Je, tutaweza kutabiri matetemeko ya ardhi?

Yanayojiri baada ya majengo yaliyoporomoka ya kusini-mashariki mwa Uturuki na kaskazini mwa Syria yanaonesha jinsi matetemeko ya ardhi yanaweza kutokea bila kutarajiwa.

Wanasayansi wanatafuta njia za kutoa maonyo ya mapema kuhusu majanga haya ya asili ambayo hayatabiriki.

Yalipiga ghafla na bila tahadhari. Matetemeko mawili mabaya ya ardhi yaliyotokea kusini-mashariki mwa Uturuki na kaskazini mwa Syria yamegharimu maisha ya maelfu ya watu na kuwaacha wengine wengi kujeruhiwa au bila makazi. Ilitokea mapema tarehe 6 Februari, wengi wa waathiriwa walikuwa ndani wamelala wakati tetemeko la ardhi la kipimo cha 7.8 lilipoangusha nyumba zao.

Ishara ya kwanza walioiona wataalamu wa semiolojia ni miale ya ghafla kwenye vyombo vyao nyeti iliyoenea ulimwenguni kote huku mawimbi ya tetemeko la ardhi yaliyotokeza kutokana na tetemeko la ardhi la kwanza yakivuma kote ulimwenguni. Saa chache baadaye hili lilifuatiwa na tetemeko kubwa la pili la ukubwa wa 7.5.

ukubwa wa matetemeko yote mawili ulimaanisha ukubwa wa mtikisiko huo ulikuwa mkali sana. Na huku eneo hilo likiendelea kutetemeka kutokana na mitetemeko ya ardhi, wataalamu katika Wakala wa Jiolojia wa Marekani wameonya kwamba wale walionusurika, na waokoaji wanaomiminika katika eneo hilo kusaidia, wanakabiliwa na hatari kubwa ya maporomoko ya ardhi na maji ya ardhini kutokana na mtikisiko huo.

Lakini wakati ulimwengu ukikimbia kutoa misaada kwa jamii zilizosambaratika katika pande zote za mpaka kati ya Uturuki na Syria, wengine wanashangaa kwa nini hatukuiona hii ikija.

Mfumo wa makosa wa Anatolia Mashariki ambapo matetemeko ya ardhi yalitokea ni sehemu ya "makutano matatu" ya tectonic ambapo mabamba matatu ya tectonic - bamba za Anatolia, Arabia na Afrika - zinasaga dhidi ya kila mmoja.

Tangu mwaka wa 1970, ni matetemeko matatu pekee ya ukubwa wa 6 au zaidi yamepiga eneo hilo.

Kwa hivyo, kwa nini hawakuweza kutabiri?

Kwa kweli, sayansi ya kutabiri matetemeko ya ardhi ni ngumu sana. Ingawa mara nyingi kuna ishara za dakika ambazo zinaweza kutambuliwa katika data ya tetemeko baada ya tukio kutokea, kujua cha kutafuta na kutumia hiyo kufanya utabiri wa mapema ni changamoto zaidi.

"Tunapoiga matetemeko ya ardhi katika maabara tunaweza kuona mapungufu haya yote madogo yakitokea kuna ufa na dosari ambazo huonekana kwanza," anasema Chris Marone, profesa wa sayansi ya jiografia katika Chuo Kikuu cha Sapienza cha Roma, nchini Italia, na Chuo Kikuu cha Jimbo la Penn. akiwa Pennsylvania, Marekani. "Lakini katika maumbile kuna kutokuwa na hakika sana kwa nini mara nyingi hatuoni mitetemeko au dalili kwamba kutakuwa na tetemeko kubwa la ardhi."

Wanajiolojia wamekuwa wakijaribu kutumia mbinu za kisasa za kisayansi kutabiri matetemeko ya ardhi tangu miaka ya 1960, lakini kwa mafanikio kidogo. Sababu kubwa ya hii, anasema Marone, ni ugumu wa mifumo ambayo inaenea kote ulimwenguni. Pia kuna kelele nyingi za seismic - Dunia inanung'unika na kunguruma kila wakati, ambayo, ikiunganishwa na sauti ya trafiki ya anthropogenic, kazi ya ujenzi na maisha ya kila siku, inafanya kuwa ngumu kubaini ishara wazi.

Kulingana na Utafiti wa Jiolojia wa Marekani, inachukua mambo matatu ili kutoa utabiri muhimu sana wa tetemeko la ardhi mahali ambapo litatokea, wakati litatokea na jinsi tukio litakuwa kubwa. Hadi sasa, wanasema, hakuna mtu anayeweza kufanya hivyo kwa uhakika wowote.

