ترکیه و سرکوب 'مدرسه‌های گولن' در سراسر دنیا

"به نظرم خیلی ناراحت‌کننده است، غلطه، که به ما می‌گن تروریست. ما تروریست نیستیم." اینها را چیلا می‌گوید، از دانش‌آموزان سال آخر دبیرستان خاریسما بانگسا، نزدیک جاکارتا، پایتخت اندونزی.

تا یکی دو ماه پیش (اواسط ژوئیه)، فکر و ذکر چیلا این بود که نمره‌های خوب بگیرد که بتواند پزشکی بخواند. اما حالا فکرش درگیر اتهام‌های دولت ترکیه است که گفته مدرسه‌شان با یک سازمان تروریستی ارتباط دارد.

خاریسما بانگسا یکی از ۹ مدرسه اندونزی است که دولت ترکیه می‌گوید باید بسته شود. مقام‌های ترکیه مدعی‌اند این مدارس با فتح‌الله گولن – که می‌گویند مغز متفکر کودتای نافرجام ۱۵ ژوئیه در ترکیه بوده – ارتباط دارند.

دولت ترکیه می‌گوید این مدرسه‌ها بخشی از یک شبکه عظیم و ناشفاف‌اند که جنبش گولن برای نفوذ به نهادهای دولتی ایجاد کرده. همین اتهام به ده‌ها مدرسه مرتبط با ترکیه در ده-پانزده کشور دیگر (از آلمان گرفته تا افغانستان) نیز وارد شده است. نتیجه این که هزاران دانش‌آموز نمی‌دانند آینده‌شان چه می‌شود.

حامیان این مدرسه‌ها می‌گویند واقعیت چیزی دیگر است. می‌گویند این مدرسه‌ها ارتباطی محدود دارند و صرفا در ارزش‌ها و کیفیت بالای آموزش مشترک‌اند.

سرویس جهانی بی‌بی‌سی با دانش‌آموزان، معلمان، والدین و مسئولان چند مدرسه در ده کشور و سه قاره مختلف مصاحبه کرده است. روشن است که این مدارس اشتراک زیاد دارند، اما به شیوه‌هایی کاملا متفاوت اداره می‌شوند. تازه‌ترین اشتراک‌شان این است که همه زیر فشارند.

این مدرسه‌ها اسم مشخص و واحد ندارند. در پاکستان به آنها می‌گویند "پاک-ترک لایسی"، در قرقیزستان "ثبات"، در کنیا، مدارس "نور".

بیشترشان به کمک سازمان‌های ترک و سازمان‌های محلی راه افتاده‌اند. اما در بسیاری کشورها – مثل اندونزی و قرقیزستان – شرکای ترک دیگر مستقیم نقش ندارند. چه شرکای محلی، چه ترک‌ها، می‌گویند گولن را دوست دارند اما رسما ارتباطی با او ندارند.

بایرام بالچی، از دانشگاهی‌های ترک، این‌طور توضیح می‌دهد: "مدرسه گولن، مثل شرکت یا روزنامه گولن، عموما نام غیررسمی این نهادهاست.. یعنی مالک یا مدیر آنجا فتح‌الله گولن را رهبر معنوی خود می‌داند. ارتباط مستقیم یا مالکیت یا بیعت در کار نیست. بنابراین نمی‌شود مطمئن بود فلان سازمان با جنبش ارتباط دارد یا نه، و اگر دارد چقدر دارد."

الپ اصلاندوگان، که به نمایندگی از مدارس مرتبط با گولن در آمریکا با بی‌بی‌سی صحبت می‌کند، می‌گوید جنبش گولن شبکه‌های اجتماعی متعدد دارد: "این مدرسه‌هایی که گفته می‌شود با جنبش مرتبط هستند، در واقع بنیان‌گذارشان افرادی بوده‌اند که عضو این شبکه‌های اجتماعی بوده‌اند."

پیروان فتح‌الله گولن گاه جنبش‌شان را "خدمت" می‌نامند. مدرسه‌ها هم همین اخلاقیات را ترویج می‌کنند.

رزی، که فرزندش دانش‌آموز مدرسه خاریسما بانگسا است، می‌گوید: "معلم‌ها روی پرورش شخصیت، اخلاق و نظم تاکید می‌کنند.

ویژگی دیگر مدرسه‌ها این است که علوم تجربی برایشان بسیار مهم است. وبسایت‌هاشان را که نگاه کنید، از نایروبی گرفته تا قندهار، پر هستند از تصویر دانش‌آموزان در یونیفورم‌های شیک در آزمایشگاه‌های مجهز یا اتاق‌های کامپیوتر.

