ඉරානයේ න්යෂ්ටික වැඩසටහන යනු කුමක් ද? ඇමෙරිකාවට අවශ්ය මොනවා ද?
ඡායාරූප මූලාශ්රය, AP
- Author, රෆි බර්ග්
- Role, බීබීසී පුවත්
ඉරානයේ මතභේදාත්මක න්යෂ්ටික වැඩසටහන සම්බන්ධයෙන් නව ගිවිසුමකට එළඹීම සඳහා ඇමෙරිකා එක්සත් ජනපදය සහ ඉරානය අතර වසර ගණනාවකට පසු පළමු සාකච්ඡා සෙනසුරාදා පැවැත්වීමට නියමිතයි.
ඩොනල්ඩ් ට්රම්ප් 2018 දී ඉරානය සහ ලෝක බලවතුන් අතර පැවති න්යෂ්ටික ගිවිසුමකින් ඇමෙරිකා එක්සත් ජනපදය ඉවත් කර ගත් අතර, ඉරානය කෝපයට පත් කරමින් නැවත ආර්ථික සම්බාධක පැනවීය.
සාකච්ඡා සාර්ථක නොවන්නේ නම් හමුදා ක්රියාමාර්ග ගන්නා බවට ට්රම්ප් අනතුරු අඟවා තිබේ.
න්යෂ්ටික අවි සඳහා ඉරානයට අවසර නොදෙන්නේ ඇයි?
සිය න්යෂ්ටික වැඩසටහන සිවිල් අරමුණු සඳහා පමණක් බව ඉරානය පවසයි.
ඉන් න්යෂ්ටික අවි සෑදීමට උත්සාහ නොකරන බවට ඉරානය පවසන නමුත් බොහෝ රටවල් සහ ජාත්යන්තර පරමාණුක බලශක්ති ඒජන්සිය (IAEA) එය පිළිගැනීමට සූදානම් නැත.
2002 දී ඉරානය තුළ රහසිගත න්යෂ්ටික මධ්යස්ථාන ඇති බව සොයා ගත් විට, ඉරානයේ අභිප්රායන් පිළිබඳ සැක මතු විය.
මෙය ඉරානය සහ අනෙකුත් බොහෝ රටවල් අත්සන් කර ඇති න්යෂ්ටික අවි ව්යාප්තිය වැළැක්වීමේ ගිවිසුම (NPT) උල්ලංඝනය කිරීමකි.
න්යෂ්ටික අවි ව්යාප්තිය වැළැක්වීමේ ගිවිසුම මගින් රටවලට වෛද්ය විද්යාව, කෘෂිකර්මාන්තය සහ බලශක්තිය වැනි ක්ෂේත්ර සඳහා හමුදාමය නොවන න්යෂ්ටික තාක්ෂණය භාවිතා කිරීමට ඉඩ ලබා දෙන නමුත් න්යෂ්ටික අවි සංවර්ධනය කිරීමට අවස්ථාවක් නොදෙයි.
ඉරානයේ න්යෂ්ටික වැඩසටහන කෙතරම් දියුණුද?
උණුසුම් පුවත්, විශ්ලේෂණ සහ විශේෂ විශේෂාංග ඔබේ දුරකතනය වෙත ඍජුව ම ලබා ගන්න.
සම්බන්ධ වීමට link එක click කරන්න
End of podcast promotion
2018 දී ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය ඒකාබද්ධ විස්තීර්ණ ක්රියාකාරී ගිවිසුමෙන් ඉවත් වී සම්බාධක නැවත ගෙන ආ දා සිට, ඉරානය ඊට ප්රතිචාර වශයෙන් ප්රධාන පොරොන්දු කිහිපයක් කඩ කර තිබේ.
එය යුරේනියම් පොහොසත් කිරීම සඳහා දහස් ගණනක් දියුණු කෙන්ද්රාපසාරක (පිරිසිදු කිරීමේ යන්ත්ර) යන්ත්ර පිහිටුවා ඇති අතර, ඊට ඒකාබද්ධ විස්තීර්ණ ක්රියාකාරී ගිවිසුම යටතේ අවසර නොතිබිණි.
