بازیگران جنگ سوریه
بشار اسد
بشار اسد رئیسجمهور و رهبر حزب بعث سوریه است.
او سومین فرزند حافظ اسد، رئیسجمهور سابق سوریه است و پیش از رسیدن به ریاستجمهوری به عنوان چشمپزشک فعالیت میکرد.
بشار اسد پس از به قدرت رسیدن اعلام کرد که قصد دارد دست به اصلاحاتی بزند. در این راه او برخی سیاستهای آزادسازی اقتصادی را اجرا کرد و همچنین زندان امنیتی بدنام مزه را تعطیل کرد.
پس از مرگ حافظ اسد و در نخستین سال حکومت پسرش بشار، گشایشی کمسابقه در فضای سیاسی سوریه رخ داد که به "بهار دمشق" مشهور شد.
در سال ۲۰۰۱ و در جریان بهار دمشق هزار نفر از روشنفکران سوریه بیانیهای نوشته و به سیاست تکحزبی در این کشور اعتراض کردند.
عمر بهار دمشق چندان طولانی نبود و دستگاههای امنیتی به سرکوب مخالفان پرداختند، با این حال گروههای دموکراسیخواه و منتقد حکومت در این دوره رشد چشمگیری کردند که با سرکوب از میانرفتنی نبود.
بشار اسد و رژیم او متهمند که در سال ۲۰۰۵ در سوءقصد به رفیق حریری، نخستوزیر پیشین لبنان و از چهرههای منتقد نفوذ سوریه در لبنان، دست داشتهاند.
بشار اسد پس از آغاز اعتراضات وسیع علیه حکومت در سال ۲۰۱۱ بارها قول اصلاحات اساسی داده، اما در عمل به سرکوب سخت مخالفان پرداخته است.
ارتش سوریه
فرماندهی نیروهای مسلح سوریه به عهده رئیسجمهور، بشار اسد، است.
در سوریه پسران با رسیدن به ۱۸ سالگی به خدمت سربازی یک سال و نیمه میروند.
سوریه پس از استقلال شاهد چندین کودتای نظامی بوده و ارتش به طور سنتی یکی از قدرتمندترین بازیگران عرصه سیاسی سوریه است. همسایگی با اسرائیل به این مساله دامن میزند.
حضور چندساله نظامیان سوری در لبنان، که از زمان جنگ داخلی لبنان آغاز شد، یکی از مسائل بحثانگیز لبنان و همچنین خاورمیانه بود. نظامیان سوریه پس از حدود سه دهه و در سال ۲۰۰۵ لبنان را ترک کردند.
سوریه علاوه بر نیروهای نظامی متعارف (زمینی، هوایی، دریایی و پدافندی) واحدهای شبهنظامی و داوطلب نیز دارد.
از زمان آغاز اعتراضات علیه بشار اسد ارتش سوریه در کنار نیروهای امنیتی سهم عمده را در سرکوب مخالفان داشته است.
گذشته از تلفات درگیریهای نظامی، حملهای به مرکز امنیت ملی سوریه در دمشق ضربه سنگینی به ارتش سوریه زد. در این حمله داوود راجحه، وزیر دفاع، جاسم فریج، رئیس ستاد مشترک، حسن ترکمانی، وزیر دفاع پیشین و آصف شوکت شوهر خواهر بشار اسد کشته شدند.
در عین حال بسیاری از سربازان، افسران و حتی فرماندهان ارشد ارتش با سرپیچی از دستورات به صف مخالفان پیوستهاند. سربازان و افسرانی که به بشار اسد پشت کردهاند واحدهایی نظامی تشکیل دادهاند که در قالب "ارتش آزاد سوریه" با هم هماهنگ میشوند.
شبیحه
مخالفان بشار اسد میگویند که علاوه بر نیروها و ماموران رسمی، گروهی از افراد لباسشخصی هم در سرکوبها دست دارند.
آنها این گروهها را "شبیحه" مینامند. کلمهای که معنای دقیقی ندارد و هم به شبح شباهت دارد و هم در تداول به معنی "اوباش" است.
گفته میشود که اعضای شبیحه از میان علویان سوریه هستند، اقلیتی که حدود ۱۰درصد جمعیت سوریه را تشکیل میدهند. خانواده اسد نیز، که در چهار دهه اخیر بر سوریه حکم راندهاند، علوی هستند.
مخالفان حکومت سوریه میگویند که شبیحه برای ارعاب و وحشتآفرینی دست به اقداماتی وحشیانه میزند. از جمله کارهایی که به آنها نسبت داده میشود کشتار حوله است که در آن ۱۰۸ نفر، از جمله ۴۹ کودک، کشته شدند.
