گزینه‌های اوباما در بحران سوریه

باراک اوباما، رئیس جمهوری آمریکا، دو سال است که سعی می‌کند از کشیده شدن به درگیری‌های سوریه پرهیز کند. اما با تغییر ماهیت این درگیری‌ها به یک جنگ وکالتی و واسطه‌ای تمام‌عیار، در واشنگتن هم رویکردها به آرامی در حال تغییر هستند.

در دوسالی که از قیام مردمی و جنگ داخلی در سوریه می‌گذرد، وضعیت کشور هیچگاه تا این اندازه پیچیده و لاینحل نبوده است. طرح برگزاری گفتگوهای صلح در ژنو هم در هاله‌ای از ابهام است. بشار اسد، رئیس جمهوری سوریه، همچنان از روسیه تجهیزات نظامی دریافت می‌کند، و شورشیان سوری گروه شیعی حزب‌الله لبنان را به "تهاجم" به سوریه و حمایت از آقای اسد متهم می‌کنند.

پرهیز از "شیب لغزنده"

حزب‌الله لبنان که از سوی ایران حمایت می‌شود، علنا پذیرفته که پشت رئیس جمهوری سوریه ایستاده است. در همین حال اتحادیه اروپا تحریم فروش سلاح به شورشیان را لغو کرده، هرچند که کشورهای اروپایی هنوز هیچ تصمیمی برای تحویل سلاح به این گروه‌ها نگرفته اند. اپوزیسیون حکومت سوریه هنوز در ایجاد اتحاد میان اعضای خود ناموفق است.

این روزها به راحتی فراموش می‌شود که انقلاب سوریه در مارس ۲۰۱۱ با تظاهرات مسالمت‌آمیز در نقاط مختلف کشور، از حمص و حماه گرفته تا دمشق، آغاز شد. آن تظاهرکنندگان خواهان اصلاحات، آزادی و کناره‌گیری بشار اسد بودند. اما حامیان اصلی آقای اسد بازرگانان عمده سوریه، جامعه علویان و همچنین مسیحیان سوریه بودند، و او موفق شده بخش اعظم این حمایت را همچنان حفظ کند.

واشنگتن امیدوار است آقای اسد به‌خودی خود سرنگون شود، و یا راه حلی سیاسی برای بحران فعلی پیدا شود، و نیازی به هیچگونه دخالت مستقیم آمریکا نباشد. دولت آقای اوباما همچنان تأکید می‌کند که راه حل سیاسی بهترین گزینه است، اما تحولات و رویدادهای تکان‌دهنده اخیر در میادین نبرد باعث شده که آمریکا در این استراتژی تجدید نظر کند.

فرد هاف، کارمند شورای آتلانتیک در واشنگتن که چند ماه در مباحثات دولت آمریکا درباره سوریه حضور داشته، می‌گوید: "رئیس جمهوری و اطرافیانش از آن بیم دارند که هر گونه اقدام عملی آنها را روی شیب لغزنده‌ای قرار دهد و کنترل روند حوادث از دستشان خارج شود. به عبارت دیگر، می‌ترسند که اگر قدم اول را بردارند، نهایتا مجبور شوند کشور را اشغال کنند. من فکر می‌کنم این عقیده اشتباه است، ولی اگر خود رئیس جمهوری هم به این نتیجه رسیده باشد تعجب نمی‌کنم."

محاسبه مجدد

واشنگتن امسال تنها کمک‌های غیرنظامی (دارو و غذا) برای شورشیان فرستاد. برایان سیرز، یکی از مشاوران سابق ناتو، حالا در واشنگتن برای گروه حمایت از سوریه (SSG) کار می‌کند. این سازمان به رساندن کمک‌های دولت آمریکا به دست شورشیان درگیر در جنگ کمک می‌کند.

امسال تا به اینجا سه محموله به شورشیان تحویل داده شده است. روی دیوار اتاق آقای سیرز یک نقشه سوریه نصب شده، و روی آن را کاغذهای چسبان صورتی‌رنگی پوشانده است. روی این کاغذها اسامی فرماندهان ارتش آزاد سوریه که گروه حمایت از سوریه با آنها در ارتباطند، نوشته شده است.

آقای سیرز می‌گوید: "به نظر من همین که کمک‌های غیرنظامی مستقیما برای ارتش آزاد سوریه فرستاده می‌شود نشانه نمادینی از تغییر نگاه واشنگتن است. این تازه شروع یک روند است، و خیلی‌ها ارسال این کمک‌ها را یک پروژه تمرینی برای بررسی راهکارهای احتمالی در آینده می‌دانند."

