آیا جنگ با ایران بودجه روسیه را نجات می‌دهد؟

دمیتری پسکوف، سخنگوی ریاست جمهوری روسیه گفته است افزایش قیمت نفت و کاهش موقت تحریم‌های آمریکا به صادرکنندگان انرژی روسیه اجازه می‌دهد درآمد بیشتری کسب کنند که به معنای افزایش درآمد بودجه کشور خواهد بود.

روسیه در ماه‌های اخیر با مشکلات مالی آشکاری روبه‌رو بوده است. آیا جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران می‌تواند این مشکلات را حل کند؟ پاسخ به این پرسش تا حد زیادی به روند جنگ در خاورمیانه و این‌ که دوره قیمت‌های بالای نفت چه مدت ادامه خواهد داشت بستگی دارد.

در هفته نخست جنگ، بازار نسبتا آرام به نظر می‌رسید: قیمت‌ها به‌تدریج افزایش می‌یافت، اما نه هراسی در بازارها دیده می‌شد و نه جهش ناگهانی قیمت‌ها. بیشتر تحلیلگران انتظار داشتند جنگ به‌سرعت پایان یابد.

اما با ادامه درگیری نگرانی‌ها درباره طولانی شدن این تقابل افزایش یافت، اختلال در تنگه هرمز، یکی از مهم‌ترین مسیرهای تجارت نفت جهان بر این نگرانی‌ها افزود.

به گفته آژانس تحلیلی «آرگوس» در گفت‌وگو با بی‌بی‌سی، قیمت نفت اورالز روسیه نیز افزایش یافته است. بهای این نفت از آغاز جنگ تاکنون بیش از ۷۰ درصد بالا رفته است.

قیمت محموله‌های نفت روسیه که به هند صادر می‌شود بیش از همه افزایش یافته است. قیمت نفت خام اورال روسیه که به بنادر هند تحویل داده می‌شود، به بیش از ۹۸ دلار در هر بشکه رسیده است.

نفت ایران حدود ۳/۵ درصد از عرضه جهانی را تشکیل می‌دهد و بعید است اختلال در صادرات آن تاثیر قابل‌توجهی بر توازن بازار جهانی نفت بگذارد.

در حال حاضر مهم‌ترین عامل اثرگذار بر وضعیت بازار، توقف تردد کشتی‌ها در تنگه هرمز است. در سال ۲۰۲۵ حدود یک‌ چهارم تجارت دریایی نفت جهان از این تنگه عبور می‌کرد و امکان انتقال نفت از مسیرهای جایگزین بسیار محدود است.

بلافاصله پس از آغاز جنگ در ۲۸ فوریه، رفت‌وآمد کشتی‌ها در این تنگه تقریبا متوقف شد. شرکت‌های بیمه یا نرخ بیمه را افزایش دادند یا اساسا از بیمه کردن کشتی‌هایی که از این مسیر عبور می‌کنند خودداری کردند. حق بیمه مربوط به ریسک جنگ نیز به‌طور چشمگیری افزایش یافته است.

تحلیلگران می‌گویند اکنون تنها تعداد محدودی نفتکش همچنان از این تنگه عبور می‌کنند که بخشی از آنها نیز تحت تحریم هستند.

به گفته شرکت تحلیلی کلپر، که بازار تجارت جهانی را نیز رصد می‌کند، بسته شدن تنگه هرمز یکی از بزرگ‌ترین اختلال‌ها در عرضه نفت خام در تاریخ معاصر به شمار می‌رود.

ایران سال‌هاست رقبای خود را با تهدید بستن تنگه هرمز تحت فشار قرار می‌دهد، اما هرگز این تهدید را عملی نکرده و اکنون نیز این تنگه به‌طور رسمی بسته نشده است.

شرکت تحلیلی کلپر بسته شدن رسمی تنگه را سناریویی کم‌ احتمال می‌داند. به ارزیابی این شرکت، اگر چنین اتفاقی رخ دهد، ایالات متحده احتمالا ظرف چند ساعت با اقدام نظامی توان ایران برای تهدید این گذرگاه را از بین می‌برد. افزون بر این، بسته شدن رسمی تنگه می‌تواند چین را نیز در برابر ایران قرار دهد، زیرا ۳۸ درصد از واردات دریایی نفت چین از خلیج فارس تامین می‌شود.

