انتخابات تونس؛ همه آنچه که باید بدانید

"به طور معمول در دنیای عرب وقتی از رقابت (انتخاباتی) صحبت می‌کنیم، پیشاپیش می‌دانیم که در پایان چه کسی با ۹۹ درصد آرا پیروز می‌شود. امروز اما نمی‌دانیم که چه کسی پیروز خواهد شد." این جملاتی است که لسعد خضری، صاحب تلویزیون تونسی "قرطاج پلاس" در مصاحبه با خبرگزاری فرانسه، درباره انتخابات پیش روی تونس بیان کرده است. این انتخابات در روز یکشنبه ۱۵ سپتامبر (۲۴ شهریور) برگزار می‌شود تا رئیس‌جمهور بعدی تونس انتخاب شود.

انتخابات ریاست جمهوری تونس در پی مرگ باجی قائد سبسی، رئیس‌جمهوری پیشین این کشور برگزار می‌شود. آقای سبسی یکی از چهره‌های مهم تحولات بعد از سال ۲۰۱۱ در تونس بود که موفق شده بود در ائتلافی با اسلامگرایان، ضمن حفظ ویژگی‌های سکولار نظام سیاسی جدید، خشونت‌های سیاسی در کشورش را مهار کند.

تونس تنها کشوری است که در پی اعتراض‌های بهار عربی، از یک نظام تک‌حزبی اقتدارگرا به یک نظام سیاسی دموکراتیک تبدیل شد. این کشور همچنین آغازگر اعتراض‌های بهار عربی نیز بود؛ موجی که به سرعت جهان عرب را در نوردید و چهره کشورهایی چون سوریه، لیبی، مصر و یمن را به کلی متحول کرد.

این سومین انتخابات ریاست‌جمهوری تونس از زمان سقوط زین‌العابدین بن‌علی در سال ۲۰۱۱ است و به دلیل موفقیت تونس در گذار به دموکراسی، با حساسیت قابل‌توجهی توسط ناظران مسائل تونس، شمال آفریقا و دنیای عرب دنبال می‌شود.

آیا این انتخابات مهم است؟

موقعیت رئیس‌جمهور در نظام سیاسی جدید این کشور، موقعیت دوگانه‌ای است؛ بدین معنا که به رغم اهمیت نمادین این جایگاه، قدرت سیاسی محدودی دارد. در تونس، نخست‌وزیر ریاست دولت را برعهده دارد و همزمان پارلمان نیز قدرت قابل توجهی دارد. سالهای متمادی شکست دموکراسی به دلیل تمرکز قدرت در دستان رئیس‌جمهور موجب شده تا نسل تازه سیاستمداران تونس با تردید به کسانی نگاه کنند که به دنبال قدرت بخشیدن به رئیس‌جمهور هستند.

اما این به معنای بی‌ارزش بودن جایگاه رئیس‌جمهور نیز نیست. علاوه بر سابقه تاریخی این نهاد در تونس و اعتبار و جایگاه نهادینه شده، بی‌ثباتی سیاسی، اختلافات عمیق بین احزاب مختلف، کم‌سابقه بودن بنیان‌های دموکراتیک کشور و در نهایت، شکست‌های پیاپی پروژه‌های توسعه‌ سیاسی در کشورهای همسایه، همه وضعیتی را به وجود آورده‌اند که "رئیس‌جمهور" به تنهایی نقشی مهم در تحولات برعهده بگیرد.

از زمان سقوط بن‌علی در سال ۲۰۱۱، تونس سه رئیس‌جمهور داشته: فواد مبزع (به مدت ۱۱ ماه در سال ۲۰۱۱)، منصف مرزوقی (۲۰۱۱ تا ۲۰۱۴) و باجی قائد سبسی (۲۰۱۴ تا زمان مرگش در ۲۰۱۹). هر سه این افراد در زمان زمامداری، اثر قابل‌توجهی بر تحولات کشور داشتند؛ به ویژه آقای سبسی که با ابتکار عمل سیاسی‌اش در بازگرداندن ثبات به کشور بی‌اثر نبود.

ضمن اینکه از نظر قانونی، رئیس‌جمهور فراتر از ریش‌سفید نظام، قدرت‌ نسبی نیز دارد. مثلا رئیس‌جمهور در تونس فرمانده کل قوا نیز هست. یا برخی پست‌های دیپلماتیک یا نظامی که به "امنیت ملی" مرتبط" هستند، توسط رئیس‌جمهور انتخاب می‌شوند؛ مدلی که بیشتر شبیه به نظام ریاست‌جمهوری فرانسه است تا جمهوری‌های پارلمانی چون اسرائیل یا ایتالیا.

