آیا تلاش ترامپ برای تبدیل شدن به «صلحساز برتر» میتواند سازمان ملل را به حاشیه براند؟
- نویسنده, لیز دوست
- شغل, خبرنگار ارشد بینالملل، بیبیسی
«ما در کنار هم در موقعیتی هستیم که میتوانیم… به دههها رنج پایان دهیم، نسلها نفرت و خونریزی را متوقف کنیم و صلحی زیبا، ماندگار و باشکوه برای آن منطقه و برای کل جهان فراهم کنیم.»
این وعده بلندپروازانه دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، بود که همین هفته از یکی از مهمترین تریبونهای جهانی، یعنی مجمع اقتصادی داووس، و همزمان با اعلام آغاز به کار «هیئت صلح» جدید خود، مطرح کرد.
جهانی که سرشار از رنج و درگیری است، به شدت تشنه باور کردن این وعده است.
اما به باور بسیاری از ناظران و مقامها در پایتختهای سراسر جهان، این اقدام شاهد دیگری است بر عزم آقای ترامپ برای برچیدن نظم بینالمللی پس از جنگ جهانی دوم و جایگزین کردن آن با نهادهای جدیدی که زیر سلطه او قرار دارند.
دونالد توسک، نخستوزیر لهستان، با لحنی کوتاه و هشدارآمیز در شبکههای اجتماعی نوشت: «اجازه نمیدهیم کسی ما را بازی بدهد.»
منبع تصویر، Reuters
اما ویکتور اوربان، نخستوزیر مجارستان و بزرگترین حامی دونالد ترامپ در اروپا، در ستایشی اغراقآمیز از او گفت: «اگر ترامپ باشد، صلح هم هست.»
هیئت صلح که قرار است ریاست دائمی آن بر عهده خود آقای ترامپ باشد، دقیقا چه خواهد کرد؟ آیا این اقدام در واقع تلاشی است برای ساختن نسخهای کوچک از سازمان ملل؟
قدرت رئیس هیئت
این ایده سال گذشته در چارچوب تلاشهای تحت رهبری آمریکا برای پایان دادن به جنگ غزه شکل گرفت و با قطعنامه شورای امنیت سازمان ملل هم تایید شد. اما اکنون جاهطلبی بسیار بزرگتر و جهانیتری پیدا کرده و همهچیز حول محور رئیسجمهور آمریکا میچرخد.
بر اساس جزئیات فاششده از پیشنویس منشور این هیئت، دونالد ترامپ رئیس مادامالعمر این هیئت خواهد بود و حتی پس از ترک مقام ریاستجمهوری هم کرسی ریاست آن را ترک نخواهد کرد.
طبق این منشور، اختیارات او بسیار گسترده است: دعوت یا عدم دعوت کشورها به عضویت، ایجاد یا انحلال نهادهای زیرمجموعه و اختیار تعیین جانشین خود، هر زمانی که تصمیم به کنارهگیری بگیرد یا نتواند کارش را ادامه دهد.
اگر کشور دیگری بخواهد عضو دائمی شود، بهای آن رقم سرسامآور یک میلیارد دلار است.
این افشاگری تازه در مقطعی مطرح شده که خود به اندازه کافی نفسگیر بوده است. تنها در چند هفته گذشته، بازداشت رئیسجمهور ونزوئلا از سوی آمریکا، تدارکات آمریکا و تهدیدهای دونالد ترامپ برای اقدام نظامی علیه ایران، و درخواست او برای تصاحب گرینلند، قاره اروپا و فراتر از آن را در شوک فرو برده است.
منبع تصویر، Reuters
۱۹ کشور از چهار گوشه جهان برای مراسم افتتاح هیئت صلح در داووس حاضر شدند؛ از آرژانتین تا جمهوری آذربایجان و از جمهوریهای سابق شوروی تا پادشاهیهای خلیج فارس. گفته میشود کشورهای بسیار بیشتری هم «با پیوستن موافقت کردهاند».
آقای ترامپ با لبخند و در حالی که به رهبران و مقامهایی مینگریست که نامشان اکنون در این شورا یا در بخشهای اجرایی زیرمجموعه آن ثبت شده، گفت: «تکتک افراد این جمع را دوست دارم.»
اما بسیاری از اعضای بالقوه، فعلا با احترام کناره گرفتهاند.
ایوت کوپر، وزیر امور خارجه بریتانیا، اعلام کرد: «این موضوع به معاهدهای مربوط میشود که مسائل بسیار گستردهتری را مطرح میکند و ما همچنین درباره حضور رئیسجمهور پوتین در نهادی که درباره صلح صحبت میکند، نگرانیهایی داریم.»
