Шабоҳатҳои торихии бархурди Русия ба Эрон ва Укройн
Image copyrightAFPИстодагии ақшори мухталифи мардуми Укройн аз пир ва ҷавон дар майдони Истиқлол собит кард, ки даврони баъд аз фурӯпошии ҳукумати тутолитори Шӯравӣ, ки асоси он чизе ҷуз ҳазёни идюлужикӣ, хун, қатли оми мардум ва парвариши бардаҳои фикрӣ набуд, ба лиҳози рушди худогоҳӣ барои миллати Укройн даврони боарзише будааст.
Рӯйдодҳои моҳҳои ахир бахубӣ нишон дод, ки ҷаҳише кайфӣ дар худогоҳии мадании мардуми Укройн сурат гирифтааст. Мардум омӯхтаанд, ки ҳокимон бояд дар баробари аъмоли худ посухгӯ бошанд.
Мусалламан шакли эътироз ва наҳваи "посуххоҳии" мардум дар шароити демукросии навпои Укройн ҳамонанди ҷавомеъи тавсеъаёфтаи ғарбӣ набуд; дар мароҳили ниҳоии майдон мардум барои нишон додани эътирозоти худ аз забоне, истифода карданд, ки барои давлати Янукович қобил фаҳм бошад: борикод, сангпаронӣ, куктейл Мулутуф.
Аммо бурузи хушунат аз суи мардум огоҳона буд; мағозаҳо ва хонаҳои маскунӣ мавриди ҳамла қарор нагирифтанд. Қатл ва ғорат рух надод. Балки эъмоли хушунат фақат мутаваҷҷеҳи ҳукумат буд.
Дар сартосари кишвари васеъи Укройн бо чиҳилу панҷ миллиюн ҷамъият танҳо ургонҳои давлатӣ, пулис ва сервисҳои амниятӣ мавриди ҳамлаи муътаризон қарор гирифтанд.
Тваҷҷуҳи ғайриқобилитавҷеҳи бакоррафта барои саркӯби эътирозоти мардумӣ ҳосили заъф ва ниҳояти тарси давлати Укройн буд.
Аз ҷумла амалкарди хашини "Беркут" ки нерӯҳои он ба русии салис ва бидуни лаҳҷаи укройнӣ суҳбат мекарданд, дол бар ин муддаъо аст.
Ягони вижаи низомӣ аз фосилаи кам писар ва духтари ҷавонеро ба гулӯла мебандад ва дастгиршудагонро таҳқир ва шиканҷа мекунанд.
Видиюи шиканҷа шудани яке аз муътаризин, ки нерӯҳои "Беркут" ӯро дар дамои 10 дараҷаи зери сифр лухт карда, кутак мезаданд то ҷилави дурбини аккосӣ табар ба даст биистадро мардуми ҷаҳон диданд.
Дар ҷараёноти майдон ҷаҳон шоҳид буд, ки чи тавр мардуми Укройн худогоҳии маданӣ ва раҳоӣ аз сарсупурдагӣ дар баробари қудрати ҳокимро ба намоиш гузоштанд.
Сарсупурдагии бечунуиро дар баробари ҳокимон заъфе аст, ки мардуми Русия аз замони ҳукумати тазорӣ то ба ҳол гирифтори он будаанд ва дар тӯли беш аз 70 соли ҳукумати Шӯравӣ қавитар шуда буд.
Ин ҳамон мавзеъе аст, ки акнун ду миллати бародар (рус ва укройн)-ро аз ҳамдигар ҷудо кардааст.
Тайи бисти соли ахир укройниҳо аз назари пешрафти иҷтимоъӣ ва худогоҳии маданӣ дар муқоиса бо мардуми Русия дар марҳалаи болотаре қарор гирифтаанд.
Банобар ин интихоби озодонаи укройниҳо ҷиҳати таъини сарнавишти худ барои мардуми Русия қобили дарк набуда ва ҳатто тарснок ба назар мерасид. Ба ҳамин ҷиҳат онҳо аз тасмими Путин барои дахолати низомии ғайримуваҷҷаҳ ба хоки Укройн ҳимоят карданд.
Яъне замоне ки дар Укройн худогоҳии маданӣ ба сатҳе мерасад, ки мардуми ин кишвар мусаммам ва якпорча бо иродае қавӣ нисбат ба рафтори ҳокимон вокуниш нишон медиҳанд ва ҳақашонро мегиранд, дар Русия идюлужии сарсупурдагӣ ба ҳокимон ба ҳаёти худ идома медиҳад.
Шояд битавон дар як тақсимбандии куллӣ мардуми Русияро дар ду гурӯҳ қарор дод. Гурӯҳи аввал касоне, ки муътақиданд ҳукумат дар Русия таъминкунандаи воқеъии манофеъи мардум набуда ва наметавонад бошад. Банобарин аз ҷараёноти сиёсӣ ва иҷтимоъӣ таамудан фосила мегиранд.
