مسیر برخورد؛ آیا رشد چین تهدیدی برای آمریکاست؟

"آمریکا از ترقی یک چین باثبات، صلح‌طلب، شکوفا و یک بازیگر مسئول در امور جهانی استقبال می‌کند."

این گفته باراک اوباما است که جمعه در کاخ سفید و در کنار شی جین‌پینگ رئیس جمهور چین بیان کرد.

این جمله البته خبرساز نشد. باراک اوباما هر بار که همتای چینی خود را ملاقات می کند همین را می‌گوید.

اما استقبال رئیس جمهور آمریکا از رشد چین، اصلی است که هنوز پشتوانه مهمترین رابطه دوجانبه دنیا است و این همان اصلی است که سیاست آمریکا در قبال چین را در طی چهار دهه گذشته و در دوره هشت رئیس جمهور هدایت کرده است.

در تاریخ هیچ قدرت بزرگی به سرعت چینی که ما امروز می‌شناسیم -آنهم در عرصه‌هایی چنین متفاوت- سر بلند نکرده است.

تنها در عرض سه دهه، جامعه کشاورزی رو به قهقرایی که دو رئیس جهمور در دوران کودکی شاهد بودند، به بزرگترین تولیدکننده و بزرگترین قدرت تجاری دنیا بدل شد.

حتی ممکن است در مدتی که شی چین پینگ در مسند ریاست جمهوری چین است این کشور از آمریکا به عنوان بزرگترین اقتصاد دنیا پیشی بگیرد.

سال گذشته مبادلات تجاری آمریکا و چین به ۶۰۰ میلیارد دلار رسید، در حالیکه در سال ۱۹۷۹، زمانی که روابط دو کشور تثبیت شد، فقط ۲ میلیارد دلار بود.

رابطه دو کشور گسترده و عمیق است و مشخصه آن همکاری تنگاتنگ است در کنار رقابت تنگاتنگ و هر دو رئیس جمهور از خطرات اینکه که رقابت جای همکاری را بگیرد آگاهند.

دام توسیدید

شی جین‌پینگ در نطق خود در سیاتل مستقیما به خطر رقابت استراتژیک دو کشور اشاره کرد: "چیزی به نام دام توسیدید در دنیا وجود ندارد، اما وقتی کشورهای بزرگ بارها این اشتباه را در ارزیابی استراتژیک خود تکرار کنند چنین تله‌ای برای خود کار می‌گذارند."

دام توسیدید؟ در این سخنرانی که پر از ارجاع به نویسندگان و چهره‌های فرهنگی آمریکا بود چرا نام این مورخ دو هزار سال پیش یونان باستان مطرح شد؟

تله توسیدید به فشاری ساختاری اشاره دارد که ظهور سریع قدرتی تازه، مثل چین، توازن قوا را برای قدرت‌ مستقر بر هم می‌زند و کار به جنگ می‌کشد.

قدرت نوظهور نقش بیشتری در اداره جهان می‌خواهد، اما قدرت مستقر خواهان حفظ وضع موجود است.

توسیدید این سیر را که به جنگ آتنِ رو به رشد با اسپارت در قرن پنجم پیش از میلاد منتهی شد شناسایی کرد.

به نظر می رسد که اشاره رئیس جمهور چین به این موضوع بعد از ۲۵۰۰ سال، به این دلیل باشد که بعضی متفکران استراتژیست باور دارند آنچه در مورد آتن و اسپارت صدق کرد در مورد چین و آمریکا هم صادق است.

امروز شاید این خطر از بعضی جهات بیشتر هم باشد.

حداقل آتن و اسپارت قرابت زبانی و فرهنگی داشتند. بریتانیا و آلمان هم پیش از جنگ جهانی اول ارزش‌های مشترک بسیاری داشتند، اکنون روشن است که آن رقابت استراتژیک به نفع هیچکدام تمام نشد و جنگ فاجعه‌بار بود.

اما این بدان معنا نیست که آنها می‌توانستند جلوی جنگ را بگیرند.

زمینه مشترک

در حالیکه باراک اوباما و جی شین‌پینگ تشریفات دیدارهای رسمی را بجا می‌آوردند که با شلیک ۲۱ گلوله توپ و ضیافت شام تکمیل شد، دو طرف توانستند بر یک نکته توافق کنند؛ فوریت پیشگیری از افتادن در دام توسیدید.

