'Ngome ya kwanza ya watumwa wa Uingereza barani Afrika' yagunduliwa

Mahali halisi ya kile kinachodhaniwa kuwa ngome ya kwanza ya watumwa wa Uingereza barani Afrika huenda imepatikana - BBC imekuwa ikiangazia juu ya umuhimu wa ugunduzi huo nchini Ghana.

Kwa uangalifu, mwanaakiolojia Christopher DeCorse anatandaza kazi za sanaa adimu kwenye meza ya muda karibu na eneo lililochimbwa.

Bunduki (inayotumiwa katika bunduki za mtindo wa zamani), mabomba ya tumbaku, chungu cha udongo kilichoovunjika na taya ya mbuzi imetandazwa kwa uangalifu. Vipande hivi vilivyotupwa, vilivyochimbuliwa kutoka udongo ulioshikana kwa karne nyingi, vinatoa dalili za vitu vya zamani vilivyopotea.

"Mwanaakiolojia yeyote ambaye hatafurahia kupata kitu kama hiki si msema kweli kabisa," profesa kutoka Chuo Kikuu cha Syracuse nchini Marekani anasema kwa tabasamu.

Mabaki haya yanaashiria uwepo kwa "kikosi cha kwanza cha Uingereza kilichoanzishwa mahali popote barani Afrika", anasema.

Mwanaakiolojia amesimama katika magofu ya Fort Amsterdam, akiongea juu ya upepo na mngurumo wa mawimbi ya Bahari ya Atlantiki yanayopiga ufuo wa Ghana.

Ndani ya ngome hiyo kuna kile kinachodhaniwa kuwa mabaki ya ngome kongwe - Kormantine - iliyopotea kwa muda mrefu chini ya ardhi, ambayo timu ya profesa inachimba hatua kwa hatua katika mchakato wenye shughuli chungu zima.

Wanapekuwa kwa utaratibu tabaka tofauti za udongo na mawe kwa brashi laini na mwiko. Mchanga unaondolewa kwenye mitaro na kuchujwa kwa uangalifu.

Kuna Dari ambalo lina walinda wanaakiolojia kutokana na hali ya hewa na licha ya jua kali na mvua ya mara kwa mara, kazi yao inaendelea.

Ramani za kale zilirejelea Fort Kormantine katika eneo hilo, kwa mfano jina la mji wa karibu, Kormantse, linahusiana waziwazi. Kwa kuongezea, toleo jingine la jina, Coromantee, lilitolewa kwa baadhi ya watu waliokuwa watumwa wa Caribbean wanaodhaniwa kuwa walisafirishwa kutoka mahali hapa na baadaye kujulikana kwa uasi wa watumwa.

Lakini mahali halisi ilipo ngome hiyo imesalia kuwa suala la uvumi, ambalo sasa huenda limefikia kikomo.

Kuanzia Karne ya 17, Fort Kormantine ilikuwa kwenye pwani ya Atlantiki wakati ambapo Wazungu walianza kubadilisha nia yao kutoka kwa biashara ya dhahabu hadi biashara ya watumwa.

Ilikuwa ni wakati muhimu katika historia ya ushiriki wao katika Afrika ambao ungekuwa na athari kubwa barani humo.

Ugunduzi wa wanaakiolojia hao unaweza kutoa mwanga juu ya maisha ya wafanyabiashara hao wa zamani na kile walichokuwa wakifanya, pamoja na wale waliouzwa na athari kwa jamii inayowazunguka.

Miji ya wavuvi ya pwani ya Ghana, inayojulikana kwa boti zao za kupendeza na nyimbo zinazoimbwa na wavuvi, imesalia na makovu ya zama za unyonyaji wa Wazungu na ukatili wa kibinadamu.

Ngome za watumwa zilizo kando ya eneo lililoitwa Gold Coast ni ukumbusho wa matukio yaliyojiri wakati huo.

Maelfu walipitia humo kabla ya kusafirishwa katika hali ya kutisha kuvuka bahari.

Fort Kormantine - iliyojengwa na Waingereza mnamo 1631 - ilikuwa moja ya maeneo ya mapema sana ambapo safari hiyo ilianza.

Ilianza maisha kama kituo cha biashara cha dhahabu na vitu vingine kama pembe za ndovu.

