چرا اعتراضهای خشونتآمیز «موجودیت عراق را در معرض خطر» قرار میدهد؟
منبع تصویر، Getty Images
يک ماه پس از هجوم گروه عظیمی از معترضان به ساختمانهای دولتی در سریلانکا، تظاهراتکنندگان در کشوری دیگر به ساختمانهای کلیدی سیاسی حمله بردند و در استخرهای شنای نخبگان سیاسی سلفی گرفتند.
پس از اینکه مقتدی صدر روحانی شیعه که یکی از مؤثرترین چهرههای این کشور است و ميلیونها پيرو دارد، روز دوشنبه (۲۹ اوت) اعلام کرد که سیاست را کنار میگذارد، در عراق به دنبال سلسلهای از درگیریها در نقاط مختلف کشور، موجی از خشونتها آغاز شد.
ناظران میگویند که حرکت آقای صدر ممکن است تاکتیکی باشد از آن رو که او تا کنون چند بار دیگر هم استعفای سیاسیاش را اعلام کرده بود.
این ماجراها پس از ناکامی گروههای سیاسی در توافق بر سر تشکیل دولت جدید پس از انتخابات ماه اکتبر گذشته رخ دادند که در آن طیف آقای صدر بیشترین رأی را کسب کرده بود.
بیشتر درگیریها در منطقه سبز رخ داده است. اين منطقه تحت تسلط شدید نیروهای امنیتی است و ساختمانهای دولتی و سازمانهای بینالمللی در مرکز بغداد نیز در آن واقعاند. ضمن درگیری حامیان آقای صدر با نیروهای امنیتی و شبهنظامیان شیعه همسو با ایران، صدای شلیک تفنگ و پرتاب راکت شنیده میشد.
به گفته خبرگزاری فرانسه، بیش از ۲۰ نفر کشته و بیش از ۳۸۰ نفر مجروح شدهاند.
با تعلیق جلسات پارلمان و اعمال موقت منع عبور و مرور در سراسر کشور به خاطر خشونتها، ایران مرز خود را با عراق بست و کويت از شهروندانش خواست تا به خاطر وخيم شدن وضعیت این کشور را ترک کنند.
ولی پشت پرده این موج از افزایش خشونتها در عراق چه چیزی نهفته است که باعث شده است دفتر سازمان ملل در عراق بگوید «بقای حکومت عراق در معرض خطر است»؟
شيعیان در برابر شيعیان
جمعیت مسلمان عراق (که ۹۹ درصد کل جمعیت کشور را تشکیل میدهند) به دو شاخه اصلی شیعه و سنی تقسیم شده است.
همه حاکمان عراق از زمان شکلگیری کشور مدرن عراق در دهه ۱۹۲۰ متعلق به اقلیت سنی بودند.
با سرنگونی رژيم سکولار ولی عمدتاً سنی صدام حسین پس از حمله به عراق در سال ۲۰۰۳ به رهبری ایالات متحده، این وضعیت تغییر کرد.
از آن زمان، اعضای گروههای مختلف به ویژه از میان اکثریت شیعه بر سر مشاغل برتر سیاسی اين کشور که دومين تولیدکننده بزرگ نفت در سازمان اوپک است، مبارزه میکنند.
در يک سو، مقتدی صدر قرار دارد که دیدگاههای قوی ملیگرایانه دارد و اخيراً با نفوذ ایران در سیاست عراق و ميان حاميان شيعهاش مخالفت کرده است.
در سوی ديگر، گروههای رقیب شيعه هستند که تحت حمایت ايراناند.
هر دو طرف شبهنظامیان و گروههای جنگجوی به شدت مسلحی دارند.
بنبست در انتخابات
منبع تصویر، Getty Images
عراق از زمان انتخابات بینتیجه اکتبر سال ۲۰۲۱ در وضعیت فلج سیاسی به سر برده است و از آن زمان تاکنون طولانیترین دوره خود را بدون دولت دائمی سپری کرده است.
طیفِ تحت رهبری آقای صدر، که چهرهای عوامگرا با ميلیونها نفر پیرو است، با وجود کسب اکثریت کرسیها نتوانستند بر سر تشکیل دولتی جدید با دومین طیف بزرگ متشکل از احزاب شیعهای که عمدتاً تحت حمایت ايران هستند توافق کنند.
آقای صدر که روزگاری متحد ایران بود در دهه اخير موقعيت خود را به عنوان چهرهای ملیگرا تثبيت کرده است که میخواهد به نفوذ آمریکا و ایران در امور داخلی عراق پایان بدهد.