دونالد ترامپ میگوید روسیه با این طرح همراه شده است، اما پیام مسکو این بود که هنوز «در حال مشورت با شرکا» است.
سوئد صراحتا اعلام کرد «با متنی که اکنون روی میز است» به این هیئت نمیپیوندد.
نروژ پاسخ دیپلماتیکتری داد: «این پیشنهاد پرسشهای بیپاسخی را مطرح میکند که نیازمند گفتوگوی بیشتر با واشنگتن است.»
حتی گروهی متشکل از چند کشور عمدتا مسلمان، شامل شش کشور عربی به همراه ترکیه و اندونزی، اعلام کردهاند که حضورشان صرفا به امید دستیابی به «صلحی عادلانه و پایدار در غزه»، از جمله بازسازی این منطقه ویرانشده است.
اما در جزئیات فاششده از منشور هیئت، نامی از غزه برده نشده است.
منبع تصویر، Reuters
برای برخی منتقدان، از جمله کشورهایی که از پیوستن به این هیئت اکراه دارند، این طرح پروژهای خودستایانه برای رئیسجمهوری است که دلبستگیاش به کسب بزرگترین افتخار، یعنی جایزه صلح نوبل، را پنهان نمیکند؛ جایزهای که باراک اوباما در سال ۲۰۰۹، در آغاز نخستین دوره ریاستجمهوریاش، دریافت کرد.
رهبران جهان میدانند که نپیوستن به این باشگاه تازه میتواند برای آنها هزینه داشته باشد.
«۲۰۰ درصد روی شراب و شامپاین او تعرفه میگذارم، آن وقت ملحق میشود، هرچند مجبور نیست این کار را بکند.» این تهدید دونالد ترامپ خطاب به امانوئل مکرون، رئیسجمهور فرانسه، بود با توسل به سلاح محبوبش یعنی اعمال تعرفه.
تنها اسلوونی بود که نگرانی خود را به صراحت بیان کرد. نخستوزیر این کشور، روبرت گولوب، گفت این طرح «به شکل خطرناکی در نظم گستردهتر بینالمللی مداخله میکند».
آقای ترامپ مستقیما به این نگرانی پاسخ داد.
او به سالن مملو از جمعیتی که به دقت به سخنانش گوش میکردند، گفت: «وقتی این هیئت به صورت کامل شکل بگیرد، تقریبا هر کاری که بخواهیم میتوانیم انجام دهیم و این کارها را در هماهنگی با سازمان ملل انجام خواهیم داد»
اما او دوست دارد جهان را در ابهام نگه دارد.
یک روز قبل از سخنرانی آقای ترامپ، وقتی خبرنگاری از شبکه فاکسنیوز از او پرسید که آیا این هیئت جایگزین سازمان ملل خواهد شد، پاسخ داد: «ممکن است. سازمان ملل چندان مفید نبوده است.»
بعد اضافه کرد: «من به ظرفیت بالقوه سازمان ملل باور زیادی دارم، اما این نهاد هرگز به ظرفیت خود نرسیده است. سازمان ملل باید تکتک جنگهایی را که من حلوفصل کردم، حل میکرد.»
رقیبی تازه برای صلحساز برتر؟
سازمان ملل با ۱۹۳ عضو، مدتهاست نقش خود به عنوان صلحساز برتر را از دست داده است.
در اکتبر ۲۰۱۶، در نخستین روز دوره اول دبیرکلی آنتونیو گوترش و تنها چند ساعت پس از حمایت کمسابقه و یکپارچه شورای امنیت، با او گفتوگو کردم، وعده داد «جهشی در دیپلماسی برای صلح» ایجاد کند.
اما در یک دهه گذشته، تلاشهای سازمان ملل با بنبست شورای امنیت، افزایش شمار بازیگران مخرب و دولتهای حامی جنگها در سراسر جهان، و همچنین فرسایش تدریجی جایگاه این سازمان در برابر قدرتمندترین بازیگران جهانی، از جمله آمریکا، ناکام مانده است.
مارتین گریفیتس، از مقامهای پیشین سازمان ملل، میگوید: «ما باید از فعالیتهای آقای ترامپ برای پایان دادن به جنگها استقبال کنیم.» او معتقد است این تلاش تازه «آشکارا بازتابی از شکست شورای امنیت و به طور کلی خود سازمان ملل است».
اما او که پیش از این معاون دبیرکل سازمان ملل در امور بشردوستانه و هماهنگکننده امدادرسانی اضطراری بوده، هشدار داد: «آنچه در این ۸۰ سال، با شکستهای بیشمار و کاستیهای فراوان آموختهایم، ارزش شمولگرایی و نمایندگی کل جامعه جهانی است، نه فقط دوستان آقای ترامپ.»
