هند و پاکستان؛ از رقابت هسته‌ای تا همکاری در شانگهای

هند و پاکستان دو قدرت هسته‌ای منطقه و دو رقیب دیرینه که تجربه چندین برخورد نظامی را در تاریخ هفتادساله خود دارند، حدود سه ماه پیش عضویت رسمی سازمان همکاری‌های شانگهای را یکجا بدست آوردند.

از ۷۰ سال پیش که هند و پاکستان پس از استقلال از بریتانیا مسیر جدگانه‌ای را انتخاب کردند، روابط دو کشور آکنده از تنش و خصومت بوده است. از سه جنگ رو در رو تا ورود به چرخۀ مسابقات تسلیحاتی، روابط دو قدرت آسیای جنوبی را شکل می‌دهد.

دستیابی دو کشور به سلاح‌های هسته‌ای این روابط را وارد مرحله خطرناک کرد. هند اولین بمب اتمی خود را در سال ۱۹۷۴ آزمایش کرد و پاکستان با تاخیر در سال ۱۹۹۸ به خانواده کشورهای دارای زرادخانه هسته‌ای پیوست.

منازعه بر سر کشمیر به مثابه زخم ناسور، سالهاست که روابط دو کشور را تحت تاثیر قرار داده است. افغانستان نیز مهم‌ترین عرصه جنگ نیابتی دو کشور در یک و نیم دهه اخیر پنداشته می‌شود.

اسلام آباد و دهلی نو با این پس زمینه از تقابل، وارد سازمانی شده‌اند که بر پایه همکاری شکل گرفته است.

آیا پیوستن این دو همسایه‌ دارای قابلیت‌های بزرگ اقتصادی و نظامی برای سازمان شانگهای یک فرصت یا چالش؟

ظرفیت سازمان همکاری شانگهای

پیوستن هند و پاکستان به سازمان همکاری شانگهای گسترۀ جغرافیایی این سازمان را به جنوب آسیا کشانده و شانگهای را به یکی از بزرگ‌ترین کنشگران جهانی تبدیل می‌کند.

از نقطه نظر قابلیت جغرافیایی، مساحت این سازمان حدود یک چهارم سطح خشکی‌های زمین است. جمعیت این سازمان هم با احتساب کشورهای خواهان عضویت، نیمی از نفوس جهان را شامل می‌شود.

مهمتر از همه، عضویت هند و پاکستان شانگهای را به سازمان برخوردار از چهار قدرت هسته‌ای، دومین و چهارمین اقتصاد‌ بزرگ جهان، دومین، سومین و چهارمین ارتش‌های بزرگ جهان تبدیل کرده است.

دو کشور عضو این سازمان، چین و روسیه از اعضای دایم شورای امنیت هستند و هند در صدد پیوستن به این شورا است.

مبارزه با تروریسم، افراط‌گرایی اسلامی و جدایی‌طلبی، شالوده همکاری‌ سازمان شانگهای را تشکیل می‌دهد. از دید روسیه، یکی از دو عضو کلیدی شانگهای، گسترش ناتو به سوی شرق و افزایش موج اسلام‌گرایی در آسیای مرکزی، بزرگ‌ترین تهدید برای امنیت روسیه است.

از این رو، مسکو خواهان سیاسی-امنیتی‌شدن سازمان همکاری‌های شانگهای و تبدیل آن به قدرت نظامی موازنه‌گر در برابر ناتو است.

اما چین پیگیر اهداف اقتصادی است و از دخیل شدن در منازعه با غرب پرهیز می‌کند.

پکن از طریق سرمایه‌گذاری و کمک‌های اقتصادی به کشورهای آسیای مرکزی، در نظر دارد شانگهای را به عنوان یک قطب اقتصادی نگهدارد. پروژه‌ بزرگ راه ابریشم چین، یک کمربند، یک راه با سرمایه‌گذاری‌های صدها میلیارد دلاری، باعث شده که بسیاری از شهروندان کشورهای آسیای مرکزی به پکن به عنوان فرصت بنگرند تا مسکو. پیوستن هند و چین به این سازمان این چشم‌انداز را متحول خواهد کرد.

هند و پاکستان، قطبی‌شدن شانگهای

"ما مطمئنیم همکارى هند با سازمان همکارى‌ شانگهاى جهت نو است و به مبارزه با تروریسم در سطح منطقه جان تازه‌اى خواهد داد. تلاش‌هاى سازمان همکارى شانگهاى به تحکیم صلح و ثبات در افغانستان مساعدت مى‌کند." این اظهارات نارندرا مودى، نخست وزیر هند در نشست رهبران کشورهاى سازمان همکارى‌ شانگهاى در آستانه، پایتخت قزاقستان در جون ۲۰۱۷ است. در این اجلاس هند و پاکستان از جایگاه ناظر به عضویت رسمی شانگهای ارتقا یافتند.

نواز شریف، نخست وزیر پیشین پاکستان هم از کشورهاى عضو شانگهاى براى "حمایت دایمى و منظم" از پیوستن کشورش به این سازمان ابراز تشکر کرده است.