ائتلاف ملی سوریه
ائتلاف ملی برای نیروهای مخالف و انقلاب سوریه، یا آن طور که به صورت خلاصه جا افتاده "ائتلاف ملی سوریه" ائتلافی از گروههای مختلف مخالف بشار اسد است.
این ائتلاف پاییز سال گذشته در دوحه قطر تشکیل شد. دبیر کل آن مصطفی صباغ، تاجری است که گفته میشود ارتباطاتی قوی با حکومت قطر دارد.
احمد معاذ الخطیب، رئیس مستعفی این ائتلاف، دانشآموخته زمینشناسی و امام جماعت پیشین مسجد بنیامیه در دمشق بوده و به عنوان اسلامگرایی میانهرو شناخته میشود.
آقای خطیب در ماه مارس ٢٠١٣ به طور غیرمنتظره از مقام خود استعفا داد. او در توضیح این استعفای اعتراضی گفت که میخواهد با آزادی بیشتری فعالیت کند، کاری که برایش با داشتن یک مقام رسمی ممکن نیست.
٢٢ نفر از ۶۳ عضو ائتلاف ملی سوریه، از اعضای شورای ملی سوریه هستند.
شورای ملی سوریه خود ائتلافی از هفت گروه مخالف است و برهان غلیون از چهرههای قدیمی مخالفان ریاست آن را بر عهده دارد.
کشورهای بسیاری، از جمله کشورهای عرب حاشیه خلیج فارس، ایالات متحده آمریکا، بریتانیا و فرانسه ائتلاف ملی سوریه را به رسمیت شناختهاند و در نشست ماه مارس اتحادیه عرب، معاذ الخطیب نماینده این ائتلاف بر کرسی سوریه نشست.
ارتش آزاد سوریه
ارتش آزاد سوریه عمدهترین گروه نظامی مخالفان بشار اسد است و از شورای ملی سوریه و ائتلاف ملی سوریه حمایت میکند.
این نیروی نظامی از سربازان و افسرانی که از ارتش سوریه گریخته و به مخالفان پیوستهاند و همچنین جنگجویان داوطلب تشکیل شده است. گردانهایی مجزا واحدهای عملیاتی این نیرو را تشکیل میدهند که در قالب شورای عالی نظامی با یکدیگر هماهنگ میشوند.
شورای عالی نظامی سرتیپ سلیم ادریس را به فرماندهی ارتش آزاد برگزیده و با وجود این که سرهنگ ریاض اسعد، فرمانده پیشین این ارتش، عنوان خود را حفظ کرده، دیگر قدرت اجرایی زیادی ندارد و سلیم ادریس این نیرو را رهبری میکند.
ارتش آزاد سوریه درگیریهای متعددی با نیروهای بشار اسد داشته است.
این نیرو چند بار گروههایی از شهروندان ایرانی را، با ادعای عضویت آنها در سپاه پاسداران ایران، به گروگان گرفته است.
این نیرو مانند نیروهای وفادار به بشار اسد متهم به ارتکاب جنایات جنگی است.
جبهه نصرت
جبهه نصرت گروهی متشکل از مخالفان مسلح اسلامگرا است و به عنوان "سازمانیافتهترین، تهاجمیترین و موفقترین" نیروی نظامی مخالفان شناخته میشود.
بسیاری جبهه نصرت را یک گروه اسلامگرای افراطی میداند که در پی تاسیس حکومتی اسلامی است.
جبهه نصرت آنقدرها درباره فعالیتهای خود سر و صدا نمیکند، اما خود فعالیتهایش به اندازه کافی پر سر و صدا است. حملههای انتحاری، یکی از تاکتیکهای مورد استفاده این گروه است.
درباره این گروه، از جمله راجع به سوابق رهبرش ابومحمد جولانی، اطلاعات زیادی در دست نیست. برخی آن را به ارتباط با القاعده متهم میکنند و ایالات متحده این گروه را در فهرست سازمانهای تروریستی قرار داده است.
کردها
با آغاز اعتراضات علیه بشار اسد و تضعیف تدریجی حکومت مرکزی، مساله کردهای سوریه هم، که نزدیک به ۱۰درصد جمعیت ۲۲ میلیونی این کشور را تشکیل میدهند، پر رنگ شده است.
نیروهای مسلح کرد، که در قالب تیپهای دفاعی خلق فعالیت میکنند، از آغاز بحران بر سر کنترل مناطقی در شرق و شمال شرقی سوریه با ارتش سوریه و ارتش آزاد درگیریهایی داشتهاند.