تداوم استقبال آمریکا از یک چینِ در حال رشد مستلزم یافتن و تقویت زمینه‌های همکاری است.

اعلام سیاست در زمینه تغییرات اقلیمی کره زمین و استقبال آقای اوباما از تعهد آقای شی به برنامه محدودیت انتشار کربن، در همین راستا است.

آنها همچنین همکاری خود را در پرونده هسته ای ایران گرامی داشتند و گفتند که به همکاری برای حل مشکل برنامه هسته‌ای کره شمالی ادامه خواهند داد.

چین یک قرارداد چندین میلیارد دلاری برای خرید بوئینگ هم امضا کرد تا اعتقاد راسخ به منافع اشتغال زایی در آمریکا و سود حاصل از رابطه خوب با چین را روشن کند.

آقای شی برای اینکه جو را مثبت نگه دارد تلاش زیادی کرد. خوش رفتاری چین در مراسم رسمی حکم می‌کند که مهمان از کدورت پرهیز کند و و زبان به تعریف میزبان بگشاید.

از این رو رئیس جمهور چین فهرستی از نام نویسندگان و فیلم‌های آمریکایی محبوبش را ردیف کرد.

البته وقتی آقای شی به روسیه سفر کند عاشق تولستوی و پوشکین خواهد بود و وقتی به فرانسه سفر کند عاشق مولیر و الکساندر دوما.

اما در پشت این سخنان دلپذیر، پیام ناگفته، غیر قابل مهار بودن قدرت چین بود.

آقای اوباما توانست با چین بر سر پرهیز دو جانبه از سرقت محتوای معنوی و فرهنگی برای سود تجاری در اینترنت به توافق برسد. دو کشور همچنین برای تدوین قواعد بین‌المللی در راه رسیدن به عملکرد مناسب در فضای مجازی با هم همکاری خواهند کرد.

البته آقای اوباما آنچه را در فکر داشت به زبان آورد - آیا این وعده‌ها به عمل ختم خواهد شد یا نه - و هشدار داد که اگر هک کردن‌های چین ادامه پیدا کند تحریم‌هایی اعمال خواهند شد.

آقای شی البته قبول ندارد که چین مرتکب هک شده باشد، در عوض او چین را قربانی هک می‌داند.

و در زمینه تنش در دریای جنوب چین، دو طرف پیشرفتی نداشتند.

دیپلماسی سرسختانه

در مجموع دولت آقای اوباما سعی کرد تا شجاعانه این اجلاس را مفید معرفی کند، اما این سومین دیدار دو رئیس جمهور در سه سال گذشته است و روابط دو کشور امیدهای اولیه آمریکایی‌ها را بر آورده نکرده است.

آقای اوباما برای برقراری رابطه‌ای شخصی با رئیس جمهور چین سرمایه‌گذاری زیادی کرده و در این مورد هم آن دو در یک شام خصوصی دو ساعت با هم گفتگو کردند.

اما یکی از دو طرف در هفتمین سال ریاست جمهوری خود است و فقط یک سال دیگر بر سر کار خواهد بود و دیگری در سومین سال ریاست جمهوری خود است و هفت سال دیگر در قدرت باقی خواهد ماند.

سیاست خارجی آقای شی در قیاس با رهبران قبلی چین اعتماد به نفس بیشتری داشته و رساتر و متمرکزتر بوده است.

جسارت او دولت آقای اوباما را غافلگیر کرده، از برنامه جاه طلبانه ساختن یک جزیره در دریای چین جنوبی گرفته تا یک بانک توسعه تازه برای به چالش کشیدن سلطه آمریکا بر نهادهای مالی دنیا و فشار برای تغییر ساختار فیزیکی و دیپلماتیک آسیا از طریق استراتژی "یک مسیر کمربندی، یک راه" (تلفیق کمربند اقتصادی جاده ابریشم با جاده ابریشم دریایی).

نتیجه اجتناب‌پذیر این است که آقای شی یک محاسبه عملگرایانه کرده که همتای آمریکایی او بیش از اندازه درگیر مشکلات آمریکا در خاورمیانه و روسیه است که بخواهد راه ترقی را به چین دیکته کند.