قدرت فتح‌الله گولن در ترکیه

فتح‌الله گولن، شخصیت مذهبی مسلمان اهل ترکیه، معتقد است که در آنچه درباره جنگ قدرت شدید میان او و نخست وزیر ترکیه گفته می‌شود، مبالغه شده است.

آقای گولن ۷۴ ساله که در ایالت پنسیلوانیای آمریکا زندگی می‌کند، می‌گوید که حزب حاکم ترکیه (حزب عدالت و توسعه) سعی داشت "جنبش ما را قوی‌تر از آنچه که هست نشان دهد و به این ترتیب مردم را بترساند".

اما تنش‌ها میان رجب طیب اردوغان، نخست وزیر ترکیه و متحد سابق آقای گولن، باعث شد آقای گولن در یک سخنرانی ویدئویی که ماه گذشته انجام داد، از شدت خشم از کوره در برود.

جنبش تحت رهبری آقای گولن، موسوم به جنبش خدمت، سابقه‌ای ۵۰ ساله دارد و در طول دوران حیات خود شاهد چهار کودتای نظامی بوده است، اما از آنجا که خود را از سیاست‌ورزی حزبی کنار نگاه داشته، توانسته هر بار قوی‌تر از قبل سر برآورد. اما نقش فعلی این جنبش در عرصه سیاست ترکیه از هر زمان دیگر در تاریخ فعالیت آن بیشتر است.

از زمان آغاز یک سری تحقیقات در مورد فساد مالی و اداری بعضی چهره‌های مرتبط با دولت، هزاران نفر از کارکنان و مقامات پلیس و دستگاه قضایی که ادعا می‌شد هوادار جنبش خدمت هستند، با تنزل درجه مواجه، و به کارهای دیگری گماشته شده‌اند. با نگاه به گذشته حالا می‌توان گفت که آقای اردوغان دست‌کم از ابتدای سال ۲۰۱۲ خود را برای این رویارویی آماده می‌کرده است. در آن موقع دادستان‌هایی که ادعا می‌شد به جنبش خدمت نزدیکند، سعی کردند در مورد رئیس سازمان اطلاعات تحقیقاتی انجام دهند. رئیس سازمان اطلاعات که از متحدان نزدیک آقا اردوغان است، در آن هنگام مشغول انجام مذاکره مخفیانه با حزب کارگران کردستان (پ‌ک‌ک) بود.

امکان مصالحه؟

در بحبوحه اعتراضات تابستان گذشته در پارک گزی استانبول، آقای اردوغان بیشتر سعی کرد پایگاهش در میان رأی‌دهندگان محافظه‌کار را تقویت کند، و از دادن امتیاز به مخالفان چپ‌گرا، لیبرال و ملی‌گرای سکولار خودداری کرد. اما جنبش خدمت در جلب حمایت طبقات محافظه‌کار با حزب عدالت و توسعه شریک است و این دو سازمان بر سر این گروه اجتماعی با هم رقابت می‌کنند.

از آقای گولن پرسیدم که آیا از هیچیک از اقداماتی که منجر به بروز تنش‌های فعلی شده، متأسف است. او با لحنی که نشان می‌داد برای مذاکره با دولت آمادگی دارد، جواب داد: "متأسف نیستم و از تقدیر گلایه نمی‌کنم. اما ادعا نمی‌کنم که همه اقدامات اعضای این جنبش همیشه درست بوده است."

این جامعه مذهبی بعد از تأسیسش در ترکیه به شبکه‌ای وسیع در سطح ملی تبدیل شده، و تجارت‌ها، مدارس و رسانه‌ها را بهم وصل می‌کند. جنبش خدمت به یک حرکت اجتماعی جهانی تبدیل شده و در بیش از ۱۵۰ کشور حضور دارد.

گسترش جنبش خدمت با فروپاشی اتحاد شوروی در سال ۱۹۹۱ مقارن شد. شرکت‌کنندگان در این جنبش حتی پیش از فروپاشی شوروی هم فعالیت‌هایشان را در جمهوری آذربایجان (که با ترکیه قرابت فرهنگی دارد) آغاز کرده بودند. جنبش خدمت در قالب دسته‌بندی‌های معمول جنبش‌های اسلامی نمی‌گنجد. تمرکز آن روی ایجاد یک حکومت اسلامی سنتی یا احیای "عصر طلایی" تمدن اسلامی نیست. در عوض، این جنبش به آینده چشم دارد و به‌دنبال آموزش دادن یک "نسل طلایی" از مسلمانان با هدف تغییر جهان است. اقامتگاه دنج آقای گولن در پنسیلوانیا هم در واقع بر مبنای همین مفهوم اصلی نام‌گذاری شده است.