خود آقای گوترش اخیرا ابراز تاسف کرده بود که «کسانی هستند که باور دارند قدرت قانون باید با قانون قدرت جایگزین شود».
وقتی در مصاحبهای با بیبیسی درباره ادعای همیشگی آقای ترامپ مبنی بر پایان دادن به هشت جنگ از او سوال شد، بیپرده پاسخ داد: «اینها آتشبس هستند.»
برخی از آنها همین حالا هم نقض شدهاند.
توافق صلح موقت میان رواندا و جمهوری دموکراتیک کنگو خیلی زود فرو ریخت، کامبوج و تایلند اتهامزنیها و تنشهای مرزی را از سر گرفتند و هند نقش محوری دونالد ترامپ در پایان دادن به درگیری با پاکستان را به چالش کشید.
منبع تصویر، EPA
با این حال، تنها میانجیگری قاطع آقای ترامپ بود که توانست به جنگ ۱۲روزه اسرائیل و ایران پایان دهد.
در اکتبر گذشته هم، دخالت مستقیم او سرانجام به برقراری آتشبس در جنگ ویرانگر غزه منجر شد؛ آتشبسی که هم از رنج فلسطینیان کاست و هم از درد و رنج گروگانهای اسرائیلی. تصمیم دونالد ترامپ برای تمرکز کامل و نهایی بر این فاجعه ـ که تا حدی در پاسخ به فشار نزدیکترین متحدان عرب او و خانوادههای داغدار اسرائیلی بود ـ رئیسجمهور آمریکا را واداشت به بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، و حماس فشار بیاورد تا به توافق برسند.
اما حتی نخستین آزمون این هیئت، یعنی عبور از مرحله اول توافق و حرکت به سوی پایان جنگ غزه، با مشکلات زیادی روبهرو شده است. در حالی که این هیئت تازه به تدریج در حال شکل گرفتن است، بنیامین نتانیاهو را در خود جای داده که میگوید مانع تشکیل کشور فلسطینی خواهد شد، و همزمان رهبران عربی را به عضویت پذیرفته که تاکید میکنند تنها مسیر صلح پایدار، تشکیل کشور مستقل فلسطینی و پایان اشغال اسرائیل است.
و جنگ بزرگ دیگر در دستور کار آمریکا - و اروپا - اوکراین است. ولودیمیر زلنسکی، رئیسجمهور اوکراین، از نشستن بر سر یک میز با مسکو و مینسک ابا دارد.
هیئت صلح دونالد ترامپ سه زیرمجموعه دارد که تمرکز بیشتر آنها روی غزه است: شورای اجرایی، شورای اجرایی غزه و کمیته ملی اداره غزه.
این مجموعهها ترکیبی از مقامهای ارشد و میلیاردرهای آمریکایی، سیاستمداران سابق و فرستادگان پیشین سازمان ملل که شناخت خوبی از غزه دارند را در کنار وزرای عرب، روسای دستگاههای اطلاعاتی و تکنوکراتهای فلسطینی گرد هم میآورند.
منبع تصویر، Reuters
حتی برخی از منتقدان نیز این امتیاز را برای رئیسجمهور آمریکا قائل شدهاند که پرونده یک چالش کهنه دیگر را باز کرده است: مطالبه همیشگی برای تحول در ساختار سازمان ملل، از جمله شورای امنیتی که دیگر با نقشه سیاسی قدرتهای جهانی همخوانی ندارد و عملا کارایی خود را از دست داده است.
مارک مالوک براون، معاون پیشین دبیرکل سازمان ملل، میگوید: «شاید یکی از پیامدهای ناخواسته کاری که ترامپ کرده این باشد که این مسائل دوباره به دستور کار بینالمللی بازگردند.»
«ما در حال سپری کردن دورهای با رهبری بسیار ضعیف در سازمان ملل هستیم و به گمان من این میتواند فراخوانی برای اقدام باشد.»
تلاش دونالد ترامپ برای رهبری جهان به سوی صلح، همزمان شده با اوج گرفتن بحثها در بسیاری از پایتختها برای جایگزینی آنتونیو گوترش که دوره دوم دبیرکلی او امسال به پایان میرسد.
رئیسجمهوری که پیشتر اعلام کرده بود میتواند جنگ اوکراین را در یک روز تمام کند، در آخرین دوره قدرت خود آموخته است که صلحسازی فرایندی طولانی و پرمخاطره است.
با این حال، او از خاورمیانهای سخن گفت که به گفته او تنها «آتشهای کوچکی» در آن شعلهور است و وعده داده که توافقی درباره اوکراین «به زودی در راه است».
او از نقش جدید خود به عنوان «صلحساز برتر» به وجد آمده بود و با هیجان گفت: «این برای تمام دنیاست.»
عکس بالای صفحه از رویترز.