Гурӯҳи дувум касоне, ки ташкилоти ҳукуматиро ба унвони манбаъи ҳақ мешиносанд; ба назари ин гурӯҳ ҳар кас ки дар қудрат аст, бояд мавриди эҳтиром қарор гирад ва ҳатто мавриди алоқа, чиро ки ҳақ бо ӯст; чун бештар ва беҳтар медонад.
Ин афрод бардавор аз ҳокимон табаъият мекунанд; ба таври содиқона ба ҳукумати Шуравӣ эътиқод доштанд, агарчӣ дар кишварашон наслкушӣ роҳ андохта буд, ба ислоҳот ва навоварии авомфиребонаи Горбачёв дил хуш карда буданд, ба "демукросии" афсоргусехтаи елтсинӣ дил баста буданд, ба Путин ба унвони "эҳёкунандаи сарбаландии пешини Русия" раъй дода буданд, сипас ба Медведев дастнишондаи Путин ва бори дигар ба Путин, ин бор ба унвони мунҷии Русия дар баробари "душмани хориҷӣ, ки талош мекунад бо ҳадаф қарор додани суннат, мазҳаб ва ахлоқ, Русияро ба нобудӣ бикашонад."
Илова бар ин ситойиши бечунучарои амалкарди КГБ, ки мероси барҷомонда аз даврони Шуравӣ аст ва таҳсини созмонҳои вижа дар Русия ва омодагии холисона барои ҳар гуна ҳамкорӣ бо онҳо, ҳатто бар хилофи усули ахлоқӣ, бахше аз вуҷуди одамҳои гурӯҳи дувум шудааст.
Инон бо улгуҳои торихии ҳамчун пешоҳанг Павлик Морозов тарбият шудаанд, навҷавоне, ки падари кишоварзашро ба маъмурони ОГПУ (яке аз ниҳодҳои амниятии Шӯравӣ) лу медиҳад.
Назари намояндагони гурӯҳи дувум нисбат ба кормандони ин сервисҳои вижа ҳатто бо андаке тақаддус ҳамроҳ аст, ки боъис мешавад то бечунучиро аз ҳар гуна амалкарди қонунӣ ва ё ғайриқонунии онҳо ҳимоят кунанд.
Мусаллам аст, ки ибрози озодонаи иродаи мардуми Укройн барои ин гурӯҳ, ки аксарияти ҷомеъаи Русияро ташкил медиҳанд қобили дарк нест.
Ҳокимони Русия, ки ё аз сервисҳоии амниятӣ омада ва ё намояндаи ҳамон гурӯҳи дувум ҳастанд, аз давраи интиқолӣ ва тазъифи муваққати ташкилоти ҳукуматии Укройн фурсатталабона суиистифода кардаанд.
Ҳисси худкамбинӣ, ки баъд аз солҳои 1990 Русияро фаро гирифта буд, талошҳои анҷомшуда ҷиҳати бозгардондани мавқеъияти байналмилалии аз дастрафтаи ин абарқудратро тавҷеҳ месозад.
Талошҳое, ки баъзан аз нуқтаи назари диплумотик нопухта, ғайримантиқӣ ва аҷулона ҳастанд. Ҳамин вижагӣ иллати ситезаҷӯии рӯзафзуни сиёсати хориҷии Русия ва аз ҷумла вокуниши номутаносиби Путин ва порлумони Русия нисбат ба рӯйдодҳои ахири Укройнро рӯшан месозад.
Бо фурӯпошии Иттиҳоди Шуравӣ, зери по гузоштани нисбии ҳуқуқи ҷамъияти русзабон дар саросари ҷамоҳири собиқи Шуравӣ камобеш сурат гирифта ва мегирад.
Аммо Русия то ба ҳол ҳеҷ гуна иқдоми қобили мулоҳизае аз худ нишон надодааст. Нигаронии шитобзадаи ахир дар хусуси "манофеъи ҷамъияти русзабон" дар ҳоле бавуҷуд омад ва ба таҷовуз ба ҳокимияти арзии кишвари ҳамсоя мунҷар шуд, ки ҳанӯз ҳеҷ гуна "нақзи ҳуқуқии" хосе дар Укройн баъд аз майдон иттифоқ наафтода буд.
Зоҳиран давлати Русия пас аз ин ки ба худ омад ва ҷанг бо духтарони Пусӣ Ройут (Pussy Riot) ва мудофеъони ҳуқуқи ақаллиятҳои ҷинсиро дар шаъни худ надид, ҳол тасмим гирифта душмане ҷиддитар ва обрӯмандтаре пайдо кунад.
Муҳим нест, ки ин душман дар дохили кишвар вуҷуд надорад. Метавон дар ҳамон наздикиҳо, масалан дар кишвари ҳамсоя ба номи Укройн, дунболи он гашт.
Кишваре, ки ки то авоили қарни 20 тавассути худи русҳо Малороссия (Malorossia) яъне Русияи кучак номида мешуд. Ҳарчанд ки ин исм баъдан иваз шуд ва Малороссия дар соли 1922 ба унвони ҷумҳурии мустақили Укройн ҷузъи маҷмуъаи Иттиҳоди Шӯравӣ шуд.
