نخستین انتخابات مجلس ایران در غیاب اصلاح طلبان

انتخابات مجلس نهم با شروع رقابت‌های تبلیغاتی، وارد مرحله‌ای دیگر شده است. صرف‌نظر از مبارزه انتخاباتی طیف‌های درون حاکمیت سیاسی جمهوری اسلامی، "اصلاح‌طلبان" چه نسبتی با انتخابات ۱۲ اسفند برقرار کرده‌اند؟

خاتمی؛ "نه" رهبر اصلاحات به انتخابات

به دشواری می‌توان ارزیابی مواضع انتخاباتی اصلاح طلبان را از جایی جز سیدمحمد خاتمی شروع کرد. ظاهرا دست‌کم تا زمانی که خاتمی، رییس جمهور منتخب دوم خرداد ۱۳۷۶ و ۱۸ خرداد ۱۳۸۰ در صحنه‌ سیاست‌ورزی ایران فعال است، کسانی که خود را اصلاح‌طلب می‌خوانند، ناگزیر از تعیین تکلیف با مواضع و رویکردهای وی هستند.

در مورد مشخص انتخابات مجلس نهم، خاتمی ماه‌‌هاست تکلیف مخاطبان را روشن کرده است. او آخرین روزهای آذرماه تصریح کرد که "وقتی همه نشانه‌ها دلالت بر این دارد که نباید در انتخابات شرکت کنیم، شرکت در انتخابات معنایی ندارد."

رئیس‌جمهور سابق جمهوری اسلامی و رئیس بنیاد باران، برای حضور در عرصه انتخابات، شرایط و لوازمی را اعلام کرد. تضمین سلامت انتخابات، رفع حصر از رهبران جنبش سبز، آزادی زندانیان سیاسی و ایجاد فضای باز برای احزاب و مطبوعات، شرایطی بود که خاتمی برای حضور اصلاح‌طلبان در انتخابات ۱۲ اسفند بر آنها اصرار ورزید.

وی که دبیری مجمع روحانیون مبارز را نیز عهده ‌دارد اعلام کرد که اصلاح طلبان براساس رویکرد "شورای هماهنگی جبهه اصلاحات" در مورد انتخابات مجلس نهم عمل خواهند کرد.

این شورا که شامل جمعیت‌ها و احزاب اصلی اصلاح‌طلب در ایران است نیز تصریح کرده است که اصلاح‌طلبان "نمی‌توانند و نباید در انتخابات نامزد داشته باشند".

علی‌محمد غریبانی، رئیس دوره‌ای این شورا دو ماه پیش‌تر، گفت: "با وجود تلاش‌های شورای هماهنگی جبهه اصلاحات برای مناسب شدن فضای انتخاباتی، متاسفانه عرصه هر روز تنگ‌تر می‌شود و در نتیجه این شورا تصمیم گرفته است لیست انتخاباتی ارائه ندهد و از هیچ‌کس حمایت نکند."

موضع رهبران "جنبش سبز"

مهدی کروبی و میرحسین موسوی رهبران اعتراضات پس از انتخابات ریاست جمهوری دهم، از ۲۵ بهمن ۱۳۸۹ به خاطر مواضع انتقادی خود علیه حاکمان ایران در زندان خانگی به سر می برند. اما حبس خانگی این دو رهبر معترضان مانع از اظهارنظر آنان در مورد انتخابات نشده است.

شهریورماه گذشته، اظهارنظری از میرحسین موسوی منتشر شد. در آن زمان، وی و همسرش زهرا رهنورد پس از چند ماه موفق به ملاقات با سه دختر خود شدند و پس از این دیدار بود که از قول موسوی اعلام شد: "با توجه به تداوم وضعیت فعلی نمی‌توان امیدی به انتخابات و شرکت در آن داشت." این اظهار نظر چنان از نظر مسئولان حکومتی مهم بود که ملاقات‌های او با فرزندانش را تا مدت ها غیرممکن ساخت.