او و آقای اردوغان درباره نحوه انجام اصلاحات در جامعه ترکیه دیدگاه‌های متفاوتی دارند. آقای اردوغان به‌دنبال اسلامی کردن از بالا به پایین جامعه از طریق اعمال قدرت حکومت است، اما آقای گولن بیشتر طرفدار فعالیت‌های مردمی در سطح جامعه است.

این نوع نگاه باعث شده که نسلی از هواداران آقای گولن در حکومت، رسانه‌ها و عرصه تجارت ترکیه به موقعیت‌های مهمی دست پیدا کنند.

این نفوذ داخلی به‌نحو فزاینده‌ای برای آقای اردوغان دردسرساز شده است، چرا که او می‌خواهد در بحبوحه نا آرامی‌های فعلی در داخل ترکیه و همچنین منطقه، با اقتداری آهنین بر کشور حکمرانی کند. او طرفداران جنبش خدمت در داخل حکومت را به توطئه‌چینی برای انجام "کودتا" علیه دولت متهم می‌کند. اما دامنه تغییرات در پلیس، دستگاه قضایی، تلویزیون دولتی ترکیه و دیگر بخش‌های نظام دیوانی ترکیه همین حالا هم شبیه چیزی است که در جریان یک کودتا اتفاق می‌افتد. رویارویی کنونی میان اردوغان و گولن یادآور روابط خصمانه مصطفی کمال آتاتورک با سعید نورسی، مبلغ مذهبی و سیاسی کرد، در سال‌های اولیه تشکیل جمهوری ترکیه است.

یک‌بار دیگر یک دولت‌مرد مشغول کشمکش با یک شخصیت مذهبی است. اما این‌بار شبکه اسلامی روحانی مورد نظر بین‌المللی است و پیروان بسیاری دارد. ریشه‌کن کردن این جنبش در خود ترکیه برای آقای اردوغان آسان نخواهد بود؛ چه برسد به ریشه‌کنی آن در سراسر جهان.

تنش با کردها

به گفته آقای اردوغان، اختلاف نظر بر سر نحوه رسیدن به صلح با شورشیان حزب کارگران کردستان یکی از عوامل کلیدی در ایجاد شکاف میان حزب عدالت و توسعه و جنبش خدمت بود.

در ترکیه باور عمومی بر این است که دادستان‌ها و افسران پلیس نزدیک به جنبش خدمت در عملیات‌های گسترده اخیر علیه سیاست‌مداران کرد در سراسر کشور پیشگام بوده اند.

اما وقتی از آقای گولن پرسیدم که آیا با مذاکرات با عبدالله اوجالان، رهبر زندانی حزب کارگران کردستان، یا رهبران این حزب در کردستان عراق مخالف است، پاسخ بسیار روشنی دریافت کردم: "ما هیچگاه با مذاکره با اوجالان یا اعضای حزب کارگران کردستان که در کوهستان‌ها هستند، مخالف نبوده ایم. اما به‌دلایلی سعی می‌کنند ما را مخالف روند صلح جلوه بدهند."

ترکیه از روز ۳۰ مارس (۱۰ فروردین ۱۳۹۳) وارد موسم انتخابات می‌شود؛ ابتدا انتخابات شوراهای محلی، بعد انتخابات ریاست جمهوری در اوخر سال میلادی، و بعد هم انتخابات سراسری سال ۲۰۱۵.

آقای اردوغان برای حفظ اکثریتش کار بسیار سختی در پیش دارد. او باید در آن واحد هم محافظه‌کار و هم ملی‌گرا بنظر برسد تا بتواند عوارض منفی ناشی از رویارویی فعلی با جنبش خدمت را محدود کند، و در عین حال روند صلح با کردها را که از بیش از یک سال پیش آغاز شده، ادامه دهد.

آقای گولن فقط گفت که طرفدارانش باید "به کسی رأی بدهند که از حکومت قانون و حقوق حمایت می‌کند، استوار و معقول است، و به دموکراسی احترام می‌گذارد".