Аммо нигоҳи худбартарбинонаи русҳо ҳамчунон боқӣ мондааст. Касоне, ки дар Русия зиндагӣ кардаанд, метавонанд ин иддаъоро таъйид кунанд. Ҳамон тавр ки укройниҳо "қаҳрамонони" бисёре аз ҷукҳои русӣ ҳастанд ва лаҳҷаи укройнӣ аз назари русҳо на падидае табиъӣ, балки нишондиҳандаи камбуди таҳсилот буда ва таҳқиромез аст.
Истилоҳи " хохолҳоро сари ҷояшон нишондан” (Хохолро метавон кокул тарҷума кард. Русҳо укройниҳоро ба хотири мудели мӯйи суннатӣ, ки козокҳои укройнӣ аз қадим доштаанд, чунин таҳқиромез меноманд) ба каррот аз суи намояндагони ташкилоти давлатии Русия ва ҳамчунин кормандони идории калисои уртудкукси русӣ шунида шудааст.
Албатта ногуфта намонад, ки бисёре аз ин афрод ҳатто шувинизми мазҳабии худро пинҳон намекунанд ва бо ифтихор аз бартарии ахлоқӣ ва истисноӣ будани мазҳаби уртудукс сухан мегӯянд.
Банобар ин шувинизми абарқудратии русӣ, ки ҳатто булшевикҳои насли аввал, дар раъси онҳо Ленин бар зиди он мубориза мекарданд, имрӯза масири сиёсати хориҷии Русияро бештар ва бештар таъин менамояд.
Торихнигории илмӣ ба мо ёд додааст, ки ҳар рӯйдоди қобили мулоҳизаи торихӣ натиҷаи таъсири мутақобили маҷмуъае аз фоктурҳои сиёсӣ, иҷтимоъӣ, иқтисодӣ ва фарҳангӣ аст.
Вазъияте, ки имрӯз дар Укройн бавуҷуд омада аз ин қоида мустасно нест. Аслитарин фоктури муассир бар вазъияти феълии Укройнро метавон сиёсати дохилии Янукович ва нерӯҳои мухолифи ӯ, намоиши худогоҳии мадании мардуми Укройн ва бидуни шак муборизаи сиёсии Русия ва Ғарб донист.
Агарчи сохтани поролелҳои торихӣ дар хусуси рӯйдодҳои ахири Укройн хатарнок аст, аммо бо баррасии ҳаводиси ахири ин кишвар ва нақше, ки Русия дар он ифо мекунад, ҷараёноти Бозии Бузург (The Great Game) дар зеҳн тадоъӣ мешавад, ки иборат буд аз муборизаи байни Русия ва қудратҳои бузурги урупоӣ барои нуфуз дар Ховари Миёна ва бахусус Эрон (ки қабл аз 1935 Першиё тавассути урупоиҳо номида мешуд) дар тӯли қарни нуздаҳум ва авоили қарни бистум.
Русия бо дифоъ аз низоми подшоҳии Қоҷор дар ин бозии бузург, нақши ношоисте ифо кард. Ба манзури идомаи саркӯби наҳзати машрӯта ба ишғоли низомии шимол ва ғарби Эрон мутавассил шуд.
Ин амалкард ба авоқиби риққатборе дар шаклгирӣ ва рушди низоми ҳукуматӣ дар Эрон то авосити қарни 20 мунҷар шуд, ки аз пешрафти сиёсӣ - иқтисодии Эрон ҷилавгирӣ кард.
Империёлисми Русия Эронро ҳаёти халват ва ҳатто ҳақи худ талаққӣ мекард (ҳамон нигоҳе, ки имрӯзи нисбат ба Укройн дорад).
Вижагии муҳими чунин бардоште ин аст, ки ҳам тақвияти сиёсӣ ва иқтисодии Эрон ба нафъи Русия набуд ва ҳам Русия ба ишғоли комили хоки Эрон ниёзе надошт.
Дар айни ҳол Русия бо истифода аз ҳар роҳи мумкин аз тақвияти нуфузи қудратҳои ғарбӣ ҷилавгирӣ мекард ва ҳамзамон дар саркӯби машрутахоҳони эронӣ нақше таъинкунанда дошт.
Мутаассифона дар ҳоли ҳозир вазъият то ҳудуди зиёде дар ҳоли такрор аст ва Русия дар байни укройниҳо ҳам эҳсоси танаффуреро мепарваронад, ки баъд аз Бозии Бузург дар эрониён бар ҷой гузошт.
Мусалламан аз нуқтаи назари истротижикӣ ишғоли Укройн ва ё таҷзияи он ба нафъи Русия нест (ба ҷуз Криме, ки он ҷо пойгоҳҳои низомии Русия мустақар аст), аммо дар айни ҳол Русия ба ҳамсояе, ки аз назари сиёсӣ ва иқтисодӣ мустақил буда ва ба Ғарб наздик бошад, ниёзе надорад.
Бадин тартиб, ба назар мерасад, ки дар шароити камбуди ҳимояти густарда ва ҳамаҷонибаи байналмилалӣ Укройн метавонад дар торих қурбонии ҷадиди сиёсати бераҳмонаи ҳамсояи "бузург" шавад.