න්යෂ්ටික අවි නිෂ්පාදනය සඳහා යුරේනියම් 90% ක ආරෝපණයකට පත් කළ යුතුය. ඒකාබද්ධ විස්තීර්ණ ක්රියාකාරී ගිවිසුම යටතේ ඉරානයට අවසර දී තිබුණේ යුරේනියම් කිලෝග්රෑම් 300 ක් 3.67% දක්වා ආරෝපණය කිරීමට පමණි. එය සිවිල් න්යෂ්ටික බලය සහ පර්යේෂණ අරමුණු සඳහා ප්රමාණවත් නමුත් න්යෂ්ටික බෝම්බ සඳහා නොවේ.
නමුත් 2025 මාර්තු වන විට, ඉරානය සතුව යුරේනියම් කිලෝග්රෑම් 275 ක් පමණ ඇති බවත්, එය 60% ක සංශුද්ධතාවයකට ආරෝපණය කළ බවත් ජාත්යන්තර පරමාණුක බලශක්ති ඒජන්සිය පැවසීය. ඉරානය තවදුරටත් යුරේනියම් පොහොසත් කළහොත්, න්යායාත්මකව ආයුධ යම් ප්රමාණයක් සෑදීමට එය ප්රමාණවත් වේ.
ඇමෙරිකා එක්සත් ජනපද නිලධාරීන් විශ්වාස කරන්නේ ඉරානයට සතියකින් පමණ එක් බෝම්බයක් සඳහා ප්රමාණවත් ආයුධ ශ්රේණියේ යුරේනියම් නිපදවිය හැකි බවයි. නමුත් ඔවුන් පවසන්නේ සම්පූර්ණ න්යෂ්ටික අවියක් සෑදීමට වසර 1 සිට 1.5 දක්වා කාලයක් ගතවනු ඇති බවයි. සමහර විශේෂඥයින් සිතන්නේ මූලික අදියරේ බෝම්බයක් මාස හයකින් හෝ ඊට අඩු කාලයකින් සෑදිය හැකි බවයි.
පෙර න්යෂ්ටික ගිවිසුමෙන් ට්රම්ප් ඉවත් වූයේ ඇයි?
ඉරානයේ න්යෂ්ටික වැඩසටහන බෝම්බයක් නිපදවීමට යොදා ගන්නා බවට ඇති සැකය මත, එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය, ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය සහ යුරෝපා සංගමය 2010 සිට ඉරානයට එරෙහිව පුළුල් ආර්ථික සම්බාධක පැනවීය.
සම්බාධක මගින් ඉරානයට තෙල් විකිණීම නතර කළ අතර එහි වත්කම් ඩොලර් බිලියන 100 ක් තහනම් කළේය. මෙමගින් ඉරාන ආර්ථිකය අවපාතයකට ඇද වැටුණු අතර එහි මුදල් ඒකකයේ වටිනාකම වාර්තාගත අවම මට්ටමකට පහත වැටුණු අතර එය උද්ධමනය ඉහළ යාමට හේතු විය.
2015 දී ඉරානය සහ ලෝක බලවතුන් හය දෙනා වන ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය, චීනය, ප්රංශය, රුසියාව, ජර්මනිය සහ බ්රිතාන්යය වසර ගණනාවක සාකච්ඡාවලින් පසුව ඒකාබද්ධ විස්තීර්ණ ක්රියාකාරී ගිවිසුමට එකඟ වූහ.
ඉරානයට එහි න්යෂ්ටික වැඩසටහන සම්බන්ධයෙන් කළ හැකි දේ සීමා කිරීමට අමතරව, ඉරානයේ සියලුම න්යෂ්ටික මධ්යස්ථාන වෙත ප්රවේශ වීමට සහ සැක සහිත ස්ථාන පරීක්ෂා කිරීමට ජාත්යන්තර පරමාණුක බලශක්ති ඒජන්සිය හට අවසර ලබා දුන්නේය.