یگانه بودن دموکراسی تونس در میان گروه بزرگی از کشورهای عربی نیز به اهمیت این انتخابات افزوده است و این کشور را در جایگاهی ویژه قرار داده‌ است. برپایی مناظره انتخاباتی میان رقبا و پخش زنده تلویزیونی آن، آزادی پوشش خبری انتخابات و از همه اینها مهمتر، حضور نامزدهایی از طیف‌های رنگارنگ سیاسی (از سوسیال دموکرات و راست لیبرال تا اسلامگرا) در کنار نامزدی دو زن در این انتخابات، همه ویژگی‌هایی هستند که موجب می‌شوند هم دموکراسی‌طلبان خاورمیانه و شمال آفریقا و هم دشمنان دموکراسی، با علاقه‌ای بیشتر این انتخابات را رصد کنند.

نامزدها چه کسانی هستند؟

۲۶ تن در این انتخابات نامزد شده‌اند. از این ۲۶ تن، دو نفر زن هستند. در میان این گروه هم سیاستمدارهای حرفه‌ای و چهره‌های سیاسی رده بالای سالهای اخیر دیده می‌شود، هم نام‌های ناآشنا و چهره‌های نورسیده و چه بسا غیرمتعارف.

یکی از چهره‌های مهم یوسف شاهد، نخست‌وزیر فعلی است. او که سالها عضو حزب "حرکت ندای تونس" (چتر سیاسی باجی قائد سبسی برای سکولارها) بود، اخیرا در پی اختلاف نظر با پسر آقای سبسی از این حزب اخراج شد. آقای شاهد یک تکنوکرات سکولار است که به دلیل اجرای اصلاحات اقتصادی مورد نظر صندوق بین‌المللی پول، متهم شماره یک دشواری‌های اقتصادی تونس از جمله افزایش بیکاری و کاهش حمایت‌های اجتماعی نیز هست.

از جناح مقابل، یعنی اسلامگرایان، عبدالفتاح مورو از بنیانگذاران حزب اسلامی "نهضت" حضور دارد. علت غیبت راشد غنوشی، چهره اول اسلامگراها این است که آقای غنوشی در ماه اکتبر نامزد شده تا وارد پارلمان شود. اسلامگرایان تونسی به میانه‌روی شهره هستند. در میانشان آقای مورو هم به میانه‌روی بیشتری معروف است تا جایی که در دوره‌ای در اعتراض به "تندروی" حزب از آن خارج شده بود. به عنوان نمونه او کسی است که از ازدواج زن مسلمان با مرد غیرمسلمان حمایت کرده است.

سومین چهره مهم این انتخابات نبیل قروی است؛ کسی که برخی به او لقب "برلوسکونی تونس" داده‌اند و در آستانه انتخابات دستگیر و زندانی شده است. آقای قروی یک سرمایه‌دار است که از طریق شبکه تلویزیونی‌اش به نام "نسمه" خیلی سریع هوادارانی پیدا کرد. او به پولشویی متهم شده، اما کمیسیون انتخابات تونس حکم داد که او همچنان می‌تواند نامزد انتخابات باشد. دستگیری نبیل قروی و در روزهای اخیر اعتصاب غذایش، نام او را بیش از هرکس دیگر در این انتخابات مطرح کرده. او می‌گوید که به دنبال مبارزه با فقر است، اما منتقدینش می‌گویند که او یک پوپولیست است.

عبدالکریم زبیدی که از سال ۲۰۱۱ تا امروز وزیر دفاع بوده، عبیر موسی که از بازماندگان رژیم سابق محسوب می‌شود و حزبی از کارگزاران دوران بن‌علی تشکیل داده، منصف مرزوقی که خود در سه سال بحرانی ۲۰۱۱ تا ۲۰۱۴ رئیس‌جمهور بوده، محمد عبو از فعالان قدیمی حقوق بشر با گرایش‌های سوسیال دموکراسی و مهدی جمعه، از نخست‌وزیرهای سابق و تکنوکرات‌های راست میانه، از دیگر نامزدهای این انتخابات هستند.

به دلیل ممنوعیت انتشار نظرسنجی در چند هفته اخیر، گفتن اینکه کدام یک از این نامزدها بخت بیشتری دارند آسان نیست.

مسایل مهم انتخابات چیست؟

انقلاب تونس در سال ۲۰۱۱ در پی خودسوزی یک دستفروش آغاز شد؛ اعتراضی خبرساز به دلیل وضعیت ناگوار اقتصادی. مخالفینی که از روز نخست خیابان‌ها را اشغال کردند نیز همانند آن دستفروش، محمد بوعزیزی، خواسته‌هایی اقتصادی داشتند. تونس بعد از ۷۵ سال استعمار فرانسه در سال ۱۹۵۶ مستقل شد و در تمام دوران استقلالش، دو رهبر سیاسی را بیشتر تجربه نکرده بود: حبیب بورقیبه و زین‌العابدین بن‌علی.

