کانال شاد؛ شبکه‌ای که دانش‌آموزان و خانواده‌هایشان را ناشاد کرده است

با شیوع کرونا و تعطیلی مدارس، مشکلی به نام تحصیل و دانش‌آموزان به همه مشکلات ناشی از کرونا اضافه شد. شرکت در کلاسهای حضوری خطرناک بود و دولت به آموزش از راه دور روی آورد. تجربه‌ای که به گفته بسیاری از کارشناسان و خانواه‌ها، چندان هم موفق نبود و باعث دردسر بسیاری شد. عدم دسترسی به اینترنت و گوشی هوشمند برای گروهی از دانش‌آموزان، ناکارآمدی نرم‌افزارهای طراحی شده یا حتی عدم اطمینان به سلامت مالی پروژه‌های وابسته به حکومت در این نرم‌افزارها، همه از موضوعاتی هستند که در کنار کرونا مساله آموزش همگانی را این روزها با خود درگیر کرده است.

برای استفاده از اپلیکیشن شاد که وزارت آموزش و پرورش برای آموزش آنلاین معرفی کرده، حتما باید گوشی هوشمند داشت. نوعی از گوشی که تهیه آن برای همه امکان‌پذیر نیست. اخیرا یک دانش آموز ۱۱ ساله اهل بندر دیر در بوشهر بدلیل نداشتن گوشی هوشمند برای استفاده از شبکه شاد خودکشی کرده.

بیشتر بخوانید:

مادر محمد موسوی‌زاده به خبرگزاری رکنا خودکشی پسرش بدلیل نداشتن گوشی هوشمند را تایید کرده و گفته خانواده آنها توان مالی خرید گوشی را نداشته و مدیر مدرسه چندبار وعده داده بود که می‌خواهد به سه دانش‌آموز گوشی بدهد اما این مساله عملی نشد. اداره آموزش و پرورش استان بوشهر با انتشار اطلاعیه‌ای گفته «دسترسی نداشتن به تلفن همراه دلیل مرگ این دانش‌آموز نبوده.» و برای «حادثه مرگ» محمد موسوی‌زاده پرونده‌ای تشکیل شده تا «علت و انگیزه آن» مشخص شود.

اواخر شهریور ماه هم خبر سقوط یک کولبر ۱۴ ساله به نام مانی منتشر شد. او برای فراهم کردن پول گوشی هوشمند به همراه مادرش کولبری می‌کرد و زمانی که قصد داشت از دست ماموران مرزی فرار کند، از کوه سقوط کرد و بشدت زخمی شد.

بعد از انتشار این خبر در روزنامه همشهری، بسیاری از سازمان‌های غیردولتی، شهروندان و تعدادی از شرکت‌های خصوصی اعلام کردند حاضرند برای درمان مانی کمک مالی کنند و هزینه تحصیل او را هم بپردازند.

محسن حاجی‌میرزایی، وزیر آموزش و پرورش گفته با توجه به وضعیت شیوع کرونا در ایران تصمیم بر این شده که حضور دانش‌آموزان در مدارس الزامی نباشد. او پیش از این گفته بود اولویت دولت بر آموزش حضوری است اما هیچ مدرسه دولتی یا غیردولتی حق ندارد که دانش‌آموزان را مجبور به حضور در مدارس کند.

محرومیت دانش‌آموزان از تحصیل

بر اساس آمار وزارت آموزش و پرورش سه و نیم میلیون دانش‌آموز به دلایلی که بیشتر مالی است، نمی‌توانند به شبکه «شاد» وصل شوند. وزیر آموزش و پرورش وعده داده که در هماهنگی با وزارت ارتباطات به این دانش‌آموزان سیم کارت رایگان برای اتصال به شبکه شاد داده می‌شود اما مشکل بسیاری از این دانش‌آموزان که از تحصیل محروم شده‌اند، نداشتن موبایل هوشمند یا تبلت است. گرچه محسن حاجی‌میرزایی گفته اجازه نخواهد داد کرونا موجب ترک تحصیل دانش‌آموزان شود، اما به نظر می‌رسد کرونا و شرایط اقتصادی خانواده‌ها قدرت بیشتری داشته و خیلی از دانش‌آموزان را از تحصیل بازداشته.

