سایه پررنگ تحریم بر سر جشنواره فیلم فجر؛ انکار مسئولان، اصرار معترضان

در حالی که حدود یک ماه به برگزاری چهل و یکمین دوره جشنواره فیلم فجر باقی مانده است و به گواه سینماگران و فعالان صنفی و چهره‌های فرهنگی مخالف جمهوری اسلامی، احتمال تحریم این دوره از جشنواره از سوی فیلمسازان و تماشاگران در ادامه اعتراض‌های بعد از کشته شدن مهسا امینی کاملا جدی است، مجموعه حاکمیت همه تلاش خود را می‌کند تحریم این رویداد سینمایی حکومتی را بی‌اهمیت یا ناموفق جلوه دهد.

محمدمهدی اساعیلی وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی در روزهای اخیر چند نوبت در این باره اظهار نظر کرده است. او روز ۳۰ آذر در حاشیه جلسه هیات دولت با اشاره به فعال بودن «ده‌ها هزار هنرمند» در حوزه‌های موسیقی، سینما و تئاتر فعالیت می‌کنند، گفت که ممکن است «چند نفری» خودشان را به هر دلیلی از کار «مستثنی» بکنند و عده‌ دیگری «بخواهند دیگران را هم تحت فشار قرار دهند.» که اشاره غیرمستقیمی به درخواست‌ها برای تحریم جشنواره‌های بهمن ماه بخصوص جشنواره فیلم فجر بود.

آقای اسماعیلی روز چهارم دی صریح‌تر درباره «تحریم» جشنواره فیلم فجر سخن گفت و تاکید کرد در این باره «نگرانی نداریم» و افزود درباره تحریم جشنواره فیلم مستند سینما حقیقت هم «همین حرف‌ها زده می‌شد ولی کلاً هشت فیلم از جشنواره پس گرفته شد و بیش از ۵۰۰ فیلم به جشنواره رسید».

البته حرف‌های وزیر ارشاد دقیق نبود. دبیر جشنواره سینما حقیقت که مدیرعامل مرکز گسترش سینمای مستند و تجربی - از زیرمجموعه‌های سازمان سینمایی وزارت ارشاد - هم هست، روز ۱۷ آذر، سه روز پیش از آغاز این دوره از جشنواره از «انصراف ۲۵ فیلم» به دلایل مختلف خبر داده بود. اشاره محمدمهدی اسماعیلی به «هشت فیلم» در حالت خوشبینانه ناشی از بی‌اطلاعی او از آمار جشنواره‌ای بود که وزارتخانه او برگزار کرده بود.

نکته دیگر درباره دوره اخیر جشنواره سینما حقیقت، کاهش تعداد روزهای برگزاری آن از هفت به پنج روز بود که به گفته دبیر این جشنواره به دلیل «تداخل احتمالی با جام جهانی» بود. اما این حدس و گمان هم مطرح بود که تعداد فیلم‌های ایرانی و خارجی حاضر در جشنواره به حدی کم شده که برگزار کنندگان چاره‌ای جز فشرده‌تر کردن آن نداشته‌اند.

وضعیت غیرعادی سینما بعد از اعتراض‌ها

وزیر ارشاد روز هفتم دی بار دیگر در جمع خبرنگاران سعی کرد اوضاع برگزاری جشنواره‌های هنری فجر را عادی جلوه دهد و درباره جشنواره فیلم فجر گفت ۷۵ فیلم به جشنواره رسیده و «تعداد فیلم‌ها هم از سال گذشته بیشتر است».

مرور خبرهای جشنواره فجر سال گذشته نشان می‌دهد که در آن دوره ۷۴ فیلم متقاضی شرکت در جشنواره شده بودند. اما نکته حائز اهمیت آن است که سینماهای ایران طی سال‌های ۱۳۹۹ و ۱۴۰۰ به دلیل شبوه ویروس کووید ۱۹ نیمه تعطیل بودند و به دلیل اکران نشدن تعداد زیادی از فیلم‌های تولید شده از سال ۹۸، آمار تولید فیلم جدید پایین آمده بود. در حالی که امسال، تا قبل از شروع اعتراض‌ها در اواخر شهریور، گیشه سینمای ایران نسبت به دو سال قبل‌تر تاحدی رشد کرده بود.

در آخرین سال قبل از شیوع کرونا یعنی ۹۸ بر اساس آماری که مسئولان وقت برگزاری جشنواره فجر دادند، ۱۱۵ فیلم متقاضی جضور در جشنواره بودند و امسال با توجه به پشت سر گذاشتن تعطیلی اماکن عمومی به دلیل همه‌گیری کووید ۱۹، در حالت عادی باید نرخ تولید فیلم به سمت وضعیت پیش از شیوع این بیماری برمی‌گشت.

اما دلایل گوناگونی دست به دست هم دادند و وضعیت نامتعارف کنونی را به وجود آوردند.

اول، افزایش سخت‌گیری و تشدید سانسور با روی کار آمدن دولت ابراهیم رئیسی. قبل از آغاز اعتراض‌های سراسری، مسئولان سینمایی چنان در زمینه صدور مجوزهای ساخت و نمایش فیلم‌های سینمایی سخت‌گیری به خرج دادند که صدای اعتراض سینماگران بلند شد. در نیمه اول امسال به گفته تعدادی از آنها، صدور «پروانه ساخت» به حداقل رسید.