عمدهترین گروه کرد حزب اتحاد دموکراتیک است که به پکک نزدیک است.
با وجود این که این حزب از مخالفان بشار اسد است، مخالفان غیر کرد آن را به همکاری با حکومت متهم میکنند.
مسعود بارزانی، رئیس اقلیم کردستان عراق، از کردهای سوریه حمایت میکند. او البته گفته که اقلیم کردستان در امور داخلی سوریه دخالت نمیکند.
شبکههای مدنی
اعتراضات علیه بشار اسد در آغاز عمدتا مدنی و مسالمت جویانه بود.
تداوم تظاهرات گسترده سوریهای معترض، به رغم سرکوب شدید و خونبار، تا مدتها تعجب و حتی احترام بسیاری را برانگیخته بود.
پس از مرگ حافظ اسد و در نخستین سال حکومت پسرش بشار، گشایشی کمسابقه در فضای سیاسی سوریه رخ داده بود که به "بهار دمشق" مشهور شد.
شکوفایی فضای سیاسی تا جایی بود که در سال ۲۰۰۱ و در جریان بهار دمشق هزار نفر از روشنفکران سوریه بیانیهای نوشته و به سیاست تکحزبی در این کشور اعتراض کردند.
هرچند که بشار اسد تلاش کرد دوباره فضای سیاسی را تحت کنترل در آورد، اما فعالان و شبکههای مدنی در این مدت قدرت گرفتند.
چندی پس از آغاز قیام و با تشدید خشونت و غلبه مبارزه مسلحانه به اعتراض مسالمتجویانه، بحران سوریه بیشتر و بیشتر شکل جنگ داخلی به خود گرفت.
با این حال هنوز شبکههای بسیاری از فعالان مدنی وجود دارند که در تلاشند به شیوههای غیرمسلحانه اوضاع سوریه را تغییر دهند. البته به دلیل وخامت اوضاع و همچنین ماهیت فعالیت این گروهها، کارهای آنها توجه کمتری را جلب میکند.
ایران
ایران مهمترین متحد منطقهای، و در کنار روسیه مهمترین متحد جهانی حکومت بشار اسد است. در جریان جنگ ایران و عراق سوریه عملا تنها کشور عرب همپیمان ایران بود.
در خاورمیانه عمدتا تحت کنترل حکومتهای سنی مذهب، ایران و سوریه، در کنار عراق، تنها حکومتهای غیر سنی هستند. (هرچند علویان سوریه گاه شیعه مذهب معرفی میشوند در این زمینه توافق کاملی از سوی مسلمانان و روحانیون مسلمان وجود ندارد.)
ایران سوریه را یکی از مهمترین متحدان خود علیه اسرائیل تلقی میکند.
ایران متهم است که با ارسال سلاح و کمکهای مالی از بشار اسد حمایت میکند. علاوه بر این مخالفان بشار اسد بارها گفتهاند که نیروهای سپاه پاسداران ایران و نیروهای شبهنظامی بسیج ایران در سرکوب مخالفان اسد دست دارند.
ایالات متحده ایران را متهم میکند که به بهانه ارسال کمکهای انساندوستانه پول و سلاح به سوریه میفرستد و آمریکا بر همین مبنا عراق را تحت فشار گذاشته که هواپیماهای ایرانی را که از آسمان عراق به سوریه میروند بازرسی کند.
مخالفان سوری بارها اتباع ایرانی را با ادعای عضویت آنها در سپاه پاسداران به گروگان گرفتهاند.
زمستان گذشته یکی از فرماندهان ارشد سپاه پاسداران، سرتیپ حسن شاطری، در مسیر دمشق به بیروت کشته شد. او مسئول ستاد بازسازی جنوب لبنان بود، اما ارتش آزاد سوریه ادعا کرده بود که این ستاد پوششی برای مداخلات سپاه پاسداران در لبنان و سوریه بوده است.
مقامهای مختلف ایرانی به دفعات تاکید کردهاند که اتحاد استراتژیکشان با حکومت سوریه جایگاهی کانونی در سیاستهایشان دارند.
روسیه
سوریه در دوران جنگ سرد متحد جدی اتحاد جماهیر شوروی بود و پس از فروپاشی شوروی روابط حکومت دو کشور علیرغم فراز و نشیبهایی همچنان دوستانه ماند.
روسیه در بندر طرطوس، در غرب سوریه، پایگاه نظامی دریایی دارد که تنها پایگاه نظامی این کشور در خارج از محدوده بلوک شرق سابق به شمار میرود.
