نشست فعالان حقوق بشر ایران و ترکیه درباره ناپدیدشدگان قهری
- نویسنده, ژیار گل
- شغل, بیبیسی
بسیاری از فعالان حقوق بشر امروز ایران و ترکیه در دهه شصت خورشیدی کودکی بیش نبودند. دههای که هزاران زندانی سیاسی و عقیدتی در زندانهای دو کشور ناپدید شدند و هیچگاه به خانوادههایشان باز نگشتند.
ترکیه و ایران اشتراکات تاریخی و فرهنگی زیادی با هم دارند. اما نقاط تاریک تاریخ معاصر هر دو کشور برخی از فعالان حقوق بشری را برای اولین بار دور هم جمع کرد.
روز جمعه گروهی از فعالان حقوق بشری ایران و ترکیه تجربه و تحقیقات خود را درباره ناپدید شدگان قهری کشورشان در همایشی به نام "اجبار به نیستی" یا کنفرانس "ناپدید شدگان و گورهای دسته جمعی در ترکیه و ایران" در دانشگاه متروپولتین لندن ارائه کردند.
"ناپدید شده قهری" اصطلاحی در حقوق بینالمللی است و به فردی اشاره دارد که از سوی یک دولت یا سازمان سیاسی به طور مخفیانه و بدون رعایت تشریفات قانونی ربوده، زندانی یا سر به نیست شود و سرنوشت یا محل نگهداری او رسما اعلام نشود.
منبع تصویر، .
یکی از سخنرانان شادی صدر از فعالان حقوق بشر ایران و بنیانگذار 'عدالت برای ایران ' بود. او گفت اکثر ایرانیان از اتفاقاتی که در ده شصت و هفتاد ترکیه افتاده بی خبرند: "اما داستان ناپدید شدن زندانیان سیاسی در ترکیه شباهتهای زیادی با حوادث سال ۶۷ ایران دارد. مبارزه خانواده قربانیان و فعالان حقوق بشر ترکیه همچون ایرانیان سالهای سال ادامه دارد. من فکر می کنم تجربه ترکیه برای ما نقاط بسیار آموزنده دارد. به همین جهت اینجا ما کنار هم جمع شدهایم".
پس از کودتای سال ۱۹۸۰ میلادی ترکیه و سپس ناآرامیهای مناطق کردنشین در دهه هشتاد و نود، صدها زندانی سیاسی که در بازداشت نیروهای امنیتی ترکیه بودند ناپدید شدند. ۱۷۰ عضو احزاب کرد در روز روشن ترور شدند. پس از سه دهه در اوراق رسمی از آنان به نام "قتلهای حل نشده" نام برده میشود.
منبع تصویر، .
سالهاست که سازمان غیر انتفاعی "مرکز حافظه ترکیه" در باره ناپدید شدگان تحقیق می کند. اوزلم کایا در این مرکز می گوید در آن دوران حکومت به بهانه وضعیت اضطراری به صورت سیستماتیک زندانی سیاسی را از بین می برد.
"جنازه زندانیان را از هلیکوپتر پایین می انداختند، و با تروریست خواندن زندانیان، جنازه شکنجه شده آنان را برای ترساندن دیگران نمایش می دادند. روستاهای زیادی سوزانده شدند. بیشتر زندانیان سیاسی که در این دوره ناپدید شدند از مناطق کردنشین ترکیه هستند. ما توانستهایم لیستی از ۱۳۵۰ نفر از ناپدید شدگان را شناسایی کنیم."
مفقودشدگان در ایران
همچون ترکیه، در دهه شصت خورشیدی یا هشتاد میلادی هزاران زندانی سیاسی در زندانهای ایران اعدام شدند. خانواده اعدام شدگان برای سالها حتی از محل دفن بستگانشان بی اطلاع بودند. جمهوری اسلامی از دادن اطلاعات در باره آنان خوداری کرده است.
اعدامها در ایران در سال ۱۳۶۷ به اوج خود رسید. بر اساس فرمان آیت الله خمینی چند هزار زندانی سیاسی عقیدتی با نظر کمیته ای که بعدها به "کمیته مرگ" شهرت یافت، به جوخه های مرگ سپرده شدند. در تهران بر اساس گزارشها چند هزار زندانی اعدام شده شبانه و مخفیانه در گورستان خاوران دفن شدند. خانواده زندانیان بعدها متوجه شدند بستگانشان در گورهای دسته جمعی در خاوران دفن شده اند.
منبع تصویر، .
وقتی سه ساله بود
دو تن از اعدام شدگان سال ۶۷، مادر و خاله شورا مکارمی بود. آنها به جرم عضویت در سازمان مجاهدین خلق آخرین روزهای محکومیتشان را سپری می کردند که ناگهان "بدون حکم" اعدام شدند. شورا مکارمی هنگام اعدام مادرش سه ساله بود. او گفت "تلاش برای روشن کردن سرنوشت زندانیان سیاسی که سر به نیست شدند، بازگشت به گذشته نیست. بلکه تلاشی است برای آینده بهتر. روشن شدن این بخش از تاریخ به نسل های آینده کمک می کند تا به چرخه خشونت پایان دهند. به همان اندازه که تحقق عدالت را برای والدینمان طلبکاریم، گفتن حقیقت را به فرزندانمان بدهکاریم."
اعضای هیئت سه نفرهای که حکم آیت الله خمینی را اجرا کردند و بر اساس آن هزاران زندانی سیاسی اعدام شدند، به اعضای "کمیته مرگ" شهرت دارند. برخی از آنها امروز در مسندهای مهم حکومتی هستند. مصطفی پورمحمدی، وزیر کنونی دادگستری از اعضای این کمیته بود. ابراهیم رئیسی هم که آن زمان معاون وقت دادستان بود، اکنون نماینده آیت الله علی خامنه ای در آستان قدس رضوی است.
شورا مکارمی می گوید او از عاملان و آمران اعدام ها انتظاری ندارد، اما او از جامعه مدنی ایران گله دارد: "چیزی که مرا آزار می دهد سکوت جامعه است. هنگامی که حسن روحانی کابینه خود را معرفی کرد و مصطفی پورمحمدی را به عنوان وزیر دادگستری معرفی کرد، کسی اعتراض نکرد یا خیلی کم اعتراض شد."
برای جلوگیری از تکرار تاریخ
یکی دیگر از شرکت کنندگان گلاویژ حیدری از کردستان ایران بود. همسرش توسط صادق خلخالی اعدام شد. در آن هنگام او ۲۳ ساله و مادر سه فرزند خردسال بود: "رفتم خلخالی را دیدم، گفتم چرا همسرم را اعدام کردید، گفت چرا ناراحت هستی، اگر گناهکار بوده که مجازات شده، اگر بیگناه باشد میرود بهشت."
سالها تلاش خانواده زندانیان و سازمانهای حقوق بشری ایران و ترکیه برای محاکمه عاملان و آمران ناپدید شدن زندانیان سیاسی به جایی نرسیده است. هیچ یک از آنها مجازات نشده اند. اما خانوادهها میگویند برای جلوگیری از تکرار دوباره تاریخ، باید داستان قربانیان زنده نگه داشته شود.