چند هفته پیش، اظهارنظر یکی دیگر از رهبران زندانی معترضان ایران، فضای اجتماعی کشور را حساس ساخت. فاطمه کروبی، همسر مهدی کروبی، نظر منفی دبیرکل حزب اعتماد ملی در مورد مشارکت در انتخابات را علنی کرد.

از قول مهدی کروبی نقل شد: "برای اینکه از این بیشتر آبروی اسلام و روحانیت نرود و مردم و فعالان سیاسی دلسوز نظام، مجددا گرفتار نشوند، بهتر است جمع اندکی که مورد قبول آقایان هستند، به عنوان شورای عالی انتخابات منصوب شوند و افرادی را به عنوان نماینده ملت انتخاب (منصوب) کنند و تیر آخر را به پیکره جمهوری اسلامی که در سال ۵۸ با رأی قاطع و بی سابقه مردم تصویب و تاسیس شد، بزنند تا ان‌شاءالله مردم در فرصتی مناسب، ارزش های موجود در قانون اساسی سال ۵۸ را البته با اصلاحاتی که در گذر زمان ضروری می‌نماید، احیا کنند."

آقای کروبی در دیدار با همسرش افزود: "موضع‌گیری‌هایی که از دبیر شورای نگهبان و وزیر اطلاعات و برخی دیگر از مسئولان و مخصوصا صدا و سیما شنیده‌ام حاکی از آن است که به اعتقاد آنان، دشمنان انقلاب و نظام می‌خواهند از فرصت انتخابات استفاده کنند و امنیت کشور را برهم زنند. من از این دیدگاه‌ها استنباط کردم که آقایان از تداوم قهر و نارضایتی مردم به خوبی مطلع‌اند و می‌خواهند انتخاباتی فرمایشی و دستوری ترتیب دهند و با رد صلاحیت و ابطال برخی حوزه‌ها و پرکردن صندوق‌های رأی از رأی‌های بدون صاحب، و سپس برخورد و دستگیری و به وجود آوردن رعب و وحشت و امنیتی کردن کشور، پروژه تکراری انتخابات ۸۸ را بار دیگر پیاده کنند."

ملاقات‌های محدود کروبی با بستگان و همسرش نیز متعاقب این اظهارنظر، منتفی شد.

"شورای هماهنگی راه سبز امید"، شورایی که قبل از شروع زندان خانگی میرحسین موسوی و مهدی کروبی برای ایجاد هماهنگی در اقدامات اعتراضی طرفداران این دو شخصیت سیاسی تشکیل شد نیز، بر عدم شرکت در انتخابات تاکید کرده است. این شورا با اشاره به حوادث پس از انتخابات ریاست جمهوری ۱۳۸۸، انتخابات مجلس نهم را "نمایشی و فرمایشی" و نتیجه"سناریوهای عوام‌فریبانه‌ی حاکمیت" توصیف کرده و از مخاطبان خود خواسته است برای "تبیین ویژگی‌ها و لوازم و استانداردهای انتخابات آزاد، سالم و عادلانه" تلاش کنند.

بیانیه زندانیان سیاسی اصلاح‌طلب به انتخابات

یکی از خبرسازترین موضع‌گیری‌ها در قبال انتخابات، دیدگاه ۳۹ زندانی سیاسی و مطبوعاتی اصلاح‌طلب در پایان پاییز ۱۳۹۰ بود.

این بیانیه توسط شخصیت های شناخته شده سیاسی و مطبوعاتی چون محسن میردامادی، مصطفی تاج‌زاده، بهزاد نبوی، علیرضا رجایی، محسن امین‌زاده، عیسی سحرخیز، داوود سلیمانی، کیوان صمیمی، امیر خرم، فیض‌الله عرب‌سرخی، بهمن احمدی امویی، ابوالفضل قدیانی و عبدالله مومنی امضا شده بود.

