جیکوب زوما هم رفت؛ حالا چه؟

پس از سال‌ها تلاش برای پایین‌کشیدن او از مسند قدرت و بالا گرفتن گمانه‌زنی‌ها برای موافقتش با دست‌کشیدن از صندلی رئیس‌جمهوری طی چند ماه گذشته، جیکوب زوما بالاخره روز چهارشنبه (۱۴ فوریه- ۲۵ بهمن) پس از ۹ سال زمام‌داری استعفاء داد.

جایگاه جیکوب زوما از همان دسامبر گذشته و همزمان با پایان یافتن آخرین دوره رهبری حزبش (ای‌ان‌سی) متزلزل شده بود و تقریبا همه انتظار داشتند که با انتخاب سیرل راماپوزا به عنوان رهبر جدید حزب حاکم، رایزنی‌ها برای کنار رفتن آقای زوما شتاب بگیرد.

سایه اتهام‌های فساد مالی در ۹ سال گذشته همیشه گریبان‌گیر جیکوب زوما بود.

این اتهام‌ها به ویژه در چند ماه گذشته که آقای زوما به رانت‌خواری و دادن امتیاز به خانواده هندی‌تبار گوپتا متهم شده بود، شدت یافته بود.

اگرچه هم جیکوب زوما و هم گوپتاها بارها چنین اتهام‌هایی را رد کردند اما این اواخر گزارش‌ها و اخبار متعددی آقای زوما را "فاسد و دست‌نشانده" و نظام تحت ریاست او را "الیگارشی" معرفی می‌کردند.

آقای زوما همچنین با احتمال بازگشایی پرونده‌های قدیمی خود که در اواخر دهه ۹۰ میلادی او را به پولشویی، فساد، اختلاس، و در مجموع به ۱۸ عمل غیرقانونی متهم کرده بودند روبرو است.

راماپوزا و آینده آفریقای‌جنوبی

امروز (پنجشنبه ۱۵ فوریه) سیرل راماپوزا به عنوان رئیس‌جمهور جدید آفریقای جنوبی سوگند یاد کرد. او که تنها نامزد جانشینی جیکوب زوما بود نیازی به رای مثبت پارلمان برای نشستن بر صندلی قدرت نداشت.

آقای راماپوزا تاکید کرده مبارزه با فساد و احیای اقتصاد آسیب‌دیده آفریقای‌جنوبی را الویت‌های اصلی خود قرار می‌دهد.

او ماه دسامبر گذشته پس این که توانست در یک رقابت دشوار و تلخ رهبری حزب "کنگره ملی آفریقا" (ای‌ان‌سی) را تصاحب کند خطاب به هم حزبی‌های گفته بود: "ما هرچه در توان داریم باید به کار بگیریم تا رونق را به اقتصاد کشور بازگردانیم."

اما تحقق این شعار کار آسانی نیست. نرخ بیکاری اکنون ۳۰ درصد است و وقتی به آمار بیکاری در میان جوانان می‌رسیم این نرخ به ۴۰ درصد هم می‌رسد. شاخص رشد اقتصادی بسیار پایین است، اعتماد به سرمایه‌گذاری خارجی در آفریقای‌جنوبی هم بسیار کاهش یافته و دو موسسه تعیین اعتبار هم اخیرا آفریقای‌جنوبی را به رتبه نازلی تقلیل داده‌اند.

یکی از نخستین گام‎‌ها برای کسب اعتماد سرمایه‌گذاران خارجی می‌تواند یکی رسیدگی به اتهام‌های فساد رئیس‌جمهور باشد.

برای مثال، یکی از اتهامات جدی فساد مربوط به سوءمدیریت در شرکت برق اکسام است که یک شرکت دولتی است. با بالا گرفتن اتهام‌ها در مورد این شرکت، مالوسی گیابا، وزیر اقتصاد هشدار داده بود که در صورت رسیدگی نکردن به این موضوع، مشکلات اکسام می‌تواند اقتصاد آفریقای‌جنوبی را متزلزل کند. موضوعی که در گزارش نهادهای جهانی رتبه‌بندی اعتبار اقتصادی هم به آنها اشاره شده بود و از اکسام به عنوان یکی از شرکت‌هایی که منبع نگرانی برای این نهادها بوده یاد شده بود.