روسیه همچنین حجم انبوهی سلاح و تجهیزات نظامی به سوریه میفروشد.
با وخیم شدن شرایط سوریه برخی کشورها قصد داشتهاند که با تصویب قطعنامههایی در شورای امنیت سازمان ملل حکومت اسد را تحت فشار بگذارند. روسیه، در کنار چین، دو بار این قطعنامهها را وتو کرده است.
مخالفان اسد در سوریه، کشورهای عرب و قدرتهای غربی، حمایت روسیه از بشار اسد را یکی از مهمترین دلایل بقای حکومت اسد و پیچیدهتر شدن بحران میدانند.
روسیه میگوید که با مداخله در امور داخلی کشورها، از جمله در سوریه، مخالف است و این خود مردم سوریه هستند که باید درباره سرنوشتشان به توافق برسند، روندی که به گفته روسیه با دخالت قدرتهای جهانی ممکن نیست.
تاکنون چند بار تلاشهایی برای مذاکره روسیه و مخالفان بشار اسد در جریان بوده تا راههایی همچون تشکیل دولت آشتی ملی برای حل بحران سوریه باز شود. اما این تلاشها تاکنون نتیجهای نداده است.
عربستان سعودی
در دهههای گذشته مناسبات میان عربستان سعودی و سوریه آنقدرها دوستانه نبوده است.
حضور نظامی سوریه در لبنان، که سه دهه به طول انجامید، و حمایت این حکومت از گروه شیعه حزبالله لبنان در مقابل طیفهای دیگر که به عربستان سعودی نزدیکتر هستند، از جمله دلایلی است که عربستان سعودی را به حمایت از مخالفان بشار اسد ترغیب کرده است.
علاوه بر این عربستان سعودی نفوذ ایران در سوریه را تهدیدی علیه منافع خود در منطقه میداند و تضعیف حکومت بشار اسد، همپیمان ایران، به منزله تضعیف این رقیب منطقهای نیز هست.
عربستان سعودی از آغاز بحران سوریه با جدیت از مخالفان حکومت حمایت کرده و تاکید کرده که خواهان برکناری بشار اسد است.
این کشور سفارتخانه خود در دمشق را تعطیل کرده است.
گفته می شود که مخالفان مسلح بشار اسد از تسلیحاتی که ارتش عربستان سعودی سفارش داده استفاده میکنند.
عربستان سعودی به همراه دیگر کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس، ائتلاف ملی سوریه را به عنوان نماینده مشروع مردم سوریه به رسمیت شناخته است.
البته عربستان سعودی در حمایت از مخالفان اسد محتاط بوده که تشدید بحران به گسترش درگیریهای فرقهای در منطقه نینجامد.
قطر
قطر امیرنشین کوچکی در حاشیه خلیج فارس است، با جمعیتی کمتر از دو میلیون نفر، اما درآمدهای هنگفت نفتی و گازی: درآمد سرانهای معادل ۱۰۰ هزار دلار.
شیخ حمد بن خلیفه آل ثانی، امیر قطر، از زمان به قدرت رسیدن نقش این کشور کوچک را به شکل چشمگیری در مناسبات منطقهای پررنگ کرده است.
شبکه تلویزیونی الجزیره، که با سرمایه اولیه اعطایی امیر قطر در دوحه تشکیل شده، در پوشش رسانهای اخبار تحولات کشورهای عربی در دو سال اخیر نقش مهمی ایفا کرده است. این شبکه سهم عمدهای در بازتاب فعالیتهای مخالفان بشار اسد داشته است، و البته میگوید که رسانهای مستقل و غیرسیاسی است.
قطر اولین کشوری بوده که به صراحت از اعزام نیروهای نظامی برای مقابله با حکومت بشار اسد دفاع کرده است.
ائتلاف ملی سوریه با حمایتهای قطر و در این کشور تشکیل شد.
قطر به همراه دیگر کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس، ائتلاف ملی سوریه را به عنوان نماینده مشروع مردم سوریه به رسمیت شناخته است.
حمایت این کشور از مخالفان بشار اسد تا جایی بوده که سفارتخانه سوریه در دوحه قطر را به ائتلاف ملی سوریه واگذار کرده است.
ترکیه
طولانیترین مرز زمینی ترکیه، مرز این کشور با سوریه است. ترکیه به دلیل حمایت سوریه از ناراضیان کرد ترکیه و پکک و همچنین موضع این کشور در قبال مساله ارامنه منتقد این کشور بود.
البته مناسبات دو کشور در اواخر دهه ۱۹۹۰ بهبود یافت. با این حال ترکیه پس از آغاز قیام در سوریه به حمایت جدی از مخالفان بشار اسد پرداخت.