بیانیه زندانیان تاکید داشت: "شرایط غیرآزاد و ناعادلانه تحمیل شده بر این انتخابات، تردیدی باقی نمی گذارد که نامزد شدن در آن تنها و تنها، مشروعیت دادن به انتخاباتی رسوا و نمایشی و کمک به تقویت و تحکیم پایه های استبداد و خودکامگی و پشت کردن به آرمان های دمکراتیک و ضداستبدادی انقلاب اسلامی و نادیده انگاشتن فداکاری‌های بی دریغ مردم در راه آزادی و کرامت انسانی در جنبش اجتماعی پدید آمده از بطن انتخابات سال ۸۸ است."

۳۹ زندانی سیاسی یاد شده با اشاره به "انسداد کامل سیاسی" در ایران و "فضای سنگین امنیتی و نظامی حاکم بر انتخابات"، تصریح کردند که "امروز جامعه ما در عمل شاهد یک حکومت نظامی اعلام نشده است و تجربه همه کشورها و همچنین یک صد سال گذشته کشور ما نشان می دهد انتخاباتی که تحت سیطره نظامیان و نیروهای امنیتی برگزار شود، انتخاباتی صرفا فرمایشی است که تکلیف و ترکیب کرسی های آن از قبل تعیین شده است."

امضاکنندگان این بیانیه با "ساختگی و فرمایشی" توصیف کردن انتخابات مجلس نهم، اعلام کردند: "گرم کردن تنور این انتخابات به هر شکل و بای نحو کان، کمک به استبداد و در تقابل با آرمان محوری استقلال، آزادی، جمهوری اسلامی و نیز در تقابل با تحقق دمکراسی و تضمین حقوق بشر در کشور عزیزمان ایران است."

این اظهارنظر زندانیان سیاسی، چنان که قابل پیش‌بینی بود، دور جدیدی از فشار و محدودیت و خشونت را متوجه آنان ساخت. برخی از امضا کنندگان بیانیه روانه انفرادی و بازجویی شدند، برای برخی پرونده اتهامی و دادگاه جدید تشکیل شد، و امکانات محدود آنان در زندان، محدود تر شد.

موضع گیری جبهه مشارکت

جبهه مشارکت ایران اسلامی، تشکل سیاسی صاحب اکثریت کرسی های مجلس ششم، در بیانیه اعلام موضع خود نسبت به انتخابات نهمین دوره مجلس، نوشت که با توجه به "کودتای انتخاباتی سال ۸۸" نمی توان به انتخابات مجلس نهم و نتایج حاصل از آن "امیدی داشت".

به عقیده این جمعیت سیاسی: "انتخابات بدون فضای مناسب سیاسی و وجود احزاب و نهادهای مدنی و صنفی مستقل و آزاد چندان معنایی ندارد. بدون وجود رسانه‌هایی آزاد و بی‌سانسور، نمی‌توان انجام انتخابات واقعی را انتظار داشت و بدون وجود نهادهای ناظر بی‌طرف و برگزارکنندگان امین و صادق، انتخابات صرفاً یک نمایش خواهد بود."

جبهه مشارکت ایران اسلامی با اشاره به وقایع بعد از انتخابات ریاست جمهوری دهم افزود: "آنچه امروز در فضای سیاسی کشور می‌گذرد هیچ نشانه‌ای دال بر اراده حاکمیت برای برگشتن از اشتباه تاریخی و ایران‌سوز برگزاری انتخابات ۸۸ ندارد."

جبهه مشارکت تاکید کرد: "ما بر این عقیده هستیم در انتخاباتی که در فضای آزاد برگزار نشود، نامزدهای مردمی اجازه ورود و رقابت نداشته باشند و از آن مهم‌تر رأی مردم به هیچ‌ انگاشته شود نمی توان شرکت کرد و به همین دلیل تصمیم خود مبنی بر عدم شرکت در انتخابات مجلس را به اطلاع عموم ملت ایران می‌رسانیم."