با وجود این، آقای راماپوزا باید هم‌زمان به فکر متحد کردن دوباره حزبش هم باشد.

رقابت ماه دسامبر برای انتخاب رهبر جدید این حزب که جانشین جیکوب زوما می‌شد، اختلاف و شکاف در ای‌ان‌سی را بسیار عمیق‌تر کرده و حالا این حزب با دو دستگی میان حامیان آقای زوما و مخالفان او که گرد آقای راماپوزا جمع شده‌اند روبروست.

یکی از بزرگترین دستاوردهای جیکوب زوما در دوران حیات سیاسی‌اش را احتمالا می‌توان به موفقیت او در آرام کردن خشونت‌ها در استان کوازولو-ناتال در اواسط دهه ۹۰ میلادی نسبت داد.

او در سال ۱۹۹۴ و به هنگام برگزاری نخستین انتخابات دموکراتیک در آفریقای‌جنوبی، توانست خشونت‌های سیاسی در این استان را که زادگاه خودش هم هست متوقف کند. به همین واسطه، آقای زوما هنوز هم میان مردم قبیله خودش، زولو، و سایر مردم استان کوازولو-ناتال بسیار محبوبیت دارد.

همین محبوبیت و نگرانی از بروز نارضایتی در این استان، می‌تواند مانع از تلاش جدی سیرل راماپوزا برای پیگیری اتهام‌های فساد مالی جیکوب زوما شود.

این نگرانی وجود دارد که اگر هواداران آقای زوما در حزب ای‌ان‌سی و هم قبیله‌ای‌هایش، احساس کنند با او خوب رفتار نشده، آن وقت این حزب ممکن است بخش مهمی از آرای خود را از دست دهد. فراتر از آن چنین وضعیتی می‌تواند به وخامت اوضاع امنیتی و احتمال بروز خشونت‌های سیاسی در استان کوازولو - ناتال منجر شود.

به احتمال زیاد همین نگرانی‌ها بود که باعث شد آقای راماپوزا در جریان تلاش‌هایش برای راضی کردن جیکوب زوما به کناره‌گیری از قدرت، بارها تاکید کند که او اجازه "بی‌حرمتی و اهانت" به آقای زوما را نخواهد داد.

در همین حال، بسیاری معتقدند سیرل راماپوزا از همان انتخابات سال ۱۹۹۴ که نتایج حزب ای‌ان‌سی را به عنوان حزب حاکم معرفی کرد، نیم نگاهی به صندلی ریاست‌جمهوری داشته است.

روایت‌ها در این باره حتی تا به آنجا پیش می‌رود که می‌گوید آقای راماپوزا به قدری از این که نلسون ماندلا، رئیس‌جمهور فقید و رهبر جنبش ضد آپارتاید در آفریقای‌جنوبی، او را جانشین خود نکرد عصبانی شد که عالم سیاست را رها کرد و وارد اقتصاد و بازرگانی شد.

با وجود این، حالا که آقای راماپوزا رویای قدیمی‌اش را تحقق یافته می‌بیند، باید از این واقعیت آگاه باشد که اگر نتواند حامیان جیکوب زوما را همراه خود کند و همزمان مشکلات اقتصادی را بهبود ببخشد، عمر دوران ریاست‌جمهوری‌اش می‌تواند خیلی کوتاه باشد.

چالش‌های پیش‌روی (ای‌ان‌سی) حزب حاکم

در ربع قرن گذشته و از زمان برچیدن نظام آپارتاید و پایان سلطه سفیدپوستان بر حکومت در آفریقای‌جنوبی، حزب ای‌ان‌سی که به حزب نلسون ماندلا هم شهرت یافته، نتایج تمامی انتخابات‌ها را از آن خود کرده است. این واقعیتی است که تاریخ آفریقای‌جنوبی به راحتی نمی‌تواند از کنار آن بگذرد.