رسول صدرعاملی سخنگوی هیات مدیره خانه سینما روز ۲۹ آذر در پاسخ به اظهارات چند روز قبل‌تر محمد خزاعی رئیس سازمان سینمایی وزارت ارشاد که گفته بود سال آینده سال بیکاری در سینما است و تقصیر را به گردن چهره‌های سینمایی معترض انداخته بود، گفت که «توقف تولید در ابتدای سال و سخت گیری در مجوزها» باعث شد سینماگران کار نکنند.

دوم، آغاز اعتراض‌ها در سرتاسر ایران از همان ابتدا با حمایت چهره‌های سرشناس سینمایی مواجه شد. تعدادی از مشهورترین بازیگران زن سینما روسری از سر برداشتند، بیشتر از صد سینماگر به شهادت مسئولان خانه سینما احضار یا ممنوع‌الخروج شدند. طی سه ماه اول اعتراض‌ها به گفته سخنگوی خانه سینما، ۶۲ سینماگر بازداشت شدند و وضعیت سینما از حالت عادی کاملا خارج شد.

سازمان سینمایی در پاییز امسال روند صدور مجوزهای را سرعت داد و هر هفته خبر صدور چندین پروانه ساخت برای فیلم‌های سینمایی جدید منتشر می‌شد که اغلب آنها با بودجه ارگان‌ها و نهادهای حکومتی قرار بود ساخته شوند. اما باز هم عده‌ای از تقاضا برای حضور در جشنواره فیلم فجر امسال سر باز زدند و در نهایت ۷۵ فیلم متقاضی حضور در جشنواره شد.

سوم، سینمای ایران طی یک دهه اخیر دچار بحران شدید مخاطب شده است. هرچند ساز و کار پیچیده تولید فیلم در ایران به سمتی رفت که در دهه ۱۳۹۰، همزمان با افزایش ضرر و زیان اغلب فیلم‌های اکران شده، تولید فیلم هم افزایش یافت. اما حباب غیرطبیعی تولید فیلم با شیوع کرونا ترکید و از سوی دیگر شکست‌های پی‌درپی فیلم‌های جدی موسوم به «اجتماعی» در گیشه دو سال اخیر، تولید این فیلم‌ها را -که گزینه‌های اصلی شرکت در جشنواره فجر هستند- کاهش داد.

سینمای ایران بعد از شیوع کووید ۱۹ به نقطه‌ای رسیده بود که فقط فیلم‌های کمدی عامه‌پسند اقبال نسبی داشتند و حتی فیلم «قهرمان» اصغر فرهادی به عنوان سرشناس‌ترین فیلمساز سینمای اجتماعی ایران در دهه ۱۳۹۰ با کمتر از ۵۰۰ هزار مخاطب به یکی از کم‌تماشاگرترین فیلم‌های کارنامه او تبدیل شد.

در واقع سینمای ایران حتی تا پیش از اعتراض‌های سراسری سال ۱۴۰۱ در مسیر سراشیبی بود و وقایع اخیر و سرکوب شدید سینماگران همزمان با مردم، سینمای ایران را وارد مرحله ورشکستگی واقعی کرده است. کما این که روز هفتم دی رسانه‌ها نوشتند در کل ماه آذر فقط یک فیلم جدید اکران شد و حتی نمایش یک کمدی عامه‌پسند به نام «بخارست» در آبان نتوانست به گیشه خالی سینما شوک وارد کند.

تحریم جشنواره مهم است یا نه؟

اما نشانه‌های متعددی وجود دارد که مسئولان فرهنگی جمهوری اسلامی بر خلاف آنچه به زبان می‌گویند، از این وضعیت غیرعادی و «تحریم» رویدادهای هنری حکومتی هراس دارند. محمدمهدی اسماعیلی اواخر آذر ماه گفت دو نهاد امنیتی اصلی شامل شورای امنیت کشور و شورای عالی امنیت ملی «مرتب از ما پیگیری می‌کنند تا فعالیت‌های هنری به صورت عادی برگزار شود».

این اظهارات او فاش کرد علاوه بر برخورد امنیتی با هنرمندان معترض، حتی فعالیت فرهنگی و هنری در ایران بعد از اعتراض‌ها به مساله‌ای امنیتی تبدیل شده است. البته آقای اسماعیلی بعد از بازتاب‌های فراوان این حرف‌هایش مجبور به توضیح شد و گفت: «از من پرسیدند آیا نهادهای امنیت مانع برگزاری این برنامه های فرهنگی هستند که من گفتم نه آنها مثل سایر بخش ها مشوق و پیگیر آغاز برنامه‌ها هستند.» که البته باز هم اصل دخالت این نهادها در امور فرهنگی و هنری را انکار نمی‌کرد.