از اواخر سال تحصیلی گذشته وزارت آموزش و پرورش آموزش از طریق تلویزیون را شروع کرد. مدت زمانی ۲۰ دقیقه تا نیم ساعت برای آموزش و کلاس‌هایی بدون سوال و جواب که مشتریان چندانی هم نداشت.

آموزش تلویزیونی دروس، پیش از این هم سابقه داشته ‌است. در زمان جنگ ایران وعراق که مدارس تعطیل شده بود، مدتی تعدادی از درس‌ها از طریق شبکه دو تلویزیون آموزش داده می‌شد. حالا امکانات بیشتر است، تکنولوژی پیشرفت کرده اما هنوز هم زیرساخت‌های لازم در ایران برای آموزش آنلاین وجود ندارند.

از همان روزهای ابتدای تعطیلی، بعضی مدارس از شبکه‌های اجتماعی مثل تلگرام و واتس‌اپ برای تدریس استفاده کردند و بعد هم استفاده از کانال «شاد» اجباری شد. هرچند که بعضی از مدارس از همان واتس‌اپ و تلگرام استفاده کردند و در «شاد» فعالیت چندانی ندارند. چون ورود به کانال «شاد» و ثبت‌نام در آن برای همه آسان نیست. اوایل مهرماه حسن الحسینی، مسوول شبکه شاد وزارت آموزش و پرورش گفت حدود ۱۱ میلیون و ۲۰۰ هزار دانش‌آموز در شبکه شاد احراز هویت شده‌اند و ۹ میلیون و ۲۰۰ هزار نفر آنها به طور همزمان آموزش می‌بینند. تعداد دانش‌آموزان در کل ایران ۱۴ میلیون و ۷۰۰ هزار نفر است.

برخی از والدین موبایل هوشمند یا تبلت ندارند. کانال شاد با سیستم عامل آی‌او‌اس که بر روی گوشی‌های آیفون نصب شده‌اند، کار نمی‌کند و باید حتما سیستم عامل اندروید داشته باشید. ضمن اینکه اگر سیستم عامل اندروید در گوشی شما قدیمی باشد، ورود به شاد امکانپذیر نیست.

گذشته از این بسیاری از دانش‌آموزان به اینترنت دسترسی ندارند. با اینکه سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی ادعا می‌کند در سال ۹۸ در ایران کمی بیشتر از ۸۷ درصد بوده، اما در مدارس مناطق محروم در استان‌های مختلف، آموزش آنلاین حرفی دور از ذهن و انتزاعی است. در بسیاری از روستاهای شمالی و جنوبی ایران کلاس‌ها میز و صندلی هم ندارند چه برسد به اینترنت و تبلت و گوشی هوشمند.

کرونا و تعطیلی کسب و کارها وضعیت اقتصادی بعضی خانواده‌ها را به خطر انداخته است. پدر یک دانش‌آموز دبیرستانی در شیراز به بی‌بی‌سی می‌گوید موبایل پسرش قدیمی است و کانال شاد روی آن نصب نمی‌شود. او می‌گوید تصمیم گرفته گوشی هوشمند جدیدتری بخرد اما چون بدلیل شیوع کرونا و تعطیلی کسب و کارش در وضعیت اقتصادی خوبی بسر نمی‌برد، امکان خرید گوشی جدید برای فرزندش را ندارد. او می‌گوید کانال شاد باعث شده نگرانی و دغدغه دانش‌آموزان و خانواده‌ها بیشتر شود.

این نگرانی در میان خانواده‌هایی که با مسایل فنی و تکنولوژی آشنایی زیادی ندارند، شدیدتر است. ساناز در کلاس سوم دبستان در تهران درس می‌خواند. مادرش می‌گوید او شب‌ها با گریه می‌خوابد چون نگران است به دلیل سرعت پایین اینترنت نتواند سر کلاس مجازی حاضر شود. مادر ساناز می‌گوید در روزهای گذشته برای ثبت‌نام در کانال شاد مشکلات و نگرانی‌های زیادی داشته و این نگرانی به دخترش هم منتقل شده. او می‌گوید از پیچیدگی‌های فنی این اپلیکیشن و اپلیکیشن‌های دیگر سر در نمی‌آورد و همین کانال شاد را هم با کمک مدیر مدرسه دخترش نصب کرده است.