ترکیه به ارتش آزاد سوریه، نیروی نظامی متشکل از سربازان و افسران سابق ارتش سوریه که به مخالفان پیوستهاند، اجازه داده که مقر خود را در ترکیه قرار دهد.
بسیاری از سربازان و افسران فراری به ترکیه گریختهاند. علاوه بر این یکی از مقرهای اصلی ائتلاف ملی سوریه، بزرگترین گروه مخالفان بشار اسد، در استانبول است.
تابستان گذشته پدافند هوایی سوریه یک جنگنده فانتوم ترکیه را مورد هدف قرار داد که به سقوط این جنگنده و مرگ خلبانانش انجامید.
چند ماه بعد هم حمله خمپارهای از سوریه به یک شهر مرزی ترکیه به کشته شدن پنج شهروند ترکیه، از جمله سه کودک، منجر شد. ترکیه این حمله را با حمله توپخانهای به سوریه پاسخ داد.
تنش میان سوریه و ترکیه به حدی بالا رفته بود که در مقطعی بیم بروز جنگ میان دو کشور میرفت.
ترکیه همچنین درخواست کرده که موشکهای پاتریوت ناتو برای مقابله با حملات موشکی احتمالی سوریه در خاک ترکیه مستقر شوند.
ایالات متحده
ایالات متحده از زمان استقلال سوریه اغلب با حکومت این کشور مشکلاتی داشته است. نزدیکی به اتحاد جماهیر شوروی، ضدیت با اسرائیل و بعدتر همپیمانی با ایران از جمله دلایلی است که موجب نارضایتی واشنگتن از سیاستهای دمشق بوده است.
هرچند که سوریه در بیرون راندن عراق از کویت با ایالات متحده همراه شد و در اواخر دهه نود برخی مواضعش را به ترتیبی تعدیل کرد که مورد استقبال آمریکا قرار گرفت، آمریکاییها همچنان با تردید به حاکمان دمشق مینگریستند.
سوءقصد به رفیق حریری، نخستوزیر پیشین لبنان و از چهرههای طرفدار غرب، سوریه را دوباره در کانون سوءظن قرار داد.
ایالات متحده در چند دور به اعمال تحریمهای اقتصادی علیه سوریه دست زده است. تحریمهایی که با اوجگیری اعتراضات علیه بشار اسد، در سال ۲۰۱۱ با صدور فرمان بلوکه کردن همه داراییهای حکومکت سوریه توسط اوباما به اوج خود رسیدند.
آمریکا از آغاز قیام سوریه حمایت وسیعی از مخالفان کرده و از روشهای گوناگون سعی کرده که حکومت بشار اسد را تحت فشار بگذارد.
با تداوم بحران سوریه آمریکا تصمیم گرفته است که حمایتهای موثرتری از مخالفان بشار اسد به عمل بیاورد.
روزنامه والاستریت ژورنال به تازگی گزارش داده که عملیات سازمان سیا در سوریه، به منظور تقویت گرایشهای نزدیک به آمریکا در میان مخالفان، بالا رفته است.
بریتانیا و فرانسه
بریتانیا و فرانسه پس از جنگ جهانی اول درباره کنترل بخشهایی از خاورمیانه با یکدیگر توافق کردند و به این ترتیب سرزمینهای فلسطینی و اسرائیل فعلی تحت حاکمیت بریتانیا و سوریه کنونی تحت کنترل فرانسه قرار گرفتند.
پس از استقلال سوریه، هر دوی این کشورها انتقادهایی به سیاستهای حاکمان دمشق داشتهاند و با آغاز قیام علیه حکومت سوریه بریتانیا و فرانسه عمدهترین کشورهای اروپایی هستند که فعالانه از مخالفان بشار اسد حمایت میکنند و خواهان برکناری او هستند.
هم بریتانیا و هم فرانسه ائتلاف ملی سوریه را به عنوان تنها نماینده مشروع مردم سوریه به رسمیت شناختهاند.
بریتانیا و فرانسه با جدیت به دنبال لغو تحریم ارسال سلاح به سوریه هستند و میخواهند اتحادیه اروپا را برای موافقت با این امر مجاب کنند.
بریتانیا اعلام کرده است که خودروهای زرهی و تجهیزات نظامی دفاعی و غیرکشنده در اختیار مخالفان بشار اسد قرار میدهد.
البته در بریتانیا و فرانسه نگرانیهایی در این باره وجود دارد که مبادا سلاحهای ارسالی به دست گروههای جهادی و اسلامگرای افراطی بیفتد.