موضع گیری سازمان مجاهدین انقلاب

اغلب اعضای ارشد سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی (همچون بهزاد نبوی، مصطفی تاج زاده، محسن آرمین، فیض الله عرب سرخی و ابوالفضل قدیانی) پس از انتخابات ریاست جمهوری دهم به زندان افتادند و پس از آن، این سازمان مواضع سیاسی رسمی خود را در قالب بیانیه‌های"شاخه خارج از کشور" آن اعلام می‌کند.

در مورد مشخص انتخابات مجلس نهم، شاخه خارج از کشور سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی با صدور بیانیه ای تصریح کرد که "در انتخابات این دوره مجلس شورای اسلامی، نقض ابتدایی‌ترین حقوق و اصول یک انتخابات آزاد و سالم و منصفانه" محسوس و مشهود است.

بیانیه مجاهدین انقلاب،انتخابات مجلس نهم را "شبه انتخابات" توصیف کرد و از مردم خواست "با اتخاذ مشی عدم مشارکت فعال دست به مبارزه منفی زده و با عدم شرکت در چنین نمایشی، مخالفت خود را با روند فاجعه‌بار کنونی حاکم بر نظام و کشور اعلام دارند."

این جمعیت سیاسی با اشاره به راهکارهای گوناگون حاکمیت سیاسی برای افرایش مشارکت مردم در انتخابات ۱۲ اسفند، از تشدید "فضای رعب و اختناق" و "تهدید خبرنگاران و فعالان سیاسی منتقد و مستقل" انتقاد کرد. سازمان مجاهدین انقلاب تاکید کرد: "کاهش مشارکت مردم، تأثیر تعیین کننده‌ای بر تحولات بعدی خواهد داشت و با تشدید تردیدها و تزلزل‌ها و در نتیجه درگیری‌ها در سطح حاکمیت مسیر تحقق اهداف حق‌طلبانه و مشروع ملت و جنبش سبز ایران را هموارتر خواهد ساخت."

بیانیه ۱۴۳ فعال اصلاح‌طلب داخل کشور

در شهریورماه گذشته ۱۴۳ فعال سیاسی و کنشگر مدنی در نامه‌ای به محمد خاتمی، با اشاره به عدم تحقق شرط‌های وی و نیز ایجاد "محدودیت‌های بیشتر برای فعالان سیاسی، زندانیان و خانواده‌های آنها" تصریح کردند که با توجه به ادامه حصر غیرقانونی میرحسین موسوی، مهدی کروبی و زهرا رهنورد، ادامه بازداشت بسیاری از فعالان سیاسی و اجتماعی و "فقدان نهاد مستقل مجری و ناظر انتخابات"، "حداقل شرایط برای برگزاری انتخابات آزاد، سالم و عادلانه وجود ندارد".

این نامه را افزون بر اصلاح‌طلبان و فعالان منتقد درون زندان، بسیاری از فعالان خارج از زندان (چون احمدصدر حاج سیدجوادی، ابوالفضل بازرگان، ابراهیم یزدی، جلال جلالی‌زاده، حمیدرضا جلایی‌پور، اعظم طالقانی، حبیب الله پیمان، سیدصفدر حسینی، محمود حجتی، هادی خانیکی، محمد توسلی، فاطمه راکعی، علی شکوری‌راد، محمدعلی دادخواه، علیرضا علوی‌تبار، مرتضی مبلغ، و محمد نعیمی‌پور، فریده غیرت و سعید مدنی) امضا کردند.

آنان با تاکید بر ضرورت "تامین حداقل شرایط برای برگزاری انتخابات آزاد، سالم و منصفانه"، اعلام کردند که "در صورت ادامه وضع موجود، کمترین چشم‌انداز روشنی برای صیانت از آرای مردم و برگزاری انتخابات آزاد، سالم و منصفانه وجود نخواهد داشت."