در ماه مه گذشته (اردیبهشت ۱۳۹۲) کمیته روابط خارجی سنای آمریکا لایحه ارسال سلاح برای بخشی از شورشیان سوری بعد از بررسی‌های دقیق روی آنها به تصویب رسید. سناتور رابرت منندز، رئیس دموکرات این کمیته، قبلا با مسلح کردن شورشیان مخالف بود، اما حالا می‌گوید برایش روشن شده که هزینه دست روی دست گذاشتن فوق‌العاده زیاد است. او می‌گوید: "اگر نمی‌خواهیم بنشینیم و کشته شدن ۸۰ هزار نفر دیگر را تماشا کنیم، اگر نمی‌خواهیم اضمحلال یک حکومت را به نظاره بنشینیم، و اگر نمی‌خواهیم سلاح‌های شیمیایی به دست تروریست‌ها بیفتد، باید روند تحولات سوریه را تغییر دهیم. باید کاری کنیم که بشار اسد و یا روس‌ها در دیدگاه‌هایشان تجدید نظر کنند."

سرشار از مخاطره

تا طی شدن روند قانون‌گذاری و تبدیل این لایحه به قانون شاید چند ماه طول بکشد. حتی آن موقع هم ممکن است دولت آمریکا این راه را انتخاب نکند. باراک اوباما تابستان گذشته هم با طرح هیلاری کلینتون (وزیر خارجه وقت) و دیوید پترائوس (رئیس فقط سازمان سیا) برای مسلح کردن شورشیان مخالفت کرد. تازه این طرح پیش از آن که نفوذ و قدرت عناصر افراطی، نظیر جبهه نصرت، به اندازه امروز در میان شورشیان آشکار باشد، تهیه شده بود. آمریکا فعلا برای رساندن سلاح به شورشیان به کشورهای دیگر نظیر قطر و ترکیه، و شاید هم برخی متحدان اروپایی‌اش تکیه خواهد کرد. مسلح کردن شورشیان مشکلات بسیار زیادی دارد. البته گزینه‌های موجود دیگر، مثل حملات استراتژیک، ایجاد منطقه پرواز ممنوع و عملیات‌های سری هم خالی از دردسر نیستند. آقای اوباما اخیرا گفت که از ارتش خواسته طرح‌های جدیدی برای سوریه تهیه کند.

خسته از جنگ

با توجه به مخالفت روسیه و استفاده احتمالی این کشور از حق وتو، دخالت نظامی آمریکا در سوریه، هرچند در ابعاد محدود، باید بدون مجوز سازمان ملل انجام شود. اما تا به اینجا هیچ تلاشی برای ایجاد ائتلافی از کشورهای اروپایی راغب به مداخله و متحدان عربی آمریکا صورت نگرفته است. از طرف دیگر، آقای اوباما گفته که آمریکا دست به اقدام نظامی یک‌جانبه نخواهد زد.

تجربه افغانستان و عراق تأثیر منفی زیادی روی مردم آمریکا گذاشته و آنها را از جنگ خسته و دلزده کرده است. باراک اوباما هم می‌داند در کشورش تمایل اندکی برای دخالت نظامی مستقیم در سوریه وجود دارد. در روز یادبود (آخرین دوشنبه ماه مه که در آمریکا برای یادبود سربازان آمریکایی کشته شده در جنگ‌ها تعطیل عمومی است) آمریکایی‌ها یاد کسانی که در جنگ‌ها کشته شده اند را گرامی داشتند، و در مراسمی که در واشنگتن برگزار شد، بسیاری نگران دخالت احتمالی آمریکا در سوریه بودند. یک زن گفت: "الان وضع اقتصادی ما هیچ خوب نیست، و نمی‌دانم دیگر چقدر می‌توانیم از جیب خودمان بزنیم و برای مردم کشورهای دیگر خرج کنیم." یک زن دیگر هم گفت: "ما سال‌های زیادی در عراق گرفتار بوده ایم. نه اینکه با مصیبت مردم سوریه ابراز همدردی نکنیم، ولی در کل خیلی از جنگ خسته شده ایم."

نیاز به رهبری آمریکا

اما به موازات تغییر دیدگاه آمریکا درباره نقشش در جهان، برداشت دیگران از توانایی‌ها و گستره وظایف این کشور در جهان در حال تغییر است. محمد غانم، یکی از استادان جوان دانشگاه دمشق، در حال حاضر در آمریکاست و برای جلب حمایت از اپوزیسیون رایزنی می‌کند. او می‌گوید: "ما از آمریکا نمی‌خواهیم سربازانش را به میدان جنگ بفرستد. نمی‌خواهیم مثل عراق سوریه را مورد تهاجم سراسری قرار دهد. سوری‌ها برای بدست آوردن آزادی مشغول جنگیدن و فدا کردن جانشان هستند. تنها چیزی که لازم دارند قدری کمک است، چون این جنگ یک جنگ برابر نیست. چیزی که ما از آمریکا می‌خواهیم، نشان دادن رهبری است. حتی کمک‌های ناچیز هم تأثیر بسیار زیادی خواهد داشت."