با وجود این، محبوبیت این حزب در چند سال اخیر بسیار کاهش یافته و اکنون برای نخستین‌بار برآوردهای واقع گرایانه‌ای از احتمال جدی شکست این حزب در انتخابات سال آینده طرح شده است.

در انتخابات محلی سال ۲۰۱۶، حزب ای‌ان‌سی در چند شهر بزرگ با شکست تحقیرآمیزی روبرو شد. اگر چه مجموع آرای این حزب همچنان بسیار بیشتر از هر حزب دیگری در این انتخابات بود اما شکست در شهرهای مهمی چون ژوهانسبورگ (قلب اقتصادی کشور) و پتوریا، پایتخت، زنگ خطر را برای ای‌ان‌سی رساتر از همیشه به صدا درآورد.

همزمان، اگر چه کسی در بهتر شدن اوضاع زندگی برای بسیاری از مردم آفریقای‌جنوبی تردیدی ندارد اما تعداد زیادی از مردم هم هستند که احساس می‌کنند در ربع قرن حاکمیت این حزب، اوضاع برای آنها فرقی نکرده است.

آفریقای‌جنوبی به لحاظ نابرابری اجتماعی و اقتصادی در جایگاه بدترین‌های جهان قرار دارد و بیش از نیمی از جمعیت آن زیر خط فقر زندگی می‌کنند.

اتهام های فساد دولتی در دوران زمام‌داری جیکوب زوما هم به این باور که حکم‌فرمایی حزب ای‌ان‌سی به وخامت شکاف اجتماعی، رانت‌خواری و رواج الیگارشی دامن زده است کمک کرده؛ این باور که قشر خاصی به علت مرتبط بودن با بدنه قدرت وضع شان خوب شده آن هم به بهایی که از جیب مردمان عادی آفریقای جنوبی پرداخت شده است.

همزمان در میان بسیاری از سیاه‌پوستان این کشور این باور تقویت شده که با وجود برچیده شدن آپارتاید هنوز ساختار قدرت در آفریقای‌جنوبی متاثر از همان نظام حکومتی است و به ویژه در عرصه‌هایی چون اقتصاد و اصلاح اراضی هنوز "در بر همان پاشنه می‌چرخد".

روند استرداد و اصلاحات ارضی زمین‌های کشاوزی که در دوران آپارتاید سفیدپوستان از چنگ سیاهپوستان درآورده بودند، به طور دردناکی آهسته پیش می‌رود.

با وجود گذشت ربع قرن از سقوط نظام آپارتاید در آفریقای جنوبی، هنوز ۹۵ درصد از دارایی‌ها متعلق به جمعیت ۱۰ درصدی سفیدپوستان این کشور است و میانگین درآمد سفیدپوستان پنج برابر سیاه‌پوستان است.

ای‌ان‌سی که از سال ۱۹۹۴ تا کنون حاکمیت را در دست داشته وعده داده که روند اصلاحات ارضی را تسریع کند و حتی از اصلاحات قانونی با هدف سلب مالکیت بدون پرداخت غرامت سخن به میان آورده است.

این حزب همچنین سیاست "تغییرات رادیکالی در تحول اقتصادی" را سر داده که از شعار "سپردن بخش مهمی از قدرت اقتصادی به اکثریت سیاه‌پوست" این کشور حمایت می‌کند.

اما چالش پیش روی این حزب آن است که اگر می‌خواهد اعتماد به سرمایه‌گذاری در آفریقای‌جنوبی را احیاء کند باید ابتدا ثابت کند که آفریقای‌جنوبی در سرازیری که زیمباوه با رابرت موگابه به آن سقوط کرد، نیفتاده است.

بدین ترتیب، ایجاد توازن میان مطالبات حامیان حزب و همزمان بازگرداندن اعتماد و رونق به اقتصاد بیمار آفریقای‌جنوبی، بزرگترین چالش‌های حزب ای‌ان‌سی در انتخابال سال آینده (۲۰۱۹) خواهد بود.