علیرضا معلمی است که از کار کردن با شبکه شاد راضی به نظر نمی‌آید. او به بی‌بی‌سی می‌گوید مهارت استفاده از فناوری‌های روز در معلمان پایین است و همین مساله باعث می‌شود انگیزه دانش‌آموزان هم برای درس خواندن پایین بیاید. علیرضا معتقد است آموزش از طریق تلویزیون در روزهای قرنطینه جذاب‌تر و کاربردی‌تر است.

اشکالات فنی

مادر یک دانش‌آموز کلاس سوم دبستان می‌گوید: «این شبکه خیلی اشکال دارد. پیام‌ها خود بخود پاک می‌شوند. لازم است که بچه‌ها حضور خود را در پیامی اعلام کنند. مجبور شدم برای دخترم دو بار پیام حاضری بفرستم اما هر دوبار پاک شد. بعد وسط پیام‌های معلم، پیام حاضری من می‌آمد. عملا قابل استفاده نیست. معلم دخترم در نهایت تصمیم گرفت به گروهی که از قبل در واتس‌اپ داشتیم و تاحالا در آنجا درس می‌داد، برگردیم»

مدیر یک مدرسه دخترانه در تهران هم به بی‌بی‌سی گفت که وزارت آموزش و پرورش، مدارس را مجبور کرده که از کانال شاد استفاده کنند و چون بر این اپلیکیشن نظارت دارد، فعالیت مدارس را زیر نظر دارد. این خانم مدیر حتی از طرف وزارت آموزش و پرورش بازخواست شده که چرا معلم‌های مدرسه تحت نظارتش در کانال شاد تدریس نمی‌کنند. به او گفته شده در صورت ادامه این وضعیت، پرونده او به هیات رسیدگی به تخلفات اداری فرستاده می‌شود.

الهه معلم دبستان است. او می‌گوید موظف به درس دادن در کانال شاد است. کلاس سر ساعت مشخصی شروع می‌شود و دانش‌آموزان باید همه حاضر باشند و درس را به صورت مجازی گوش کنند. او فایل‌های صوتی را برای استفاده دانش‌آموزان آپلود می‌کند. این کار بدلیل کندی اینترنت چندان آسان نیست. الهه می‌گوید خودش دختری دارد که در مقطعی غیر از آنچه او درس می‌دهد، تحصیل می‌کند. الهه پیام‌های صوتی را برای شاگردانش آپلود می‌کند و بعد گوشی را به دخترش می‌دهد تا او سر کلاس حاضر شود. الهه می‌گوید توانایی مالی خرید تبلت یا گوشی هوشمند برای دخترش را ندارد و هر دو مجبور هستند از یک گوشی و نوبتی استفاده کنند که این مساله دشواری‌های زیادی برای آنها ایجاد کرده‌است.

دانش‌آموزان با نیازهای خاص

مجید هداوند، معاون برنامه‌ریزی آموزشی و توانبخشی سازمان آموزشو پرورش استثنایی ایران اوایل مهرماه گفت بیشتر از ۴۰ درصد دانش‌آموزان با نیازهای ویژه به اپلیکشین شاد دسترسی ندارند. گروهی از انها به اینترنت دسترسی ندارند و گروه دیگر دانش‌آموزان کم‌توان هستند که نمی‌توانند در فضای مجازی فعالیت کنند.

امنیت اپلیکیشن

درایران به پیام‌رسان‌ها و اپلیکیشن‌های داخلی اعتماد عمومی چندانی وجود ندارد. دلیل آن هم سابقه نرم‌افزارهای مشابه پیشین و فقدان امنیت این پیام‌رسان‌ها است. به سرقت رفتن اطلاعات ۴۲ میلیون کاربر در پیام‌رسان تلگرام طلایی در فروردین سال جاری از نمونه‌های آن است. شماره تلفن و شناسه‌های این کاربران بعد از سرقت از نسخه‌های غیررسمی تلگرام در بازار سیاه به فروش رفت. وزارت ارتباطات همان زمان اعلام کرد سرقت اطلاعات این کاربران توسط وبسایتی که در ایران میزبانی می‌شده انجام گرفته و گفت به دادستانی شکایت خواهد کرد.