ولادیمیر پوتین، رئیس جمهورى روسیه، در همایش رهبران سازمان همکارى‌ شانگهاى گفته بود که "افزایش عضویت در این سازمان به گسترش قدرت و نفوذ سیاسى، اقتصادى و بشردوستانه این سازمان کمک مى‌کند".

هرچند در اساس‌نامه سازمان همکاری شانگهای، بی‌طرفی نظامی یک اصل اعلام شده، اما این سازمان با تاثیرپذیری از استراتژی مسکو به نظر می‌رسد که بدنبال ایفای نقش موازنه‌دهنده در روابط بین‌الملل به خصوص در مقابل پیمان ناتو است.

در جریان جنگ سرد بازوی نظامی مسکو و متحدانش، پیمان ورشو بود که در برابر پیمان ناتو موازنه ایجاد کرده بود و پس از فروپاشی اتحاد شوروی، از بین رفت.

آیا شانگهای بدیلی برای سازمان ورشو خواهد شد؟

سازمان شانگهای از چشم‌انداز هند و پاکستان

روسیه و چین هر کدام سعی دارند شانگهای را در مسیر سیاست‌های کلان و استراتژیک شان هدایت کنند.

کشورهای کوچک عضو این سازمان هم بدلیل وابستگی نظامی و اقتصادی به یکی از این دو قدرت بزرگ ناگزیر از پیروی از سیاست‌های آنها اند.

سوالی این است که پیوستن هند و پاکستان، دو قدرت جنوب آسیا آیا به قطبی شدن این سازمان می‌انجامد یا اینکه با قابلیت و ظرفیت نظامی و اقتصادی که این دو کشور دارند، شانگهای را منسجم و به یک قدرت بزرگ موازنه‌گر در برابر هژمونی آمریکا تبدیل خواهد کرد.

ارزیابی سیاست‌های اسلام آباد و دهلی نو در قبال آسیای مرکزی و اهداف استراتژیکی که در منطقه دنبال می‌کنند به روشن شدن این چشم‌انداز کمک خواهد کرد.

پس از جنگ سرد، آسیای مرکزی در سیاست خارجی و امنیتی هند و پاکستان از جایگاه ویژه‌ای برخوردار بوده است. با خروج نیروهای شوروی از افغانستان، پاکستان تلاش کرد که این منطقه را به پایگاه استراتژیک خود تبدیل کند.

از سوی دیگر، هند که شاهد نفوذ چین در آسیای مرکزی و رنگ باختن حضور روسیه در منطقه بود، تلاش‌های جدی را جهت کسب جایگاه با ثبات در آسیای مرکزی به راه انداخت.

در این راستا، هند علاوه بر پیوندهای اقتصادی و سیاسی، موضع استراتژیک و نظامی خود را در آسیای مرکزی ارتقاء بخشید. برای پاکستان، فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی ایده‌ای پان اسلامیسم را داد که گسترۀ آن از ترکیه تا پاکستان و با محوریت آسیای مرکزی را در بر می‌گیرد.

انگیزه اصلی پشت این طرح ایجاد عمق استراتژیک و همراه کردن متحدین تازه نفس در چارچوب ترتیبات امنیت دسته‌جمعی در درگیری‌های سیاسی افغانستان و کشمیر بود. اما از اواسط دهه ۱۹۹۰ با شکل‌گیری سازمان همکاری شانگهای، جاه‌طلبی‌های پاکستان در آسیای مرکزی محدود شد. حمایت پاکستان از طالبان، منشاء اصلی اختلاف‌نظر اسلام‌آباد با کشورهای آسیای مرکزی بود.

این دو کشور با این نگاه حالا به یکی از بزرگ‌ترین سازمان‌های منطقه‌ای پیوسته‌اند. بسیاری بر این باورند که عضویت این دو کشور با کوله‌باری از منازعات ممتد، سه جنگ و اختلافات استراتژیک، چشم‌انداز همکاری در این سازمان را تیره و تار کرده است.

پیچیدگی‌های روابط قدرت، هم‌سویی استراتژیک چین و پاکستان و هند و روسیه از یکسو و رقابت چین و روسیه و هند و پاکستان از سوی دیگر باعث خواهد شد این سازمان از تعقیب اهداف بلند‌پروازانه باز بماند و کارکرد آن زیر سوال برود.

از سوی دیگر، عضویت هند و پاکستان این گمانه‌زنی را ایجاد کرده است که ضمن برهم خوردن موازنه قدرت در سطح اعضا، دو کشور اختلافات‌شان را نیز به درون این سازمان کشانده و زمینه نفوذ قدرت‌های خارج از سازمان به درون ساختار تصمیم‌گیری آن را فراهم کند.

عضویت در سازمان همکاری شانگهای بدون شک فرصت‌های تازه‌ای از نقطه نظر نظامی و اقتصادی برای دو کشور رقیب ایجاد می‌کند.

از سوی هم، تعامل دو کشور در چارچوب این سازمان کمک خواهد کرد که اسلام‌آباد و دهلی نو رویکرد سازنده‌ای را در درون شانگهای دنبال کنند.