Fahamu masuala sita kuhusu mvutano wa DRC na Rwanda

Jamhuri ya Kidemokrasia ya Congo na Rwanda zilisaini makubaliano ya amani Alhamisi, Desemba 4 huko Washington, Marekani.

Donald Trump, ambaye aliongoza shughuli ya utiaji saini, alizungumzia "muujiza" hata wakati mapigano makali yanapoendelea mashariki mwa DRC.

Mvutano unaendelea kuongezeka kati ya nchi hizo mbili kufuatia mapigano kati ya waasi wa M23, na jeshi la DRC ambalo limewafukuza makumi ya maelfu ya watu mashariki mwa nchi hiyo.

Inavyoonekana, ongezeko hili la hivi karibuni la mvutano linatokana na madai ya DRC kwamba Rwanda inawaunga mkono waasi wa M23.

Rais Felix Tshisekedi aliyaunga mkono Juni 18 mbele ya baraza lake la mawaziri, akitangaza kwamba DRC inakabiliwa na "uchokozi kutoka Rwanda, ikifanya kazi chini ya ulinzi wa M23."

Rwanda na M23 zinakanusha shutuma hizi.

Hapa kuna mambo 6 muhimu ya kuelewa ni nini kilicho nyuma ya mvutano kati ya majirani hawa wawili.

1. Uwekaji mipaka ya kikoloni

Kabla ya ukoloni, eneo dogo lilitawaliwa na wafalme.

Ukubwa wa ufalme uliamuliwa kwa njia mbili: kwa mpangilio ambao watu walifika katika eneo hilo na kwa uwezo wao wa kushinda maeneo mapya.

"Watu walipitia eneo hili na kukaa mahali walipopata malisho ya ng'ombe au ardhi ya kulima," anaelezea Profesa Jean Kambayi Bwatshia, mwalimu wa historia katika Chuo Kikuu cha Kitaifa cha Ufundishaji cha Kinshasa.

Katika Mkutano wa Berlin mnamo 1885, uainishaji wa mipaka ulibadilisha muundo wa eneo hilo.

"Ili kuamua mipaka kati ya nchi, tulilazimika kujikita katika mipaka ya asili ambayo ilikuwa rahisi kugundua," anaelezea Dkt. Eric Ndushabandi, mtafiti katika Kituo cha Utafiti na Mazungumzo ya Amani chenye makao yake Kigali.

"Katika kisa hiki maalum, kwa hivyo ilikuwa muhimu kusukuma mipaka ya kile kilichokuwa ufalme wa Rwanda kuelekea volkano, milima, maziwa na mito," anaongeza.

Ghafla, familia zilijikuta zimetengana pande zote mbili za mpaka huku zikidumisha lugha, tamaduni na ardhi zao.

"Hivi ndivyo baadhi ya watu watakavyoitwa Wazaire wanaozungumza Rwanda, kwa sababu wanazungumza Kinyarwanda"; anaelezea Eric Ndushabandi.

Usimamizi wa mamlaka ya ndani na wakoloni ulichangia mvutano kati ya watu walio wengi, Wahutu, na Watutsi, ambao walikuwa wachache.

Profesa Bwatshia anasema kwamba "matatizo ya nafasi hii ya kijiografia yanatokana na uadui, hitaji la kulipiza kisasi na chuki inayozunguka mapambano ya umwagaji damu ya madaraka."

Anaelezea vurugu za kikabila za 1959 hadi 1961 ambazo ziliruhusu Wahutu walio wengi kuchukua madaraka na kuwalazimisha wafuasi wa wachache wa Watutsi kukimbilia katika nchi jirani.

Migogoro hii ya zamani ilisababisha ubaguzi ambao bado unasambaa leo kati ya jamii za wenyeji, ukihusisha nia moja au nyingine ya kuvamia nafasi na utajiri wa mwingine, inaelezea ripoti ya shirika lisilo la kiserikali la kimataifa la Interpeace kuhusu udanganyifu wa utambulisho katika eneo la Maziwa Makuu.

Ripoti hiyo ilichapishwa mnamo Oktoba 2013. Pia anaelekeza kwenye udanganyifu wa dhana hizi na wanasiasa, hivyo kusababisha mgogoro wa kikabila na kisiasa.

Ubaguzi huu unapotosha mtazamo wa mwingine na kuimarisha hofu ya jirani. Hii inaleta kutoaminiana kiasi fulani kati ya watu.

2. Suala la "Wacongo wanaozungumza Kinyarwanda"

Neno "Wakongomani wa Kirwanda" linamaanisha watu wanaozungumza Kinyarwanda ambao mipaka ya kikoloni iliwaweka upande wa Jimbo Huru la Congo mnamo 1885.