ඒ වෙනුවට, ලෝක බලවතුන් ඉරානයට පනවා තිබු සම්බාධක ඉවත් කිරීමට එකඟ විය.
ඒකාබද්ධ විස්තීර්ණ ක්රියාකාරී ගිවිසුම වසර 15ක් දක්වා පැවතීමට නියමිතව තිබූ අතර ඉන් පසුව සීමාවන් කල් ඉකුත් වනු ඇත.
ඡායාරූප මූලාශ්රය, Getty Images
2018 දී ඩොනල්ඩ් ට්රම්ප් බලයට පත් වූ විට, ගිවිසුමේ ප්රධාන කුළුණක් වූ ඇමෙරිකා එක්සත් ජනපදය ගිවිසුමෙන් ඉවත් කළේය.
එය ස්ථිර නොවන නිසාත් ඉරානයේ මිසයිල වැඩසටහන ආවරණය නොකළ නිසාත් ඔහු එය "නරක ගිවිසුමක්" ලෙස හැඳින්වීය. නව, පුළුල් ගිවිසුමක් ඇති කර ගැනීම සඳහා ඉරානයට බලපෑම් කිරීම සඳහා ට්රම්ප් විසින් නැවත සම්බාධක පැනවීය.
ගිවිසුමට විරුද්ධ වූ ඊශ්රායලය ඇතුළු කලාපයේ ඇමෙරිකානු පාර්ශවකරුවන් ගේ මැදිහත්වීම ට්රම්ප් ගේ තීරණයට හේතු විය.
ඉරානය රහසිගතව තම න්යෂ්ටික වැඩසටහන අඛණ්ඩව සිදු කරන බව ඊශ්රායලය පැවසූ අතර ඉරානය සම්බාධක සහනවලින් ලැබෙන මුදල් තම හමුදාව වැඩි දියුණු කිරීම සඳහා යොදා ගැනීමට ඉඩ ඇති බවට අනතුරු ඇඟවීය.
දැන් ඇමරිකාවට සහ ඊශ්රායලයට අවශ්ය කුමක්ද?
ඉරානය සමඟ සාකච්ඡා පිළිබඳ ට්රම්ප් සිදුකළ නිවේදනය ඊශ්රායලය පුදුමයට පත් කළ බවක් පෙනෙන්නට තිබිණි. ඒකාබද්ධ විස්තීර්ණ ක්රියාකාරී ගිවිසුමට වඩා "වඩා හොඳ" ගිවිසුමක් ඇති කර ගන්නා බව ඔහු දිගු කලක් තිස්සේ පවසා තිබුණද, මේ දක්වා ඉරානය ගිවිසුම පිළිබඳ නැවත සාකච්ඡා කිරීම ප්රතික්ෂේප කර තිබේ.
ඉරානය නව ගිවිසුමකට එළඹෙන්නේ නැත්නම් "බෝම්බ හෙලන" බවට ට්රම්ප් මීට පෙර අනතුරු අඟවන ලදී.
ට්රම්ප්ගේ ජාතික ආරක්ෂක උපදේශක මයික් වෝල්ට්ස් පැවසුවේ ට්රම්ප්ට අවශ්ය වන්නේ යුරේනියම් ආරෝපණය කිරීම, ආයුධ සංවර්ධනය සහ මිසයිල පද්ධති ඇතුළුව ඉරානයේ සමස්ත න්යෂ්ටික වැඩසටහනම වසා දැමීමට බවයි.
"සෘජු සාකච්ඡා" පැවැත්වෙන බව ට්රම්ප් පැවසුවද, ඉරාන විදේශ අමාත්ය අබ්බාස් අරග්චි පැවසුවේ ඕමානයේ පැවැත්වෙන සාකච්ඡා වක්රව සිදුවන බව සහ ඇමෙරිකා එක්සත් ජනපදය සමඟ සම්බන්ධ වීමට ඉරානය සූදානම් නමුත් පළමුව "හමුදා විකල්පයක්" නොමැති බවට ට්රම්ප් එකඟ විය යුතු බවයි.
