مذاکرات هسته‌ای و تلاش بی‌سرانجام ایران برای لغو تحریم‌ها

به دنبال نزدیک به یک سال سکون در مذاکرات هسته‌ای، نمایندگان ایران و گروه ۱+۵ در سه ماه اخیر، سه‌بار بر سر میز مذاکره نشستند.

اولین دور این گفت‌وگوها در فروردین امسال در استانبول، تنها چند ماه بعد از تصویب تحریم‌های جدید آمریکا و اتحادیه اروپا علیه ایران برگزار شد و این گمانه‌زنی را تقویت کرد که تصمیم‌گیران ایران از بیم عواقب دور جدید تحریم‌ها راضی شده‌اند که گفت‌وگوهای هسته‌ای از سر گرفته شود.

سیاستگذاران ایران در طول سال‌های گذشته بارها تاکید کرده‌اند که تحریم‌های بین‌المللی تاثیری در نحوه پیشبرد برنامه هسته‌ای این کشور ندارد، ولی در طول سه دور مذاکرات هسته‌ای اخیر گفته شد که لغو تحریم‌ها یکی از محورهای مورد بحث دو طرف بوده است.

در آنچه تحت عنوان "پیشنهادهای ۵گانه تیم هسته‌ای" در رسانه‌های داخلی ایران منتشر شد، به موضوع تحریم‌ها اشاره‌ای نشد، اما خبرگزاری مهر در حاشیه آخرین دور مذاکرات هسته‌ای در مسکو در خرداد امسال گزارش داد که ایران خواستار هدفمند شدن گفت‌وگوها شده و گفته است که این مذاکرات باید مبتنی بر گام‌های متقابل باشد.

"ایران از طرف مذاکره‌اش خواسته است تا چارچوب گفت‌وگوها مشخص و روشن شود و طرف مقابل حق غنی‌سازی ایران در چارچوب ان‌پی‌تی را به رسمیت بشناسد."

در صورت به رسمیت شناخته‌شدن حق غنی‌سازی اورانیوم برای ایران، بخش عمده‌ای از تحریم‌هایی که به ویژه از سوی شورای امنیت علیه این کشور تصویب شده‌اند، از نظر حقوقی موضوعیت نخواهند داشت.

تحریم‌هایی که در چارچوب قطعنامه‌های شورای امنیت سازمان ملل متحد علیه ایران اعمال شده‌اند، بیشتر شامل افراد، گروه‌ها، شرکت‌ها و موسسه‌های مالی خاصی می‌شود که با فعالیت‌های هسته‌ای و موشکی ایران در ارتباط هستند یا ظن آن می‌رود که با این برنامه‌ها مرتبط بوده باشند.

آمریکا نیز از سال‌های نخست پیروزی انقلاب اسلامی در ایران، تحریم‌هایی را علیه این کشور اعمال کرده است که در ابتدا شامل خرید و فروش تسلیحات می‌شد، اما وجه اقتصادی آنها از سال ۱۹۹۵ میلادی با مصوبه دولت آمریکا برای مجازات سرمایه‌گذاران در بخش نفت و انرژی ایران پررنگ‌تر شد.

با این حال، تصمیم کشورهای اتحادیه اروپا برای تحریم خرید نفت خام ایران از ابتدای ماه ژوئیه و مقررات مصوب دولت آمریکا در ماه مارس گذشته برای مجازات طرف‌های مبادلات مالی و ارزی با بانک مرکزی ایران، سختگیرانه‌ترین تحریم‌هایی خوانده شده‌اند که تاکنون برای تحت فشار گذاشتن تصمیم‌گیران این کشور تصویب شده‌اند.

از زمان تصویب تحریم‌های اتحادیه اروپا در هفته پایانی ژانویه ۲۰۱۲ میلادی تاکنون (در مدت پنج ماه) گزارش‌های متعددی درباره کاهش تعداد خریداران و آغاز روند نزولی صادرات نفت خام ایران منتشر شده است، به گونه‌ای که پیش‌بینی می‌شود در صورت تداوم روند کنونی انصراف خریداران و پر شدن ظرفیت ذخیره‌سازی نفت خام ایران، صنعت نفت این کشور در آینده‌ای نه چندان دور ناگزیر خواهد شد تولید از برخی میدان‌های هیدروکربوری را متوقف کند.

این در حالی است که منابع مالی حاصل از فروش نفت خام اصلی‌ترین منبع درآمد ایران به شمار می‌رود و اجرایی شدن تحریم‌های کنونی در بلندمدت به معنای نبود منابع مالی مورد نیاز اقتصاد ایران است.

در واقع، تاثیر آنچه در سه دور گفت‌وگوهای هسته‌ای ایران و نمایندگان گروه ۱+۵ گذشت بر آینده فعالیت‌های اقتصادی ایران اجتناب‌ناپذیر است. اما روند آخرین دور مذاکرات به گونه‌ای پیش رفت که آینده توافق احتمالی دو طرف که زمینه ساز کاستن از شدت تحریم‌های ایران می‌شود، مبهم بماند.

قرار است نشست آتی ایران و ۱+۵ تنها در سطح کارشناسان فنی و دو روز بعد از آغاز اعمال تحریم‌های تازه اتحادیه اروپا برگزار شود. گفته شده است که در صورت موفقیت‌آمیز بودن بحث‌های فنی، ابتدا معاونان سعید جلیلی و کاترین اشتون و در مرحله بعد، خود آنها به گفت‌وگو خواهند نشست، اما تاریخ مشخصی برای برگزاری این نشست‌ها تعیین نشده است.

کاترین اشتون، مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا که ریاست نمایندگان گروه ۱+۵ در مذاکرات هسته‌ای با ایران را به عهده دارد، در پایان آخرین دور گفت‌وگوها در مسکو گفت که با آن که مذاکرات دشوار و مفصلی انجام شده است، هنوز "شکاف‌های چشمگیری" بین دو طرف وجود دارد.

همچنین بعد از آن که وزیران امور خارجه اتحادیه اروپا روز دوشنبه، پنجم تیر، تاکید کردند که اعمال تحریم‌های جدید این اتحادیه به دلیل "عدم پیشرفت مذاکرات هسته‌ای با ایران" از ابتدای ژوئیه آغاز خواهد شد، خانم اشتون گفت که کشورهای اروپایی امیدوار بودند "بن‌بست هسته‌ای" با ایران به زودی حل و فصل شود، هرچند آنها تحریم‌ها علیه ایران را "به طور دائم بازبینی خواهند کرد و می‌توانند (در صورت لزوم) فشار را کاهش دهند."

هرچند این نظر وجود دارد که با توجه به بی‌نتیجه ماندن مذاکرات نمایندگان عالی‌رتبه طرف‌های مذاکره در سه نشست پیشین، نمی‌توان انتظار داشت که گفت‌وگوهای کارشناسان در هفته آینده نتیجه چشمگیری به همراه داشته باشد.