Walipata uraia wa Congo wakati nchi hiyo ilipopata uhuru mnamo 1960.

Miaka kumi na miwili baadaye, Rais Mobutu Sese Seko alisaini amri ya uraia wa pamoja wa Wanyarwanda wote wanaoishi Zaire.

Lakini hatua hii ilifutwa mnamo 1981, kwa sababu ilipingwa na wakazi wa eneo hilo.

"Chini ya Rais Mobutu, Wanyarwanda hawa walinufaika na sera za ujumuishaji na uraia nchini DRC," anakumbuka Dkt. Eric Ndushabandi kabla ya kuongeza: "Walisoma, waliishi katika ardhi yao na walifurahia haki zote."

Hata hivyo, mvutano unaohusiana na ubaguzi na kutengwa kwa makundi nchini Rwanda ulienea haraka hadi eneo la Congo.

Kwa hivyo Congo ilijikuta ikiwahifadhi wakimbizi wa Watutsi waliokimbia ghasia za kikabila za mapinduzi ya Rwanda mnamo 1959, raia wa Rwanda waliokimbia mauaji ya kimbari ya 1994 na askari wa Wahutu waliokuwa wakikimbia mbele ya wanajeshi wa Watutsi kutoka RPF ya Rwanda.

"Kutoweza kwa mamlaka ya Congo kuwatenganisha wakimbizi raia na jeshi na kusimamia mgogoro huu kumesababisha hali ngumu ambayo matokeo yake yanaonekana hadi leo," anaelezea Eric Ndushabandi.

"Ukongo" au utambulisho wa Wakongo wa "jamii zinazozungumza Kinyarwanda" mara nyingi huhojiwa na jamii nyingine.

Maswali haya ya mara kwa mara yamekuwa chanzo cha migogoro kadhaa ya silaha mashariki mwa DRC.

"Wanyarwanda, haswa Watutsi, hawajawahi kukubaliwa hapa," anakiri Profesa Jean Kambayi Bwatshia. Kulingana naye, ni tatizo la uadui kati ya Wahutu na Watutsi ambalo lazima litatuliwe nchini Rwanda na sio nchini Congo.

"Ikiwa tatizo hili halitatuliwi, Wacongo daima wataona uwepo wa Watutsi kama tishio," aliongeza.

Wanamgambo wanaodai kutetea maslahi ya vyama tofauti hugongana mara kwa mara, na kusababisha vifo vya raia na kulazimishwa kuhama.

Mapambano dhidi ya ubaguzi na mateso ya Wanyarwanda wa Kitutsi wa Congo yalikuwa sehemu ya maelezo ya uasi kama vile AFDL (Alliance of Democratic Forces for the Liberation of Congo) ambayo ilimpindua Jenerali Mobutu, CNDP (National Congress for the Defense of the People) na sasa M23.

Nchini DRC, makundi haya yanaonekana kama mrengo wa kijeshi wa serikali ya Kigali ili kudumisha ushawishi kuhusu mambo ya ndani ya Congo, hasa katika sehemu ya mashariki.

Rwanda imekataa mara kwa mara uhusiano wowote na makundi haya yenye silaha, isipokuwa AFDL, iliyoongozwa wakati huo na Laurent Désiré Kabila.

3. Uwepo wa FDLR nchini DRC, ambao Rwanda inauona kama tishio

Kundi la waasi la Democratic Forces for the Liberation of Rwanda, FDLR kwa kifupi, liliundwa mwanzoni mwa miaka ya 2000 na wanajeshi wa zamani wa utawala wa Wahutu wa Rwanda wa Juvénal Habyarimana.

Wakiwa wameshindwa kijeshi na wanajeshi wa Rwandan Patriotic Front, wakiongozwa na rais wa sasa wa Rwanda Paul Kagame, wanajeshi wa jeshi la Rwanda walikimbilia mashariki mwa DRC mnamo 1994.

FDLR inashutumiwa kwa kuchangia katika kubuni na kutekeleza mauaji ya kimbari yaliyofanywa dhidi ya Watutsi nchini Rwanda mwaka huo huo, muda mfupi kabla ya janga lao.

Umoja wa Mataifa na mashirika ya haki za binadamu pia yanawashutumu kwa kufanya mashambulizi kadhaa dhidi ya raia wa Congo katika majimbo ya Kaskazini na Kusini mwa Kivu katika miongo ya hivi karibuni.

Kulingana na Kundi la Utafiti la Congo, ndilo kundi kubwa zaidi lenye silaha nchini DRC kwa idadi ya wapiganaji na eneo linalodhibitiwa. Watafiti wanakadiria wapiganaji wa FDLR kuwa kati ya 1,000 na 2,500.

