شلیک به پرواز ۷۵۲؛ بر بازماندگان اوکراینی چه گذشت؟

از مجموع ۱۷۶ سرنشین هواپیمای مسافربری ۷۵۲ شرکت هوایی اوکراین که پدافند سپاه پاسداران در روز ۱۸ دی ماه سال ۱۳۹۸ سرنگون کرد، دو مسافر و ۹ خدمه اوکراینی بودند. خانواده‌‌های آنها در این یک سال چطور زندگی کردند؟ امروز به چه فکر می‌کنند و انتظارشان از روند دادخواهی چیست؟

"مجبور شدم کارم را ول کنم. دختر بزرگم دبستانی است و دومی هم هنوز خیلی کوچک است. نمی‌توانستم هم تمام وقت کار کنم و هم به بچه‌ها برسم." کاترینا همسر ولادیمیر گاپوننکو، خلبان پرواز ۷۵۲، است. شوهر او گاپوننکو ۵۱ یک سال داشت و با بیش از یازده هزار ساعت پرواز، خلبان با تجربه‌ای بود.

خانم گاپوننکو که به دور از خانواده خود در کی‌یف زندگی می‌کند، از "بی‌توجهی" مقامات دولتی به وضعیت خانواده قربانیان گله‌مند است. او به بی‌بی‌سی فارسی گفت که هرچند شرکت هواپیمایی اوکراین همواره حامی او و فرزندانش بوده، دولت فقط حدود ۵ هزار ۷۰۰ یورو به آنها کمک مالی کرده است: "مقامات محلی استان خودمان البته بیشتر یاری کردند. همین چند روز پیش برای بچه‌ها کادو کریسمس فرستادند. اما این کمک‌‌ها از مالیات مردم اوکراین تأمین می‌شود، در حالی که مقصر اصلی تا امروز هیچ غرامتی نداده است."

کریستینا الکساندروویچ، همسر پیشین ایگور ماتکوف سرمهماندار پرواز ۷۵۲، حتی همین مقدار کمک را هم دریافت نکرده است: "ما یک سال پیش از هم جدا شده بودیم و در نتیجه من همسر رسمی ایگور محسوب نمی‌شوم و از حق و حقوقی برخوردار نیستم. من البته با مادر و پدر او در ارتباط هستم و می‌دانم که آنها، به‌عنوان خانواده درجه یک، هم هیچ کمک مالی یا غرامتی دریافت نکردند. فقط بانک اوکراینی "پریوات بانک" یک مقدار کمک مالی اهدایی را بین خانواده‌ها تقسیم کرد که دقیق یادم نیست سهم هر کس چقدر شد. حدوداً ۳۰۰ یورو."

کریستینا الکساندروویچ و ایگور ماتوکف، به‌رغم جدایی، رابطه دوستانه خود را حفظ کرده بودند. آقای ماتوکف ۱۰ سال سابقه کار داشت، خلبانی و زبان‌های شرقی خوانده و عاشق پرواز بود: "ایگور پرواز تهران-کی‌یف را خیلی دوست داشت. همیشه می‌گفت مسافران این مسیر آدم‌های بسیار آرام و مطبوعی هستند." اما این بار دلش به سفر نمی‌رفت: "روز قبل از پرواز ، چند بار به من زنگ زد. صدایش طوری بود که انگار می‌خواست با ما خداحافظی کند. از بچگیش گفت و از اینکه چطور این وقتِ سال، روی دریاچه یخ زده دهکده‌شان پاتیناژ می‌کرده. گفت‌وگویش با پسرم هم مثل همیشه نبود. معمولاً درباره بازی‌های کامپیوتری و این‌جور چیزها حرف می‌زدند. این بار اما به او گفت که مراقب مادرش باشد و خوب درس بخواند. آخرین بار، درست قبل از پرواز زنگ زد. دیگر خیلی نگران شده بودم. ازش خواستم که تا رسید به من زنگ بزند. گفت باشه."

خانم الکساندروویچ می‌گوید که آنچه بسیار دردناک است بی احترامی و بی‌توجهی به بازماندگان است. او با اشاره به اینکه هیچ کس آنها را در جریان روند تحقیقات قرار نداده است، می‌گوید که مادر و پدر همسر سابقش که در خارج از شهر زندگی می‌کنند، "در سکوت و بی‌خبری رنج می‌کشند": "هر بار که حرف این مساله را با مادر ایگور مطرح می‌کنم، او فقط اشک می‌ریزد و می‌گوید آخر من چطور بدون ایگور زندگی کنم."

یگون گروشووتس که یکی از وکلای خانواده قربانیان اوکراینی است، در گفت‌وگو با بی‌بی‌سی فارسی نحوه اطلاع‌رسانی مقامات کشورش را نقد می‌کند و می‌گوید که بستگان تنها از طریق رسانه‌ها است که در جریان این تحقیقات قرار می‌گیرند: "آنها در شرایط روحی بسیاری سختی هستند، و وزارت خارجه و دادگستری باید به این نکته توجه بیشتری بکنند."