بسیاری از خانواده‌ها از درز اطلاعات دانش‌آموزی فرزندانشان در اپلیکیشن شاد نگران هستند. نگرانی که باعث شد وزیر آموزش و پرورش به آن واکنش نشان دهد و بگوید مجموعه اطلاعات در بانک اطلاعاتی خود آموزش و پرورش است و این اطلاعات به جایی داده نمی‌شود. وزارت آموزش و پرورش گفته امنیت شبکه شاد توسط تیم فنی دانشگاه شریف تضمین شده است. با این حال این تضمین هم باعث اطمینان خانواده‌ها و حتی معلمان نشده‌است.

یک معلم در ایلام به خبرگزاری تسنیم گفته نسخه کانال شاد یا شبکه آموزش دانش‌آموزی روی کامپیوتر برای معلم‌ها قابل استفاده نیست و باید حتما روی موبایل نصب شود. اما چون این برنامه به اطلاعات گوشی دسترسی دارد، رغبت برای نصب آن کم بوده.

روبیکا

برای استفاده از نرم افزار شاد باید یکی از برنامه‌های آی‌گپ، گپ، سروش، بله یا روبیکا را نصب کرده باشید. روبیکا اپلیکیشنی است که به کمک شرکت مادرش، توسکا یا شرکت توسعه کسب و کار ایرانی و تبلیغات صدا و سیما تعدادی مخاطب جذب کرده‌است.

توسکا شرکت زیر مجموعه شرکت همراه اول است و تنها ده روز بعد از ثبت در سال ۱۳۹۶ با پیروزی در مناقصه‌ای، پیمانکار تبلیغات صدا و سیما شد. توسکا انحصار تبلیغات صدا و سیما جمهور اسلامی ایران را در زمینه خدمات ارزش افزوده دارد اما اطلاعات زیادی درباره آن منتشر نشده است.

درباره مالکیت روبیکا به طور رسمی و مشخص صحبتی نشده‌است. وبسایت جماران پیش از این چارتی از مالکان توسکا منتشر کرد. در این جدول نام برخی نزدیکان محمود احمدی نژاد، رئیس جمهوری سابق ایران به چشم می‌خورد. ازجمله کاوه اشتهاردی که رئیس هیات مدیره شرکت نقش اول کیفیت است و مهرداد بذرپاش، مدیرعامل گروه توسعه صنعت و معدن تدبیر که شرکت زیر نظرش یکی از شرکت‌های گروه توسعه اقتصادی تدبیر، بازوی درآمدزایی ستاد اجرایی فرمان امام است.

با این حال ستاد اجرایی فرمان امام در بیانیه‌ای اعلام کرد هیچ نقش مالکیتی و مدیریتی در این شرکت و اپلیکیشن ندارد.

شرکت همراه اول هم با انتشار اطلاعیه‌ای گفت شرکت توسکا از شرکت‌های تابعه همراه اول است و وزارت ارتباطات، ستاد اجرایی فرمان امام (ره) و نیز سایر سهام‌داران، هیچ نقشی در مدیریت و یا مالکیت این شرکت و همچنین اپلیکیشن "روبیکا" ندارند.

وجود نام روبیکا در کار اپلیکیشن شاد باعث انتقادهای زیادی شده‌است. برخی می‌گویند چرا آموزش و پرورش باید انحصار استفاده از اپلیکیشن آموزشی‌اش را به روبیکا بدهد. عدم شفافیت درباره مالکیت روبیکا و شایعاتی که پیرامون آن است هم باعث بی‌اعتمادی کاربران به آن شده‌است.

مریم دانش‌آموز پایه یازدهم به بی‌بی‌سی می‌گوید جمهوری اسلامی تحت هی شرایطی نمی‌توانست این همه کاربر را مجبور به استفاده روبیکا بکنند. او می‌گوید مطمئن است که بعد از پایان اپیدمی کرونا دانش‌آموزان این اپلیکیشن را از روی گوشی خود پاک خواهند کرد.