هیئت نظارت بر رفتار نمایندگان مجلس چه می‌کند؟

انتشار فایل صوتی اظهارات جنجال‌برانگیز نادر قاضی پور، نماینده ارومیه در مجلس شورای اسلامی در هفته گذشته اعتراض‌ها و واکنش‌های بسیاری برانگیخت و عده‌ای خواستار برخورد هیئت نظارت بر عملکرد نمایندگان در مجلس فعلی با او شدند. عده‌ای هم خواهان رد اعتبارنامه این نماینده مجلس توسط نمایندگان مجلس دهم هستند.

آقای قاضی پور، نماینده دوره‌های هشتم و نهم مجلس شورای اسلامی، در انتخابات هفتم اسفند از سوی مردم ارومیه به عنوان نماینده این شهر در مجلس دهم هم انتخاب شده است.

دهمین دوره مجلس شورای اسلامی خردادماه سال آینده خورشیدی تشکیل خواهد شد، اما هنوز مشخص نیست که در مجلس فعلی آیا اظهارات نادر قاضی پور به عنوان تخلف در هیئت نظارت بر رفتار نمایندگان بررسی خواهد شد یا نه. معترضان، اظهارات آقای قاضی پور را توهین‌های جنسیتی و قومیتی و "خلاف شئون نمایندگی" می‌دانند که بر اساس قانون نظارت بر رفتار نمایندگان منظور از آن "رفتار خلاف عرف مسلم نمایندگی است به‌نحوی‌که نوعاً نمایندگان آن را خلاف شأن بدانند".

اما سازوکار برخورد با تخلفات نمایندگان مجلس به چه صورتی است؟ هیئت نظارت بر عملکرد نمایندگان مجلس چه اختیاراتی دارد، به چه نوع تخلفاتی رسیدگی می‌کند و عملکرد این هیئت تاکنون در برخورد با تخلفات نمایندگان مجلس به چه صورتی بوده است؟

هیئت نظارت بر عملکرد نمایندگان مجلس بر اساس ماده اول قانون نظارت مجلس بر رفتار نمایندگان "به منظور حفظ شأن و منزلت نمایندگان و نظارت درباره امور مربوط به دوران نمایندگی در ابتدای هر دوره مجلس شورای اسلامی و حداکثر سه ماه پس از انتخاب هیئت‌رئیسه دائمی" تشکیل می‌شود. این هیئت متشکل از نائب رئیس مجلس و یک عضو کمیسیون اصل ۹۰، یک عضو کمیسیون قضایی و حقوقی و همچنین چهار نماینده دیگر به انتخاب مجلس است.

قانون نظارت بر رفتار نمایندگان مجلس در سال ۱۳۸۹ در قالب طرحی از سوی ۵۵ نماینده مجلس و به عنوان "اقدام عملی" در پاسخ به سخنان آیت‌الله علی خامنه‌ای مطرح شد.

آیت‌الله خامنه‌ای، رهبر ایران گفته بود: "باید یک سازوکار نظارتی در مجلس تعریف کنید که اگر کسی در مقام نمایندگی کوتاهی یا سوءاستفاده کرد، بتوانید او را مواخذه کنید."

این طرح در فروردین سال ۹۱ به صورت نهایی تصویب و به تأیید شورای نگهبان رسید. بر اساس این مصوبه، در صورت احراز تخلف نمایندگان، هیئت نظارت می‌تواند مجازات‌هایی شامل تذکر شفاهی، اخذ تعهد کتبی، کسری حقوق از یک ماه تا یک سال، تعویق نطق نماینده، محرومیت از سفرهای خارجی و عضویت در مجامع و شوراها، محرومیت از عضویت در کمیته‌های تحقیق و تفحص، محرومیت از نامزدی برای عضویت در هیئت‌رئیسه مجلس و هیئت‌رئیسه کمیسیون‌ها و اعلام تخلف در جلسه علنی را برای نماینده متخلف اعمال کند.

این مجازات‌ها برای تخلفاتی چون سوءاستفاده و تخلف مالی یا اخلاقی نماینده و درآمدها و هزینه‌های غیرمتعارف وی، رفتار خلاف شئون نمایندگی، اعمال خلاف امنیت ملی کشور و سایر اعمال مجرمانه از بعد انتظامی و همچنین گزارش‌های هیئت رئیسه درباره غیبت، تأخیر و بی‌نظمی نماینده می‌تواند تعیین شود.