به جز شخص وزیر، رئیس سازمان سینمایی و زیردستانش که جشنواره‌های فیلم کوتاه تهران و سینما حقیقت را برگزار کردند، با اشاره به این که تحریم جشنواره‌ها «تحریم فرهنگ و هنر» است، سعی کردند این نوع حرکت اعتراضی را زیر سوال ببرند. اما ماهیت دولتی برخی آثار هنری در جمهوری اسلامی که بر اساس آن از ابتدای تولید تا زمان عرضه محصولات هنری با نظارت و دخالت و سانسور دولتی همراه است و حکومتی بودن تقریبا تمامی جشنواره‌ها و رویدادهای فرهنگی و هنری اصلی طی چهار دهه اخیر باعث شده تحریم این جشنواره‌ها به عنوان جرکت اعتراضی مهمی تلقی شود.

در سال ۹۸ بعد از سرکوب خونین اعتراض‌ها به گران شدن بنزین و سرنگون شدن هواپیمای اوکراینی توسط سپاه پاسداران هم مطالبه تحریم جشنواره فیلم فجر به شکل گسترده مطرح شد. تفاوت امسال با سال ۹۸ آن است که پیش از جشنواره فجر آن سال فقط یک فیلمساز حاضر در جشنواره (مسعود کیمیایی) اعلام کرد تمایل به شرکت در جشنواره ندارد. اما امسال همه‌چیز تغییر کرده است.

سخنگوی خانه سینما گفته است که «جامعه بر اثر برخوردهای این روزها... حال و هوای سینما ندارد» و از «بی‌رغبتی» سینماگران برای مشارکت در جشنواره خبر می‌دهد. چند صنف سینمایی از جمله انجمن منتقدان و کانون فیلمنامه‌نویسان کناره‌گیری از فعالیت یا مشارکت در جشنواره‌ها را اعلام کرده‌اند. فیلمساز شناخته شده‌ای مانند مانی حقیقی صراحتا خطاب به وزیر ارشاد گفته که شرکتش در جشنواره فجر سال‌های گذشته «اشتباه» بوده چون این جشنواره را متعلق به دولت می‌داند و نه سینماگران.

حتی روزنامه کیهان روز دوم دی خبر داد برخی فیلمسازان که با بودجه نهادهای دولتی فیلم ساخته‌اند و آثارشان متقاضی شرکت در جشنواره هستند، با تاخیر در کامل کردن فیلم‌های خود «به‌طور غیررسمی قصد تحریم جشنواره فیلم فجر» را دارند. به نوشته این روزنامه این فیلمسازان «با وقاحت تمام از خوردن بودجه ارگان‌ها سیر نمی‌شوند و همزمان، اپوزیسیون‌نما هم هستند!»

به این ترتیب روزنامه نزدیک به رهبر جمهوری اسلامی تایید کرده نه فقط سینماگران مستقل و وابسته، بلکه سازندگان آثار نهادهای حکومتی هم نمی‌خواهند شرکت در این دوره از جشنواره در کارنامه‌شان ثبت شود.

وزیر ارشاد و رئیس سازمان سینمایی این وزارتخانه چند بار از فشار به هنرمندان برای جلوگیری از فعالیت یا شرکت آنها در جشنواره‌ها خبر داده‌اند و محمد خزاعی حتی از تعبیر «گروه فشار» استفاده کرد که به گفته او می‌خواهند مانع حضور سینماگران در جشنواره فیلم فجر شوند.

اما به نظر می‌رسد در کنار سرکوب خونبار مردم معترض طی سه ماه گذشته، همزمان برخوردهای امنیتی شدید با هنرمندان که در مواردی مانند صدور حکم اعدام برای حسین محمدی بازیگر تئاتر یا دستگیری ترانه علیدوستی و نگه داشتن او در سلول انفرادی که بازتاب‌های داخلی و بین‌المللی بسیار داشته است، در تصمیم سینماگران برای شرکت نکردن در جشنواره فیلم فجر تاثیر بیشتری دارد تا فشارهایی که مسئولان دولتی مدام تکرار می‌کنند.

بر اساس خبرهایی که درباره فیلم‌های تولید شده در سال ۱۴۰۱ منتشر شده است، تعداد فیلمسازان شاخصی که احتمال حضور آثارشان در جشنواره وجود دارد، بسیار اندک است و از سوی دیگر سهم اصلی از جشنواره امسال به فیلم‌های تولید شده توسط نهادهایی مانند بنیاد سینمایی فارابی وابسته به وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان هنری-رسانه‌ای اوج وابسته به سپاه پاسداران و سازمان سینمایی سوره وابسته به حوزه هنری سازمان تبلیغات اسلامی می‌رسد.

در این صورت جشنواره فیلم فجر که از عنوان تا بودجه تا شکل برگزاری‌اش حکومتی است، به شکل آشکاری به نخستین دوره‌های این رویداد در دهه ۱۳۶۰ شباهت پیدا می‌کند؛ با این تفاوت که جامعه ایران دیگر هیچ شباهتی به آن دهه ندارد و اعتراض‌های اخیر نشان داد تلاش راس هرم جمهوری اسلامی برای احضار «خدای دهه شصت» در برخورد با مسائل اجتماعی و سیاسی ایران توفیق چندانی نداشته است.