Badala yake wanajiolojia hutoa makadirio yao bora zaidi katika "ramani za hatari" ambapo wanahesabu uwezekano wa tetemeko la ardhi ndani ya muda wa miaka kadhaa.

Ingawa haya yanaweza kusaidia kwa kiwango fulani cha upangaji, kama vile kuboresha viwango vya ujenzi katika maeneo yaliyo hatarini zaidi, haitoi kiwango cha ubashiri kinachohitajika ili kutoa maonyo ya mapema kwa umma ili kuwaruhusu kuhama au kuchukua makazi. Na si kila mtu anayeishi katika eneo la tetemeko la ardhi anaweza kumudu aina ya miundombinu inayohitajika kuhimili kiasi kikubwa cha kutikisika.

"Nchini Uturuki na Syria, kulikuwa na mambo mengi ambayo yalimaanisha kuwa majengo yalikuwa katika hali ya kushindwa kuhimili," anasema Marone. "Katika sehemu nyingi za ulimwengu wa Magharibi kumekuwa na kanuni za uimarishajiambalo lilitekelezwa katika miaka ya 1970 na 1980. Lakini inagharimu sana kujenga na kurejesha majengo."

Kwa hivyo, wanasayansi badala yake wamekuwa wakitafuta njia za kufanya utabiri wa tetemeko la ardhi kuwa sahihi zaidi. Kando ya ishara za tetemeko, watafiti wametafuta vidokezo katika maeneo mbalimbali kutoka kwa tabia ya wanyama hadi usumbufu wa umeme katika anga ya juu ya Dunia.

"Kuna matukio machache ambapo watu wamefikiria jinsi ya kufanya hivyo baada ya kutabiri baada ya tetemeko la ardhi ambalo linapendekeza hii inaweza kufanya kazi," anasema Marone. "Lakini bado hakuna mafanikio makubwa."

Kundi lililo nchini Israel hivi karibuni lilidai kuwa linaweza kutumia mafunzo ya mashine kutabiri matetemeko makubwa ya ardhi saa 48 kabla na usahihi wa 83% kwa kuchunguza mabadiliko ya maudhui ya elektroni katika ionosphere katika kipindi cha miaka 20 iliyopita.

Mnamo mwaka wa 2018, China ilizindua Setilaiti ya China ya Seismo-Electromagnetic Satellite (CSES) ili kufuatilia hitilafu za umeme katika ionosphere ya Dunia. Mwaka jana, wanasayansi katika Kituo cha Mtandao wa Matetemeko ya Ardhi cha China huko Beijing, walidai kupata matone ya msongamano wa elektroni kwenye ionosphere hadi siku 15 kabla ya matetemeko ya ardhi ambayo yalikumba China mnamo Mei 2021 na Januari 2022

Watafiti wengine wanaweka matumaini yao kwa ishara tofauti. Huko Japan, wengine wanadai kuwa wanaweza kutumia mabadiliko ya mvuke wa maji juu ya maeneo ya tetemeko la ardhi kufanya ubashiri.

Uchunguzi unaonesha utabiri huu una usahihi wa 70%, ingawa wanaweza kusema tu tetemeko la ardhi linaweza kutokea wakati fulani katika mwezi ujao.

Wengine wamekuwa wakijaribu kutumia mawimbi madogo madogo kwenye nguvu ya uvutano ya Dunia ambayo yanaweza kutokea kabla ya tetemeko.

Lakini pamoja na madai hayo yote, hakuna aliyeweza kutabiri kwa mafanikio ni wapi na lini tetemeko la ardhi litatokea kabla halijatokea.

"Hatuna miundombinu ya kufanya aina ya ufuatiliaji ambao tungehitaji," anasema Morone. "Nani ataweka $100m (£83m) kuweka seti ya vipimo vya matetemeko ya aina tunayotumia katika maabara kufuatilia hitilafu?

Tunajua jinsi ya kutabiri matetemeko ndani ya maabara, lakini si katika ulimwengu halisi.

Kosa la Anatolia Mashariki, kwa mfano, liko katika eneo changamano la dunia si kosa moja rahisi bali kundi la mambo yanayokuja pamoja."

Na hata kwa uwezo wa kufanya utabiri bora, bado kuna swali la nini cha kufanya.

Hadi usahihi uimarishwe, kuhamisha mji mzima au kuwataka watu wasikae nje ya majengo yaliyo hatarini kunaweza kuwa ghali ikiwa makosa yatafanywa.

Lakini Marone anaangalia ulimwengu wa utabiri wa hali ya hewa kwa dalili fulani ya kile kinachoweza kutokea ikiwa data itaboresha.