"روز به روز ناامیدتر می‌شوم"

تا امروز، اوکراین تنها کشوری است که برای بررسی علل سرنگونی این هواپیما پرونده‌ی کیفری باز کرده است. یگون گروشووتس دلیل پیشرفت کُند تحقیقات را اینگونه توضیح می‌دهد: "یکی از مشکلات اصلی تیم تجسس اوکراینی این است که به آنها به هیچ وجه اجازه داده نشد که شواهد، مثلاً قطعات بازمانده از هواپیما، را بررسی کنند. مساله دیگر این است که تمام مدارک مربوط به تحقیقات در ایران است و عملاً امکان کار برای تیم اوکراینی بسیار محدود شده است."

خانم گاپوننکو به آینده تحقیقات و نتیجه دادخواهی چندان امیدوار نیست. او بر این باور است که مقامات ایرانی نمی‌خواهند جزئيات این سانحه دلخراش برملا شود: "من تردید ندارم که ایران هرچه در توان دارد به کار خواهد بست تا روند تحلیل اطلاعات جعبه‌های سیاه به تعویق بیفتند."

یگون گروشووتس نیز مقامات ایرانی را متهم می‌کند که در روند تحقیقات خدشه ایجاد می‌کنند: "معلوم است که ایران از همکاری سرباز می‌زند. اگر اینطور نبود ما باید تا امروز دست‌کم می‌دانستیم که چه کسی ماشه را کشیده و موشک را شلیک کرده، یا اینکه چه کسی در نحوه نصب سامانه پدافند خطا کرده است."

او عملکرد مقامات اوکراینی در جریان مذاکرات با ایران را نیز به نقد می‌گیرد و می‌گوید: "به نظر من، اوکراین باید موضع قاطعانه‌تری بگیرد. واقعیت این است که ایران فقط قول همکاری می‌دهد ولی تا امروز یعنی یک سال بعد از این تراژدی هنوز حاضر نشده اطلاعاتی دقیقی در این مورد ارايه دهد که مقصر کیست؟ مسئولیت با کیست؟ و جرم این جنایت چیست؟"

آقای گروشووتس در این مورد چندین بار با سفارت ایران در کی‌یف نیز مکاتبه کرده و همین سوالات را با آنها مطرح کرده است: "جواب سفارت ایران هر بار این بود: ما به درخواست‌ وکلا پاسخ نمی‌دهیم. شما جایگاه این را ندارید که این پرسش‌های را مطرح کنید."

با این اوصاف، یگون گروشووتس آینده روشنی در روند دادخواهی نمی‌بیند: "راستش را بخواهید روز به روز ناامیدتر می‌شوم. فکر نمی‌کنم که روزی برسد که علل واقعی این تراژدی مشخص شود و آمران و عاملان آن مجازات شوند."

فرای مساله حقوقی که بی‌تردید با مسائل سیاسی نیز گره خورده است، یگون گروشووتس بر این باور است که ایران رنج خانواده قربانیان را با دروغ و پنهان‌کاری چند برابر کرده است: " آنها وقتی واقعیت را کتمان می‌کنند، یک بار می‌گویند مشکل فنی بوده و بعد حرف‌شان را عوض می‌کنند و چیز دیگری می‌گویند، بر بار مسئولیت و جرم خود می‌افزایند. غرامتی که مقامات ایرانی باید بپردازند باید صدمات روحی و روانی را که بستگان قربانیان در این یک سال متحمل شدند، در نظر بگیرد."

هفته گذشته، یوگنی ینین، معاون وزیر خارجه اوکراین و رئیس تیم مذاکره کننده، با تاکید بر این نکته که اوکراین تنها به دنبال گرفتن غرامت نیست، اعلام کرد: "اولویت ما اجرای عدالت است. و تا زمانی که ایران مسئولیت تمام و کمال خود را نپذیرد، شفاف‌سازی نکند و مسئولان این تراژدی را مجازات نکند، اوکراین و متحدانش با اتکا به قوانین بین‌المللی به تلاش‌های خود ادامه خواهند داد."

حسن روحانی، روز سه شنبه، گفت که دولت برای هر قربانی "مبلغ ۱۵۰ هزار دلار " غرامت نقدی در نظر گرفته است. رئيس‌جمهوری ایران همچنین اعلام کرد که "کسانی که این حادثه را به وجود آورده‌اند، قطعاً در دادگاه محاکمه خواهند شد". او اما نگفت که این دادگاه چه زمانی و تحت چه شرایطی برگزار خواهد شد.

اما بعد از گفته‌های رئیس جمهوری سپاه پاسداران ایران با انتشار بیانیه‌ای مسئولیت هدف قراردادن این هواپیما را بر عهده آمریکا گذاشت و گفت " این اتفاق تلخ در پی ماجراجویی های ضد انسانی و اقدامات تروریستی آمریکا در منطقه به وقوع پیوست". موضعی که باز هم امید‌ها به ادامه تحقیقات شفاف درباره این حادثه را کمرنگ‌تر می‌کند.