Kashfa dhidi ya Pegasus: Je kila mtu anaweza kuwa mpelelezi bila kujulikana?

Madai kuhusu programu ya kijasusi inayojulikana kama Pegasus inatumika kuwafuatilia waandishi wa habari, wanaharakati - na hata viongozi wa kisiasa - inaonesha kwamba sasa uchunguzi wa kimtandao upo sokoni unauzwa.

Kampuni inayomiliki programu hiyo, kundi la NSO limekanusha madai hayo na inasema wateja wake wanachunguzwa kwa uangalifu.

Lakini ni ishara nyingine kwamba mbinu za kijasusi za hali ya juu, ambazo zilikuwa ni hifadhi ya kipekee ya majimbo machache, sasa zinaenea zaidi na zinatoa changamoto kwa njia tunayofikiria juu ya faragha na usalama katika ulimwengu wa mtandaoni.

Katika siku za nyuma kidogo, ikiwa huduma ya usalama inataka kujua unafanya nini, ilichukua juhudi yakinifu. Wanaweza kupata hati ya kufuatilia mawasiliano yako kwa njia ya simu. Au wakapanda mmea ndani ya nyumba yako. Au wakatuma timu ya ufuatiliaji ikufuate.

Kujua ni nani mnawasiliana nao kwa sana na jinsi unavyo ishi maisha yako na huwa inahitaji uvumilivu na wakati.

Sasa, karibia kila kitu ambacho wangependa kujua - unachosema, wapi ulipo, nani unakutana naye, hata kile unachokipenda sana - yote yamo kwenye kifaa tunachotembea nacho kila wakati.

Simu yako inaweza kupatikana kwa mbali bila mtu yeyote yule kuigusa na hauwezi kujua kuwa imegeuzwa kutoka kwako mpaka kwa wataalamu wa mtandao wakifanya upelelezi wao.

Uwezo wa kufikia simu hiyo kwa mbali ilizingatiwa kuwa kitu ambacho serikali chache zinaweza kufanya.

Lakini upelelezi wa hali ya juu na nguvu za ufuatiliaji sasa ziko mikononi mwa nchi nyingine nyingi na hata watu binafsi na vikundi vidogo.

Mkandarasi wa zamani wa ujasusi wa Marekani Edward Snowden alifichua nguvu ya mashirika ya ujasusi ya Marekani na Uingereza kuingia kwenye mawasiliano ya ulimwengu mnamo 2013.

Mashirika hayo kila wakati yalijitetea kwamba uwezo wao ulikuwa chini ya idhini na usimamizi wa nchi ya kidemokrasia.

Idhini hizi zilikuwa dhaifu wakati huo, lakini zimeimarishwa tangu wakati huo.

Ufichuzi wake, hata hivyo, ulisababisha mataifa mengine kuzingatia kile kinachowezekana.

Israeli daima imekuwa na nguvu ya kimtandao ya kiwango cha kwanza na uwezo wa juu wa ufuatiliaji.

Na kampuni zake, kama NSO, zinaloundwa mara nyingi na maveterani wa ulimwengu wa ujasusi, zimekuwa miongoni mwa zile za kuuza mbinu hizo.

Kikundi cha NSO kinasema wanauza tu programu zao kwa matumizi dhidi ya wahalifu na magaidi. Lakini shida ni jinsi unavyofafanua vipengere hivyo.

Nchi zinazoendeshwa kwa mkono wa chuma mara nyingi hudai waandishi wa habari, wanasiasa wa upinzani na wanaharakati wa haki za binadamu ni wahalifu au tishio la usalama wa kitaifa, hivyo huwafanyia ufuatiliaji wa karibu kupitia mitandao na mambo mengine.

Nchi nyingi kuna uwajibikaji mdogo wa kisheria au hakuna uwajibikaji na uangalizi juu ya udhibiti wa uwezo na nguvu ya ufuatiliaji inayotumika.

Kuenea kwa mashambulizi ya kigaidi lakini pia hata ukosolewaji mkubwa wa kisiasa kumeongeza mwendo wa serikali nyingi kuingia ndani ya vifaa binafsi vya mawasiliano ya watu.

Siku za nyuma makampuni ya mawasiliano yalikuwa yakiamriwa kufuatilia mazungumzo ya mtu ambaye utawala ulitaka upate taarifa zake (hapa mtu alikuwa akiunganisha nyaya na laini ya simu ili kuweza kufuatilia mawasiliano hayo).

Lakini sasa, kutokana na kukua kwa teknolojia mazungumzo mara nyingi hunaswakwa njia ya kutoonekana. Kifaa cha mawasiliano hudukuliwa kwa teknolojia za hali ya juu za usalama, hivyo mawasiliano ya simu hunaswa pamoja na hazina kubwa ya taarifa kutoka kwenye vifaa hivyo.

Mataifa haya wakati mwingine huja na njia za ujanja za kufanya hivyo. Mfano wa hivi karibuni ulikuwa operesheni ya pamoja ya Marekani na Australia ambayo magenge ya wahalifu walipewa simu ambazo walidhani zilikuwa salama sana lakini zilikuwa zinafuatiliwa na masirika ya kijasusi ya nchi hizo mbili.

Lakini masuala haya ni mapana kuliko aina hii ya ujasusi wa simu. Hata zana za kuvuruga biashara mitandao sasa zinapatikana kwa urahisi.

Zamani, vifaa vya udukuzi - ambavyo wadukuzi walidai malipo ili kufungua ufikiaji wa mfumo wako - wa mitandao ya jinai. Sasa vinapatikana kwa urahisi bila malipo yoyote.

Mtu anaweza kukubali tu mpango wa kuwapa faida na watakabidhi zana na hata kutoa msaada na ushauri, pamoja na nambari za msaada na linapokuja suala la ufuatiliaji, sio tu juu ya mataifa.

Inahusu pia ni nini kampuni zinaweza kufanya kutufuatilia - sio lazima kwa kupandikiza programu ya ujasusi, lakini kupitia uchumi wa ufuatiliaji ambao wanaangalia kile tunachopenda kwenye mitandao ya kijamii ili kutuuza kwa kampuni.

Yote hii inaunda mabwawa ya utunzaji wa taarifa ambayo kampuni zinaweza kutumia - lakini wadukuzi wanaweza kuiba na mataifa yanaweza kutafuta kugundua.

Uwezo fulani sasa unauzwa kwa kila mtu. Aina zingine za ujasusi zinauzwa kwa wadukuzi au watuhumiwa ambao wanataka kuangalia familia zao ziko wapi.

Maana yake yote hii ni kwamba tunaweza kuwa tunaingia katika ulimwengu ambao wote tunaweza kuwa wapelelezi - lakini wote tunaweza kupelelezwa.