چنان‌که پیش‌بینی می‌شد، این نامه با واکنش تند نهادهای امنیتی روبه رو شد. شمار زیادی از امضاکنندگان احضار، بازجویی، تهدید و برخی نیز بازداشت شدند.

دیگر مخالفان حضور در انتخابات

"شورای هماهنگی اصلاح طلبان کرد" با اشاره به بی‌توجهی حاکمیت به شرط‌های خاتمی، اعلام کرد که "زمینه لازم برای حضور در این عرصه را فراهم نمی بینیند."

این شورا، انتخابات آتی را "نمایشی" توصیف و اعلام کرد که در شرایط کنونی، در هیچ یک از حوزه های انتخابیه مناطق کردنشین (در استان های ایلام، کرمانشاه، کردستان و آذربایجان غربی) نامزدی برای مجلس نهم معرفی نکرده و از هیچ فرد خاصی حمایت نخواهد کرد."

"جمعی از زنان اصلاح طلب" نیز در بیانیه ای با تاکید بر اینکه رفتار مسئولان، مشارکت در انتخابات را غیرممکن کرده گفتند: "انتخابات ریاست جمهوری دهم از آنجا که با مداخله نظامیان، کودتای انتخاباتی را برای کشورمان رقم زد، تصور شرکت در انتخابات بعدی را در شرایط پیش آمده پس از آن غیرممکن کرد."

زنان اصلاح طلب، "گام نهادن در عرصه انتخابات را دهن کجی به اصلاحات و شرکت در چنین انتخاباتی را عدول از دایره اصلاح طلبی" توصیف کردند.

در موضعی دیگر، سیدمحمد موسوی‌‌خوئینی‌ها از چهره‌های برجسته اصلاح‌طلب و عضو ارشد مجمع روحانیون مبارز نیز بر عدم شرکت خود و همفکرانش در انتخابات تاکید کرده و گفت: "آنچه مسلم است اصلاح طلبان در انتخابات سال جاری مجلس با تابلوی اصلاح طلبی وارد نخواهند شد."

او تصریح کرد: "مساله اصلاحات فراتر از قضیه انتخابات است."

در واکنشی جداگانه، رسول منتجب‌نیا، قائم مقام مهدی کروبی در حزب اعتماد ملی اظهار داشت: "در شرایط فعلی که احزاب و گروه‌های سیاسی اصلاح‌طلب از جمله حزب اعتماد ملی فعال نیستد و وارد صحنه نمی‌شوند صلاح می‌بینم که نه کاندیدا شوم و نه از کسی به عنوان کاندیدای انتخابات مجلس نهم حمایت کنم."

منتجب‌نیا با اشاره به بیانیه شورای هماهنگی جبهه اصلاحات در مورد عدم ارائه لیست انتخاباتی از سوی این شورا در انتخابات مجلس نهم گفت:‌ "طبق اساسنامه این شورا که متشکل از حدود ۲۰ گروه و حزب سیاسی اصلاح‌طلب است، تصمیماتی که بر اساس رای اکثریت اتخاذ شده باشد برای همه گروه‌های عضو جبهه اصلاحات لازم الاجرا است."

فاطمه راکعی، دبیرکل حزب زنان نواندیش مسلمان هم گفت: "در کشوری که برای حذف رقیب به هر ابزاری متوسل می شوند انسان عاقل کار سیاسی نمی کند و تا زمانی که شرایط اصلاح نشود باید به این رویه ادامه داد."

راکعی افزود: "ترجیح می دهم که نه کاندیدا شده و نه در لیست های انتخاباتی به رغم بعضی دعوت های صورت گرفته حضور پیدا کنم و فعالیت سیاسی منسجمی برای انتخابات انجام ندهم." او نیز اظهار داشت که "عملا امکان شرکت اصلاح طلبان در انتخابات آینده سلب شده است."