Ingawa FDLR haijafanya shambulio kubwa dhidi ya Rwanda tangu 2001, Rwanda bado inawaona kama tishio kwa usalama wake.

Licha ya operesheni za kijeshi kulenga kundi hili, limefanikiwa kushambulia misitu ya eneo lililo chini ya udhibiti wake na hivyo kuhakikisha uhai wake.

Wanachama wake kadhaa wamejiunga na mchakato wa kuwaondoa wanajeshi na kuwaunganisha tena katika jamii katika nchi yao ya asili, Rwanda.

Mara nyingi Rwanda inashutumu jeshi la Congo kwa kushirikiana na kundi la Democratic Forces for the Liberation of Rwanda (FDLR) katika shughuli za kijeshi.

Mamlaka ya Kinshasa yanakataa madai haya kwa uthabiti.

Msemaji wa FDLR hakupatikana mara moja kutoa maoni yake.

4. Madai ya kuhusika kwa raia wa Rwanda katika harakati ya Machi 23 (M23)

Ili kuielewa M23, tunapaswa kurudi kwenye CNDP, Bunge la Kitaifa la Ulinzi wa Watu.

Kati ya 2006 na 2009, kundi hili lenye silaha lilifanikiwa kuwaondoa jeshi la Congo kutoka miji kadhaa katika jimbo la Kivu Kaskazini.

Mnamo Machi 23, 2009, chini ya uwezeshaji wa kimataifa, serikali ya Congo na CNDP walitia saini makubaliano ambayo yanatoa, miongoni mwa mambo mengine, kwa ajili ya kurejea kwa wakimbizi wa Congo wanaoishi katika nchi jirani na mapambano dhidi ya chuki dhidi ya wageni ambayo "Wakongo wanaozungumza Kinyarwanda" ni wahanga wake.

Lakini mnamo Aprili 2012, wapiganaji wa zamani wa CNDP walijiunga na jeshi la Congo na kuunda M23.

Lengo lao: kudai utekelezaji wa makubaliano ya tarehe 23 Machi 2009.

Katika kilele chake mwaka wa 2013, kundi hilo lilichukua udhibiti wa jiji la Goma, mji mkuu wa Kivu Kaskazini. Lakini lilishindwa kijeshi mwaka mmoja baada ya kuundwa kwake.

Wapiganaji wake wamekimbilia Rwanda na Uganda, ambapo wameondolewa katika kambi za wakimbizi na vikosi vya usalama vya nchi hizi husika.

Chini ya shinikizo kutoka kwa Umoja wa Mataifa, serikali ya Congo ilisaini makubaliano na wawakilishi wa M23 mnamo Desemba 2013 jijini Nairobi, Kenya.

Tangu wakati huo, serikali ya Congo na waasi wameshindwa kukubaliana kuhusu masharti ya kuwarudisha wapiganaji walioko Rwanda na Uganda.

Katika miaka ya hivi karibuni, M23 imeibuka tena katika nafasi yake ya zamani.

Licha ya kusonga mbele hadi ndani ya kilomita ishirini kutoka jiji la Goma, kundi la waasi lilisukumwa nyuma na jeshi la Congo kutoka miji iliyodhibiti.

Kwa mara ya kwanza, serikali ya Congo imeiainisha M23 kama harakati ya kigaidi.

Hata hivyo, Katibu Mkuu wa Umoja wa Mataifa Antonio Guterres alirudia wito wake kwa DRC kukubali mazungumzo mapya na kundi la waasi.

Kulingana na Francois Mwamba, mkuu wa zamani wa kamati ya Congo inayofuatilia makubaliano ya mfumo wa Addis Ababa, 70% ya wapiganaji wa M23 walikuwa raia wa Rwanda.

Kwa upande wake, Kigali inasisitiza kwamba uasi huo ni jambo la ndani nchini Congo, huku Wacongo ambao wana madai ya kutoa kutoka kwa serikali yao.

5. Udhaifu au kutokuwepo kwa mamlaka ya serikali mashariki mwa Congo

Ikiwa na eneo la kilomita za mraba 2,345,000, karibu ukubwa wa Ulaya Magharibi, DRC ndiyo nchi kubwa zaidi katika Afrika, Kusini mwa Jangwa la Sahara.

Taasisi za kitaifa, vyombo vya kufanya maamuzi, viko Kinshasa, zaidi ya kilomita 2,000 kutoka sehemu ya mashariki, ambayo inakabiliwa na ukosefu wa usalama.

Kuna maeneo makubwa katika eneo hili ambapo ni vigumu kupata mwakilishi wa Serikali.