ඡායාරූප මූලාශ්රය, Reuters / Getty Images
ට්රම්ප්ගේ නිවේදනයෙන් පසුව, ඊශ්රායල අගමැති නෙතන්යාහු පැවසුවේ ඉරානය තම න්යෂ්ටික වැඩසටහන සම්පූර්ණයෙන්ම අවසන් කිරීම ඇති එකම හොඳ ගනුදෙනුව බවයි. "අපි රට අභ්යන්තරයට ගොස්, ඇමෙරිකානු අධීක්ෂණය සහ ක්රියාත්මක කිරීම යටතේ සියලුම පහසුකම් සහ උපකරණ විනාශ කරනවා." ඔහු තවදුරටත් එලෙස පැවසීය.
ඊශ්රායලයේ ලොකුම බිය වනු ඇත්තේ ට්රම්ප් ඉරානයේ සම්පූර්ණ යටත් වීමකින් තොරව සම්මුතියකට එකඟ වනු ඇතැයි යන බිය වන අතර එය රාජ්ය තාන්ත්රික ජයග්රහණයක් ලෙස ඔහුට ඉදිරිපත් කළ හැකිය.
න්යෂ්ටික අවි ව්යාප්තිය වැළැක්වීමේ ගිවිසුම අත්සන් කර නොමැති ඊශ්රායලය සතුව න්යෂ්ටික අවි ඇති බවට උපකල්පනය කර ඇති අතර, ඔවුන් එය තහවුරු කරන්නේ හෝ ප්රතික්ෂේප කරන්නේ නැත. 'ඊශ්රායලයේ පැවැත්මේ අයිතිය පිළි නොගන්නා න්යෂ්ටික අවි සහිත ඉරානයක්' සැලකිය යුතු තර්ජනයක් එල්ල කරනු ඇතැයි ඔවුන් විශ්වාස කරයි.
ඇමෙරිකාවට සහ ඊශ්රායලයට ඉරානයට පහර දිය හැකිද?
ඉරානයේ න්යෂ්ටික යටිතල පහසුකම්වලට බෝම්බ හෙලීමේ හමුදාමය හැකියාවන් ඇමෙරිකා එක්සත් ජනපදයට හා ඊශ්රායලය යන දෙකටම ඇති නමුත් එවැනි මෙහෙයුමක් සංකීර්ණ හා අවදානම් සහිත වනු ඇති අතර, එහි ප්රතිඵලය ද අවිනිශ්චිත වනු ඇත.
ප්රධාන න්යෂ්ටික මධ්යස්ථාන භූගතව ගැඹුරින් පිහිටුවා ඇති අතර, ඒවා වෙත ළඟා විය හැක්කේ වඩාත් ම බලගතු බංකර් බ්ලාස්ටර් බෝම්බවලට පමණි. ඇමෙරිකා එක්සත් ජනපදය සතුව මෙම බෝම්බ තිබුණ ද, ඊශ්රායලයේ ඒවා ඇද්දැයි නොදනී.
ඉරානය නිසැකවම සිය ආරක්ෂාව වෙනුවෙන් ක්රියාමාර්ග ගනු ඇති අතර, එහිදී කලාපයේ ඇති ඇමෙරිකානු වත්කම්වලට පහර දීම සහ ඊශ්රායලයට මිසයිල ප්රහාර එල්ල කිරීම වැනි දෑ ඇතුළත් විය හැකිය.
මෙවැනි මෙහෙයුමක් සඳහා, ඇමෙරිකා එක්සත් ජනපදයට ගල්ෆ් කලාපයේ ඇති තම කඳවුරු මෙන්ම ගුවන් යානා ප්රවාහන නෞකා ද භාවිතා කිරීමට සිදුවනු ඇත.
නමුත් ඇමෙරිකා එක්සත් ජනපදයේ විශාලතම ගුවන් කඳවුරට සත්කාරකත්වය සපයන කටාර් වැනි රටවල්, පළිගනු ඇති යන බියෙන් ඉරානයට පහර දීමට උදව් කිරීමට එකඟ නොවිය හැකිය.