قانون نظارت بر رفتار نمایندگان، قوه قضائیه را هم موظف کرده که "در اجرای این قانون شعبه خاصی را جهت رسیدگی به موضوعات ارسالی تشکیل دهد و خارج از نوبت [به آنها] رسیدگی [کند] و نهایتاً رأی قطعی را ظرف سه ماه به هیئت اعلام نماید".

اصل ۸۶ قانون اساسی می‌گوید که نمایندگان مجلس در مقام ایفای وظایف نمایندگی در اظهارنظر و رأی خود کاملاً آزادند و نمی‌توان آنها را به سبب نظراتی که در مجلس اظهار کرده‌اند یا آرائی که در مقام ایفای وظایف نمایندگی خود داده‌اند تعقیب یا توقیف کرد.

قانون نظارت بر رفتار نمایندگان تشخیص مصادیق این اصل و همچنین مصادیق ماده ۷۵ آئین‌نامه مجلس که به مصونیت نمایندگان مجلس مربوط است را هم بر عهده هیئت نظارت بر رفتار نمایندگان گذاشته است.

هیئت نظارت بر رفتار نمایندگان تاکنون گزارشی از عملکرد خود در طی فعالیت‌های چندساله‌اش ارائه نداده، این هیئت در مجلس نهم برای اولین بار شکل گرفته است.

عوض حیدرپور، نماینده شهرضا و عضو این هیئت اعلام کرده است که این هیئت در پایان دوره نهم مجلس، گزارشی را درباره عملکرد و اقدامات صورت گرفته در سال‌های اخیر به صحن علنی مجلس ارائه خواهد کرد، تا با اتکا به آن بتوان در مجلس دهم "برنامه‌ریزی مناسب‌تری" را انجام داد.

او به سایت خانه ملت که خبرگزاری مجلس شورای اسلامی است گفته که در این گزارش تعداد و موضوعات مطروحه در شکایات واصله، اقدامات و به کار گرفتن شیوه‌ها در بررسی موضوعات و روش‌های مربوطه برای پیگیری پرونده‌ها مطرح می‌شود.

محمدحسن ابوترابی فرد، روح‌الله حسینیان، موسی غضنفرآبادی، غلامرضا اسدالهی، عزیز اکبریان و سیدمحمدحسین میرمحمدی دیگر اعضای هیئت نظارت بر رفتار نمایندگان در مجلس نهم هستند.

حسن کامران، بهرام بیرانوند، احمد توکلی، مقداد نجف نژاد، علی مطهری و حمید رسایی از جمله نماینده‌هایی هستند که در مجلس نهم برخی رفتار و عملکرد آنها بر اساس شکایت دیگر نمایندگان یا برخی دیگر از مسئولان، در هیئت نظارت بر رفتار نمایندگان مورد بررسی قرار گرفت.

محمود علوی، وزیر اطلاعات ایران از حمید رسایی به دلیل برخی اظهاراتش به هیئت نظارت بر رفتار نمایندگان شکایت کرده بود شکایتی که در نهایت از سوی این هیئت وارد دانسته نشد.

محمدجواد ظریف، وزیر امور خارجه ایران هم از سید محمود نبویان، نماینده تهران و عضو جبهه پایداری به هیئت نظارت بر رفتار نمایندگان شکایت کرده بود که شکایت او هم وارد تشخیص داده نشد.

سایر شکایت‌های مطرح شده در این هیئت هم در خصوص اظهارنظرهای نمایندگان در زمینه‌های مختلف بوده است که تا جایی که نتایج بررسی‌ها منتشر شده، همه‌کسانی که مورد شکایت قرار گرفته‌اند در این هیئت تبرئه شده‌اند.

تاکنون هیئت نظارت بر رفتار نمایندگان در مورد اظهارات جنجالی نادر قاضی پور عکس العملی نشان نداده است. پیشتر محمدحسین میرمحمدی در مصاحبه‌ای با سایت خبرآنلاین گفته بود که این هیئت تنها در صورتی بررسی رفتار نمایندگان را در دستور کار خود قرار می‌دهند که شکایتی صورت گرفته باشد.

پیش از تصویب قانون نظارت بر رفتار نمایندگان و تشکیل چنین هیئتی از سوی مجلس، هیئت‌رئیسه مجلس به‌نوعی بر رفتار نمایندگان نظارت داشت.