Biashara ya utumwa ilianzia huko mnamo 1663 wakati Mfalme Charles II alipotoa hati kwa Kampuni ya Royal Adventurers of England Trading ndani ya Afrika (baadaye Kampuni ya Kifalme ya Afrika). Aliipa haki ya ukiritimba juu ya biashara ya watumwa.

Ilikuwa tu mikononi mwa Waingereza kwa miaka mingine miwili kabla ya Waholanzi kuiteka lakini Fort Kormantine ilichukua jukumu muhimu katika hatua za awali za biashara ya utumwa.

Ilitumika kama ghala la bidhaa zilizotumiwa kununua watumwa. Pia ilikuwa ni hatua fupi ya kushikilia wale ambao walikuwa wametekwa nyara katika sehemu tofauti za Afrika Magharibi kabla ya kusafirishwa hadi Caribbean kufanya kazi katika mashamba ili kuendeleza uchumi wa sukari.

"Hatuna maelezo zaidi kuhusu jinsi maeneo haya ya awali ya biashara ya utumwa yalivyoonekana, ambayo ni mojawapo ya mambo yanayofanya kufichua misingi ya Fort Kormantine kuvutia," Prof DeCorse asema.

Baada ya kuiteka ngome hiyo, Waholanzi walijenga Fort Amsterdam kwenye eneo hilo hilo, ndiyo maana eneo lake halisi halikuweza kufahamika hasa baada ya kuwa Eneo la Urithi wa Dunia linalotambuliwa na Umoja wa Mataifa, hivyo kufanya uchimbaji kuwa mgumu.

Lakini uchimbaji wa awali mnamo 2019 ndani na karibu na Fort Amsterdam, ambayo iligundua sanaa za kale za Karne ya 17, ilipendekeza wapi inaweza kuwa.

Wanaakiolojia walirudi mapema mwaka huu na kuendelea na shughuli zaidi ya utafutaji.

Mwanzoni walikata tamaa katika utafutaji huo walipopata vitu vingi vya plastiki ambavyo vilikuwa vimetupwa hivi majuzi. Lakini mwanafunzi aliyehitimu kutoka Nigeria Omokolade Omigbule alifichua jiwe ambalo Prof DeCorse alitambua kuwa sehemu ya muundo mkubwa zaidi.

"Ilivutia sana kuona mabaki, jengo halisi zikiwa chini ya ngome mpya," anasema mwanafunzi huyo kutoka Chuo Kikuu cha Virginia.

"Kuona athari za nguvu hizi za nje barani Afrika moja kwa moja na kuwa sehemu ya uchimbaji kama huo kunirudisha nyuma miaka mia chache, nahisi kama nilikuwa huko."

Wakati uchimbaji ukiendelea, walifichua ukuta wenye urefu wa mita sita (20ft), nguzo ya mlango, misingi na mfumo wa mifereji ya maji uliotengenezwa kwa tofali nyekundu.

Yote haya yanaonyesha uwepo wa Waingereza kabla ya Uholanzi kujenga ngome yao baada ya kwatimua.

Akirejea kwenye onyesho la vitu vya sanaa katika mifuko iliyofungwa na kuandikwa kwa unadhifu, Prof DeCorse anaonyesha bunduki yenye kutu, ambayo anasema ilikuwa ikitumika Uingereza mwanzoni mwa Karne ya 17.

Kiko na mabakuli zake ndogo ambapo tumbaku iliwekwa "pia ni tofauti sana na wakati tunaozungumza hapa", profesa anasema, akiongeza kuwa baada ya muda bakuli zilikua kubwa kwa sababu tumbaku ilipungua bei na kupatikana kwa urahisi.

Akiuliza swali kuhusu kwa nini mfupa wa taya ya mbuzi ni muhimu, Prof DeCorse anadokeza kuwa ni uthibitisho wa jinsi wenyeji wa Kiingereza huenda walifuga wanyama kama chanzo mbadala cha protini licha ya kuwa kwenye ufuo ambapo ulikuwa na samaki kwa wingi.

Akiolojia ni kazi ngumu. Kila kipande cha zamani kilichotupa kinahitaji kuhojiwa na kufasiriwa.

Bila shaka, kazi ngumu ndiyo imeanza. Wanaakiolojia watatumia miaka mitatu ijayo kujaribu kufunua gamut ya Fort Kormantine - usanifu wake, sura na hisia - ambayo inapaswa kufichua umuhimu wake wa kweli.