Makundi yenye silaha mara nyingi hutumia udhaifu huu wa mamlaka ya serikali katika maeneo haya kujibadilisha badala ya serikali na kuweka sheria zao kwa wakazi.

Ombwe hili la serikali katika baadhi ya maeneo ya nchi linaenda sambamba na mipaka yenye mianya.

Urahisi wa kuvuka mpaka kati ya DRC na baadhi ya majirani zake bila aina yoyote ya udhibiti hurahisisha harakati za watu binafsi na rasilimali, wakati mwingine kwa watendaji wasio wa serikali wenye silaha.

Mashirika ya ndani mashariki mwa DRC mara nyingi huonya kuhusu uwepo usio wa kawaida wa wanajeshi wa Rwanda katika eneo la Congo. Rwanda imekuwa ikikana tuhuma hizi kila wakati.

Mnamo Juni 2014, Vikosi vya Jeshi la DRC na Vikosi vya Ulinzi vya Rwanda vilipigana risasi na kusababisha vifo vya wanajeshi watano wa DRC.

Wakazi wa kijiji cha Rwanda walikuwa wamewashutumu wanajeshi wa DRC kwa kuvuka mpaka kuiba ng'ombe.

Lambert Mende, msemaji wa serikali ya DRC wakati huo, hakuthibitisha wala kukanusha dhana hii. Alikuwa akizungumzia zaidi kuhusu vitendo vya uchochezi vya jeshi la Rwanda.

Aina hizi za matukio ni za kawaida katika eneo la mpaka. Nchi za eneo hilo zimeanzisha utaratibu wa pamoja wa uthibitishaji wa kikanda ili kubaini ukweli wa matukio ya kuvuka mpaka.

6. Uchimbaji madini na usafirishaji haramu wa madini

Jamhuri ya Kidemokrasia ya Congo (DRC) ni moja ya nchi tajiri duniani kwa ardhi yenye rutuba na utajiri mkubwa chini ya ardhi, kama madini na metali za thamani.

Kwa miaka mingi, ripoti za Kundi la Wataalamu la Umoja wa Mataifa zimeshutumu usafirishaji haramu wa rasilimali kutoka Congo hadi nchi jirani, ikiwa ni pamoja na Rwanda na Uganda.

Kwa mfano, katika ripoti yake ya katikati ya muhula ya Desemba 2020, kundi la wataalamu la Umoja wa Mataifa lilionesha kuwa mitandao ya uhalifu imehusika katika usafirishaji haramu wa bati, koltani na tungsten kutoka maeneo ya migodi chini ya uvamizi wa vikundi vyenye silaha.

Coltan ndiyo madini yaliyokamatwa zaidi kati ya matatu kwenye mpaka kati ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Congo na Rwanda kati ya Januari na Septemba 2020, kulingana na kundi la wataalamu wa Umoja wa Mataifa.

Mnamo Juni 2021, serikali za Congo na Rwanda zilisaini makubaliano kuhusu ukamilishaji wa mnyororo wa uchimbaji dhahabu.

Hii ina maana kwamba dhahabu inayochimbwa mashariki mwa DRC inaweza kusafishwa nchini Rwanda kufuatia mzunguko rasmi. Kwa nchi hizo mbili, ni suala la kukata mojawapo ya vyanzo vya ufadhili vya vikundi vyenye silaha.

Kabla ya hapo, katikati ya mwaka wa 2010, Bunge la Marekani lilipitisha Sheria ya Mageuzi na Ulinzi wa Watumiaji ya Dodd-Frank Wall Street, ambayo ilizitaka kampuni kubwa za teknolojia zenye makao yake Marekani, miongoni mwa mambo mengine, kutangaza asili ya madini yao.

Wazo lilikuwa kuanzisha mfumo wa ufuatiliaji ili kuhakikisha kwamba kampuni hizi hazinunui madini yanayofadhili harakati za vikundi vyenye silaha, pia hujulikana kama madini ya migogoro.

Katika ripoti yake ya hivi karibuni iliyochapishwa mnamo Aprili 2022, shirika lisilo la kiserikali la Global Witness linaripoti kwamba baadhi ya madini kutoka migodi isiyoidhinishwa yameletwa kwenye mnyororo wa usambazaji ili kuuzwa kwa makampuni makubwa ya teknolojia.

Raia wa Congo na watafiti wanashuku kuwa Rwanda inahimiza ukosefu wa utulivu katika eneo hilo ili kudhoofisha uwezo wa serikali ya Congo wa kudhibiti usafirishaji haramu wa maliasili (madini, wanyama na mimea).

Rwanda imekuwa ikikataa madai haya mara kwa mara na kuthibitisha tena kujitolea kwake kwa mifumo ya kikanda ya kupambana na unyonyaji haramu wa maliasili.