یکی دیگر از والدین، که فرزندش به یکی از همین مدرسه‌ها (در قرقیزستان) می‌رود، می‌گوید: "بچه‌ها هر روز تا ساعت ۳ سر کلاس‌اند. بعد کلاس‌های اضافی دارند، یا فعالیت‌های جنبی، بعد هم به تکالیف‌شان می‌رسند. ساعت ۹ شب شام می‌خورند و ۱۰ می‌خوابند."

ماکسیم اورازف، که سال ۲۰۰۹ از یک مدرسه گولن در شهر قازان روسیه فارغ‌التحصیل شده، معتقد است دوره تحصیلی‌شان "از سربازی سخت‌تر است."

مدیر مدرسه‌ها می‌گویند مدرسه‌ها بخشی از یک ساختار رسمی نیستند.

نورلان خدابردیف که مدیر ۲۱ مدرسه "ثبات" در قرقیزستان است، می‌گوید مدرسه‌ها به شکلی غیررسمی به فتح‌الله گولن ربط دارند، چون تاسیس چنین مدرسه‌هایی ایده او بوده. اما تاکید می‌کند که دیگر "هیچ نفوذ مستقیم یا حمایت مالی از جانب او وجود ندارد."

بعضی از این مدرسه‌ها سال‌ها پیش از اینکه دولت ترکیه به فکر بستن‌شان بیافتد، به ظن ارتباط با بیگانه هدف دولت کشورهای خودشان بوده‌اند.

به‌عنوان نمونه، سال ۲۰۰۰ میلادی، ازبکستان همه مدرسه‌های مرتبط با گولن را بست. یا در روسیه، که تا سال ۲۰۰۸ میلادی ۵۰ مدرسه گولن بود، امروز فقط ۷ مدرسه مانده، که همه در منطقه مسلمان و ترک‌زبان تاتارستان و زیر نظارت شدید وزارت آموزش‌ هستند.

مسئولان مدرسه‌ها می‌گویند مدرسه‌های گولن سکولارند، و مروج مدارا و گفتگوی بین ادیان. ماکسیم اورازف می‌گوید "پنج سالی که در آن مدرسه درس خواندم یک بار قرآن یا انجیل ندیدم."

اما در روسیه و جاهای دیگر، گاه مدرسه‌ها را متهم می‌کنند که مخفیانه کلاس‌های مذهبی فوق‌برنامه می‌گذارند. به‌طور کلی، کشورهای شوروی سابق به هرگونه فعالیت مذهبی که زیر نظارت حکومت نباشد، مشکوک‌اند.

یکی از معلمان سابق یکی از مدارس گولن در تاتارستان که نمی‌خواست اسمش فاش شود، گفت "جمع مخفیانه" در کار نبوده، اما دانش‌آموزانی که می‌خواستند می‌توانستند با معلم‌ها نماز بخوانند یا در مورد مذهب صحبت کنند.

در کنیا، دانش‌آموزان و معلمان سابق کتاب‌های فتح‌الله گولن را که بهشان داده شده به ما نشان دادند. یا در قرقیزستان، زینال ۱۵ ساله، می‌گفت گاهی ویدئوهایی در مورد اسلام نشان‌شان می‌دادند. اما مادرش می‌گفت مشکلی نبوده و از مدرسه راضی بوده: "حتی کتاب‌های کتابخانه را وارسی کردم که ببینم چیزی از گولن یا کتاب مشکوک دیگری هست یا نه، اما چیزی نبود."

مدرسه‌های مرتبط با گولن اولین بار در دهه ۱۹۷۰ میلادی در ترکیه راه افتادند، اما در بیست سال گذشته در همه دنیا گسترده شدند؛ به خصوص از سال ۲۰۰۲ میلادی که رجب طیب اردوغان به قدرت رسید و فتح‌الله گولن به او نزدیکتر شد.‌

مدرسه‌های گولن با آموزش و ترویج زبان و فرهنگ ترکی به تحکیم موقعیت ترکیه و نفوذش در کشورهای شوروی سابق، شرق دور و آفریقا کمک کردند.

پارسال ترکیه شش میلیارد و ۲۰۰ میلیون دلار در قاره آفریقا سرمایه‌گذاری کرد. سومالی، که از کمک‌ و سرمایه ترکیه سود فراوان برد، در حال حاضر سه مدرسه مرتبط با گولن با بیش از هزار دانش‌آموز دارد.

مدرسه‌های گولن بیشتر فرزندان طبقات بالای جامعه را جذب می‌کنند، اما برای خانواده‌های محروم نیز کمک‌هزینه تحصیلی دارند.