بعد از رفتن بن‌علی اما دغدغه نخست نه اقتصاد بلکه دموکراسی بود. این کشمکش خیلی زود ابعاد عمیق‌تر نیز پیدا کرد چرا که اسلامگرایان موفق شدند از نردبان انتخابات به قدرت راه بیابند و دموکراسی‌خواهان سکولار را با چالش روبه‌رو کنند.

حالا اما در سال ۲۰۱۹ وضعیت سیاسی تونس با ثبات‌تر از آن روزها به نظر می‌رسد. از ترورهای سیاسی خبری نیست و اسلامگرایانی مانند داعش و القاعده نیز سرکوب شده‌اند. همزمان وقتی صحبت از اقتصاد تونس به میان می‌آید، همه با نگرانی از آمارهایی سخن می‌گویند که مقایسه‌اش با دوران بن‌علی به کارت برنده طرفداران رژیم سابق تبدیل شده است.

میزان بدهی‌های بین‌المللی تونس به ۷۰ درصد از تولید ناخالص داخلی رسیده (در حالی که در زمان بن‌علی از ۴۰ درصد فراتر نرفته بود) و بر اساس برخی آمارها، میزان بیکاری از ۳۰ درصد بیشتر است. حملات اسلامگرایان در سال ۲۰۱۵ به مناطق توریستی موجب شد تا از آن زمان درآمد کشور از این حوزه به شدت کاهش یابد و به رغم افزایش ثبات نسبی سیاسی، هنوز وضعیت رشد اقتصادی به میزان روزهای دوران بن‌علی بازنگشته است.

در چنین شرایطی، مساله اقتصاد و بهبود وضعیت زندگی شهروندان، بیش از دو انتخابات قبلی در قلب مجادلات سیاسی این روزها جای گرفته است. اسلامگرا یا سکولار، سوسیال دموکرات یا راستگرا و پوپولیست، همه در این انتخابات در تلاشند تا ثابت کنند که اگر به قدرت برسند، وضعیت معیشت مردم بهتر خواهد شد.

نامزدهای زن چه موقعیتی دارند؟

تونس در مقایسه با بسیاری کشورهای اسلامی و عربی، سابقه مثبتی در زمینه حقوق و مشارکت زنان دارد که بسیاری آن را با اصلاحات اجتماعی حبیب بورقیبه بعد از پایان استعمار فرانسه مرتبط می‌دانند. او به محض پایان استعمار با تصویب قانونی به نام "احوال شخصیه" تلاش کرد تا به زنان جایگاهی برابر به مردان در قوانین مدنی بدهد. این قانون به مرور به نفع حقوق زنان اصلاح شد و به بهبود وضعیت زنان انجامید.

زنان در اعتراض‌های سال ۲۰۱۱ میلادی نیز نقش قابل توجهی داشتند و سرانجام در سال ۲۰۱۴، کلثوم کنو به نخستین زنی تبدیل شد که در تاریخ این کشور در انتخابات ریاست جمهوری نامزد شد؛ یک قاضی دادگاه که به عنوان نامزد مستقل در انتخابات نامزد شد و حدود نیم درصد آرا را به دست آورد. (در آن انتخابات ۲۳ نفر در مجموع رقابت می‌کردند و خانم کنو در مقایسه با دیگر نامزدها، یازدهم شد.)

در انتخابات امسال، دو زن حضور دارند که البته موقعیت این دو با هم برابر نیست: عبیر موسی، از نزدیکان به رژیم سابق که بازماندگان دوران بن‌علی و چهره‌های مهم "دستوری‌ها" و "نئو دستوری‌ها" از او حمایت می‌کنند و سلمی الومی رقیق که به عنوان یکی از نامزدهای "ندای تونس" در انتخابات حضور دارد.

خانم موسی، به دلیل ارتباطش با بازماندگان رژیم سابق، از نامزدهای استثنایی این انتخابات است. او از وکلای مدافع حزب قدیمی و باسابقه "جماعت دموکراتیک دستوری" بود. این حزب در واقع بازمانده یک جریان ملی‌گرا و چپ‌گرای استقلال‌طلب بود که سالها با استعمار فرانسه جنگید و در نهایت از زمان استقلال در سال ۱۹۵۶ تا ۲۰۱۱ میلادی به اشکال و نامهای مختلف در قدرت حضور داشت.

در حال حاضر عبیر موسی، با تاسیس حزبی به نام "دستوری‌های آزاد" کارگزاران قدیمی را با تاکید بر سکولاریسم و برنامه‌های حمایت اجتماعی دور خود جمع کرده است. در مقابل سلمی الومی رقیق در حالی در انتخابات حضور دارد که بسیاری از احزاب زیرمجموعه "ندای تونس" برای نامزدهای دیگر فعالیت می‌کنند.