آیا اصلاح‌طلبان در انتخابات حضور یافته‌اند؟

برخی از نمایندگان مجلس هشتم که در سال‌های گذشته خود را همسو بااصلاح‌طلبان و همراه جریان اصلاح‌طلبی معرفی کرده‌اند، با وجود مخالفت شخصیت‌های حقیقی و حقوقی اصلاحات، نامزد انتخابات مجلس شده‌اند.

مصطفی کواکبیان، محمدرضا تابش، محمدرضا خباز، علیرضا محجوب، قدرت الله علیخانی، داریوش قنبری و مصطفی خباز از آن جمله‌اند.

بعضی از آنها (چون کواکبیان) تصریح کرده‌اند که شرکت در انتخابات را "وظیفه شرعی" خود می‌دانند؛ و برخی از آنان (چون محجوب) اعلام کرده‌اند که اصلاح‌طلب نیستند.

با وجود این، فهرستی با عنوان "نامزدهای جبهه اصلاح طلبان معتدل" برای تهران منتشر شده که در آن اسامی افرادی چون علیرضا محجوب، الهه راستگو، و سهیلا جلودارزاده به چشم می‌خورد. اینها البته مشهورترین اسامی این فهرست‌اند که مشتمل بر بسیاری چهره‌های گمنام است. مصطفی کواکبیان نیز اعلام کرده که حزب متبوع وی (مردمسالاری) فهرستی ۱۵ نفره برای تهران و ۱۰۰ نفره برای کشور اعلام خواهد کرد.

در شرایطی که رسانه‌های رسمی جمهوری اسلامی و نشریات و سایت‌های همگام با اصول‌گرایان تاکید دارند که اصلاح‌طلبان در انتخابات حضور یافته و فعال شده‌اند، منصور حسینی، دبیر فراکسیون خط امام مجلس، با بیان اینکه این فراکسیون در هشتمین دوره مجلس ۶۴ عضو پیوسته و وابسته داشته، افزوده است: "از میان ۴۰ عضو اصلی فراکسیون در این دوره از انتخابات ۱۲ نماینده از شرکت در انتخابات انصراف دادند و تا این لحظه نیز صلاحیت ۸ کاندیدا از ۲۸ کاندیدای ثبت نام کرده در انتخابات رد شده است. با این احتساب از میان نمایندگان اصلاح طلب مجلس شورای اسلامی تنها ۲۰ نفر در مبارزات انتخاباتی مجلس نهم حضور دارند."

حسینی تصریح کرده است: "اگر تمامی کاندیداهای اصلاح طلب رای لازم را کسب نمایند، که بعید به نظر می رسد، و یا تمامی کاندیداهای پیروز به حضور در فراکسیون اصلاح طلبان و پرداخت هزینه های آن تن دهند، شاید یک فراکسیون ۳۰ تا ۴۰ نفری از اصلاح طلبان در مجلس آینده شکل بگیرد."

دبیر فراکسیون اقلیت مجلس، مطالب مندرج در برخی رسانه ها مبنی بر اینکه ۷۰۰ اصلاح طلب در رقابت های نهمین دوره انتخابات مجلس شرکت کرده‌اند را رد کرده و گفته است: "اصلاح طلبان هم اینک در بسیاری از استان ها حتی یک نماینده هم برای شرکت در رقابتها ندارند و شاید بتوان گفت نسبت به دوره هشتم امکان رقابت در برخی استانها از جمله فارس، زنجان، چهار محال و بختیاری، بخش عمدهای از حوزه های انتخابیه استان کرمان، کردستان، مازندران، آذربایجان شرقی و غربی را از دست داده ایم."

به نظر می‌رسد با وضع مورد اشاره، و شواهد مورد استناد، پاسخ به پرسش‌هایی از این دست که "آیا اصلاح‌طلبان در انتخابات مجلس نهم حضور دارند؟" و "اصلاح‌طلبان چه سهمی از مجلس نهم خواهند داشت؟"، چندان دشوار نباشد.