رویکرد او در میان بسیاری از مردم عادی عراق سخت پرطرفدار است چون احساس میکنند از سیاست و امور سیاسی طرد شدهاند و فرقهگرایی و فساد گسترده را دلیل بحران سياسی و بشردوستانهای میدانند که کشور دهههاست با آن دست به گریبان است.
در ماههای اخير، آقای صدر ضمن امتناع از گفتوگو با رقبای سیاسیاش، خواستار انحلال پارلمان و برگزاری انتخابات تازه شده است.
تودههای پيروان صدر از ماه ژوئیه در اعتراض به بنبست سیاسی بیرون مجلس چادر زدهاند. معترضان امسال سه بار به ساختمان هجوم بردهاند.
رقبای شیعه آقای صدر که تحت حمایت ايران هستند و میخواهند نفوذشان را در سیاست کشور حفظ کنند نیز خواهان تغییراتی در نظام انتخاباتی کشور شدهاند.
درخواست کاهش تنشها
آنتونیو گوترش دبیر کل سازمان ملل از رهبران سياسی کشور خواسته که «گامهایی فوری برای کاهش تنشها بردارند».
يک سخنگوی هیئت مساعدت سازمان ملل متحد برای عراق (یونامی) وضعیت را «يک تنش به شدت خطرناک» توصیف کرد و از همه معترضان خواست بلافاصله ساختمانهای دولتی را ترک کنند.
در این اظهارات آمده است: «نهادهای دولتی باید بتوانند بدون مانع به مردم عراق تحت هر شرایطی و در هر جایی خدمت کنند.»
این سخنگو گفت «احترام گذاشتن به نظم قانونی اکنون بسیار حیاتی خواهد بود» و افزود که «عراقیها را نباید گروگان يک وضعیت پیشبینیناپذیر و دوامناپذير کرد» و «بقای عراق در معرض خطر است.»
مصطفی کاظمی متصدی مقام نخستوزیری عراق و متحد آقای صدر پس از ناآرامیها اعلام مقررات منع آمد و شد کرده است.
او جلسات کابینه را به تعلیق در آورده است و از آقای صدر درخواست کرده است که مداخله کند و جلوی درگیریها را بگیرد.
آقای صدر هم در پاسخ به طرفدارانش دستور داد که از بیرون مجلس عقبنشينی کنند و در اعتراض به آنچه او استفاده از سلاح از سوی همه طرفها میداند، اعلام اعتصاب غذا کرد.
روز سهشنبه، آقای صدر از مردم عراق به خاطر خشونتها عذرخواهی کرد و به طرفدارانش دستور داد که اعتراضشان را متوقف کنند.
او در یک سخنرانی تلویزیونی گفت: «این انقلاب نیست چون خصلت صلحآمیزش را از دست داده است. ريختن خون عراقیها ممنوع است».
پس از سخنان او، ارتش مقررات منع آمد و شد را که روز دوشنبه وضع شده بود لغو کرد.
مقتدی صدر کیست؟
منبع تصویر، Reuters
این مرد ۴۸ ساله چهرهای کلیدی در فضای عمومی و زندگی سیاسی عراق در دو دهه گذشته بوده است.
او پسر آيتالله محمد صادق صدر است، که پس از حمله سال ۲۰۰۳ به رهبری آمریکا به عراق به شهرت رسید و مخالف بلندآوازه اشغال خارجی و رهبر شبهنظامیانی بود که به دفعات با نیروهای ائتلاف درگیر شد.
جیش المهدی او يکی از قویترین نیروهایی است که علیه سربازان آمریکایی و ارتش جدید عراق پس از سرنگونی صدام حسین از قدرت جنگیده است.
او بعدها نیروهای خود را گردانهای صلح (سرایا السلام) نامید و نیروهای او همچنان یکی از بزرگترین نیروهای شبهنظامیاند که جذب نیروهای حشد الشعبی دولت شدهاند.
آقای صدر که یکی از مشهورترین چهرههای عراق با عمامهای سياه، چشمانی تیره و جثهای درشت است، خود را نماینده مردم عادی عراق معرفی کرده است که با مشکلات بیکاری، قطع مستمر برق و فساد مواجه هستند.
صحنه پریدن طرفداران او داخل استخر شنای يک کاخ دولتی در روز دوشنبه یادآور قدرتی است که او از طریق تعداد پرشمار حامياناش دارد.
