหลักฐานว่าโรคอัลไซเมอร์เป็นส่วนหนึ่งของธรรมชาติความเป็นมนุษย์ แต่ตอนนี้ฉันยังไม่เห็นว่าเป็นเช่นนั้น" นักวิจัยทุนไดสัน (Dyson Fellow) จากโครงการ Race Against Dementia กล่าว

"ฉันไม่เคยเห็นความหวังในงานวิจัยโรคอัลไซเมอร์มากเท่าตอนนี้ ฉันหวังจริง ๆ ว่าเราจะเห็นการเปลี่ยนแปลงที่มีความหมายในช่วงชีวิตของฉัน"

แสงแห่งความหวังมาจากยาสองชนิด นั่นคือ "เลแคเนแมบ" (Lecanemab)และ "โดนาเนแมบ" (donanemab) พวกมันช่วยชะลอความรุนแรงของโรคอัลไซเมอร์ได้

แม้จะเป็นความสำเร็จทางวิทยาศาสตร์ แต่ผลลัพธ์ในโลกจริงกับผู้ป่วยถูกบางคนมองว่าเล็กเกินไปจนแทบไม่เห็นความแตกต่าง และทั้งสองตัวยังไม่ได้รับการสนับสนุนจากระบบบริการสุขภาพแห่งชาติของสหราชอาณาจักร (NHS)

อย่างไรก็ตาม ศ.ทารา สไปร์ส-โจนส์ ผู้อำนวยการศูนย์วิทยาศาสตร์สมองเพื่อการค้นพบแห่งมหาวิทยาลัยเอดินบะระ เชื่อว่ายาทั้งสองชนิดนี้ "เปิดประตู" สู่การค้นพบวิธีรักษาโรคอัลไซเมอร์จริง ๆ

เธอทักทายผมจากด้านหลังม่านผ้าขนาดใหญ่ในห้องปฏิบัติการ ซึ่งใช้บังแสงเพื่อให้ทำงานกับกล้องจุลทรรศน์คอนโฟคอลที่มีความไวสูง ซึ่งต้องใช้เลเซอร์ส่องตัวอย่างของเนื้อสมอง

ศ.ทารากำลังศึกษาบทบาทของเซลล์ภูมิคุ้มกันรูปดาวที่เรียกว่าแอสโทรไซต์ (astrocytes) ในโรคอัลไซเมอร์

นี่เป็นส่วนหนึ่งของการยอมรับที่เพิ่มขึ้นว่าโรคอัลไซเมอร์อาจต้องรับมือจากวิธีต่าง ๆ หลายทิศทาง

เลแคเนแมบ (lecanemab) และโดนาเนแมบ (donanemab) ต่างมุ่งเป้าไปที่โปรตีนเหนียวเป็นพิษที่เรียกว่าอะไมลอยด์ ขณะนี้มีการทดลองทางคลินิกของยาที่มุ่งเป้าไปที่โปรตีนอีกชนิดคือเทา (tau)

นอกจากนี้ ความสำคัญของระบบภูมิคุ้มกัน การอักเสบ สุขภาพของหลอดเลือด และการผสมผสานระหว่างพันธุกรรมกับสิ่งแวดล้อม ล้วนช่วยเพิ่มความเข้าใจเกี่ยวกับโรคอัลไซเมอร์

ศ.ทาราเชื่อว่าจะมี 3 ช่วงเวลาสำคัญ ดังนี้

เธอคิดว่าเราห่างจากการรักษาที่ "เปลี่ยนชีวิตจริง" ราว 5–10 ปี และจะไปถึงจุดที่สามารถ "ทำให้ชีวิตคุณกลับมาเป็นปกติ" ได้ด้วยการตรวจพบโรคตั้งแต่เนิ่น ๆ เพื่อหยุดยั้งมัน

แม้จะมีความหวัง แต่ก็ยังต้องอาศัยงานวิจัยและการทดลองทางคลินิก เพื่อพิสูจน์ว่าการรักษาโรคอัลไซเมอร์เป็นไปได้

"สมองของมนุษย์มีความซับซ้อนอย่างน่าทึ่งมาก จนเราต้องสังเกตมันจากคนจริง ๆ" ศ.ทารา กล่าว

หมายเหตุ: รายการทูเดย์ที่ เซอร์ เจมส์ ไดสัน เป็นบรรณาธิการรับเชิญ ผลิตโดย ลอรา คูเปอร์