در پاکستان حدود ۲۵ درصد و در افغانستان نزدیک به ۳۰ درصد دانش‌آموزان مدارس گولن کمک‌هزینه‌ می‌گیرند.

جدای از کیفیت بالای آموزش، که برای بسیاری والدین جذاب است، مدرسه‌های گولن یک رقابت سراسری به نام "المپیاد" نیز دارند. این المپیاد فرصتی است برای دانش‌آموزان که به جاهای دیگر سفر کنند.

دانش‌آموزان مدرسه‌ای در کابل برای مسابقه ریاضی و زبان ترکی به اوگاندا رفته‌اند، و بچه‌های موگادیشو به قزاقستان.

مسئولان مدرسه‌ها معتقدند المپیاد فرصتی است برای بچه‌ها که از همه‌جای دنیا دوست پیدا کنند. دولت ترکیه می‌گوید بهانه‌ای است برای جذب اعضای جدید (برای جنبشی که دولت ترکیه مسئول کودتای نافرجام می‌داند.)

کشورهای مختلف به فشار دولت ترکیه برای بسته‌شدن مدارس واکنش‌های متفاوت نشان داده‌اند:

در سومالی، هر سه مدرسه بلافاصله تعطیل شدند و معلم‌های ترک به ترکیه بازگردانده شدند. اما پس از مدتی با مدیریت جدید باز شدند ؛ با معلم‌های سومالی و حمایت مالی سفارت ترکیه.

در آذربایجان، مدیریت دانشگاه معتبر قفقاز که با گولن مرتبط است عوض شد، و حالا در اختیار دولت است.

اما در اندونزی، وزیر آموزش پس از بازدید از مدرسه خاریسما بانگسا اعلام کرد از عملکرد مدرسه راضی است و حرف‌هایی که در مورد ارتباط با تروریسم می‌زنند "حقیقت ندارد".

در قرقیزستان، آتامبایف، رییس‌جمهور اعلام کرد این مدرسه‌ها "مؤسسات آموزشی با کیفیتی بالا هستند و بهشان نیاز داریم".

مقام‌های کنیا و نیجریه نیز جلوی فشار دولت ترکیه ایستادند.

در پاکستان، ۲۳ معلم ترک اخراج شدند.

محمد بلیغ الرحمان، وزیر آموزش پاکستان، به بی‌بی‌سی گفت اگر دولت ترکیه به معلمی شک داشته باشد، پاکستان "ممکن است نتواند اجازه بدهد آن معلم کار کند." اینگونه موضع‌گیری‌ها معلمان و دانش‌آموزان را آسیب‌پذیر کرده است.

علمگیر خان، رئیس بنیاد پاک‌ترک که متولی ۲۸ مدرسه است، می‌گوید: "اگر معلم‌ها اخراج شوند، غیرممکن است سطح کیفی مدرسه‌ها مثل قبل بماند."

جنجال به اروپا هم رسیده است.

در هلند، ادعای خبرگزاری دولتی ترکیه که هشت دبستان هلند را مرتبط با یک "سازمان تروریستی" دانست، نمایندگان پارلمان هلند را خشمگین کرد. در آلمان هم، مقام‌های مسئول گفتند درخواست دولت ترکیه برای بازرسی از مدرسه‌هایی در برلین و اشتوتگارت، نگران‌کننده است.

با این تفاصیل، آینده مدرسه‌های گولن – که بسیاری از فارغ‌التحصیلانش، در کشورهایی مثل افغانستان، به دانشگاه رفته‌اند یا پزشک و روزنامه‌نگار شده‌اند – نامعلوم است.

دولت ترکیه نگران است این مدرسه‌ها و فارغ‌التحصیل‌هایش مثل ستون پنجمی باشند که یک روز علیه ساختار مسلط در ترکیه بشورند. و البته دود این نگرانی به چشم بچه‌ها و پدر مادرهایی می‌رود که در چهارگوشه دنیا بلاتکیف مانده‌اند.

احمد فواد، مدیر مجموعه مدارس در افغانستان، می‌گوید: "هر روز والدین دانش‌آموزان زنگ می‌زنند، نگرانند."

موسکان، که دانش‌آموز سال آخر یک دبیرستان پاک‌ترک (پاکستانی ترکی) در اسلام‌آباد است، می‌گوید: "من یازده سال در این مدرسه درس خوانده‌ام. بهترین سال‌های زندگی‌ام اینجا گذشته. مدرسه‌مان را دوست داریم."

سلوا، که او هم در اندونزی سال آخر دبیرستان است، می‌گوید: "اگر ترکیه مشکل دارد، چرا پای ما را وسط می‌کشد؟ ما فقط دنبال درس و آرزوهایمان هستیم."