کشورهای آسیایی بیش از همه به انتقال نفت از طریق تنگه هرمز وابسته‌اند. در سال ۲۰۲۵ حدود ۸۰ درصد نفت و فرآورده‌های نفتی که از این تنگه عبور می‌کردند به مقصد این منطقه می‌رفتند.

دومین تهدید برای بازار نفت می‌تواند حملات هدفمند به زیرساخت‌های صادراتی ایران باشد؛ از جمله جزیره خارک که بزرگ‌ترین پایانه نفتی ایران در آن قرار دارد یا سامانه‌های بارگیری دریایی. به گفته شرکت «ورتکسا»، چنین حملاتی می‌تواند به‌سرعت بخشی از عرضه نفت را از بازار خارج کند.

در ادامه چه اتفاقی ممکن است در بازار نفت رخ دهد؟

وضعیت بازار نفت تا حد زیادی به این بستگی دارد که تنگه هرمز چه مدت بسته بماند. کارشناسان پیش‌بینی‌های متفاوتی مطرح می‌کنند و بسیاری از این پیش‌بینی‌ها به روند درگیری‌ها در خاورمیانه وابسته است.

تحلیلگران شرکت کلپر در محتمل‌ترین برآورد خود پیش‌بینی می‌کنند جنگ به کشورهای همسایه ایران گسترش نیابد و تا پایان مارس یا اواسط آوریل ادامه داشته باشد. برآورد آنها این بوده که میانگین قیمت نفت برنت در سال جاری حدود ۶۶/۸ دلار برای هر بشکه باشد.

افزایش قیمت‌ها در هفته نخست جنگ با پیش‌بینی تحلیلگران همخوانی داشت. این افزایش نسبتا محدود بود و عمدتا بازتاب ریسک‌های بازار بود که در ژانویه و فوریه شکل گرفته و به حدود ۲۰ دلار برای هر بشکه رسیده بود.

تحلیلگران شرکت کلپر می‌گویند در کوتاه‌ مدت، به‌ویژه در ماه مارس، بازار نفت ممکن است با نوسان‌ها و جهش‌های قیمتی روبه‌رو شود. به گفته آنها، در بدترین سناریو اگر کشتیرانی در تنگه هرمز بیش از چهار هفته متوقف بماند، قیمت نفت ممکن است تا ۱۵۰ دلار برای هر بشکه افزایش یابد.

تحلیلگران این شرکت همچنین یادآور می‌شوند که امسال در آمریکا و در نوامبر انتخابات میان‌دوره‌ای برگزار می‌شود و دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، به‌شدت مایل است از افزایش قیمت بنزین در داخل کشور جلوگیری کند؛ به همین دلیل احتمالا تلاش خواهد کرد از تشدید تنش‌ها جلوگیری شود.

برآورد موسسه ارزیابی اعتباری «فیچ» این است که جنگ احتمالا کمتر از یک ماه ادامه داشته باشد.

نشریه «بلومبرگ» پیش‌بینی کرده اگر تنگه هرمز برای مدت طولانی بسته بماند، قیمت نفت تقریبا تا ۱۰۸ دلار افزایش یابد. در بدترین حالت نیز قیمت‌ها ممکن است تا سه‌ ماهه چهارم امسال در همین سطح بالا باقی بمانند.

در سناریوی کم‌تنش‌تر، قیمت نفت در محدوده ۸۰ دلار برای هر بشکه نوسان خواهد کرد و اگر ایالات متحده و ایران برای توقف درگیری به توافق برسند، ممکن است قیمت تا حدود ۶۵ دلار کاهش یابد.

در حال حاضر عرضه نفت در بازار از تقاضا بیشتر است و همین عوامل بنیادی می‌توانند در بلند مدت، در صورت فروکش کردن درگیری‌ها، به کاهش قیمت نفت منجر شوند. افزون بر این، کارتل نفتی «اوپک پلاس» از ماه آوریل تولید را افزایش می‌دهد، هرچند دو عضو این ائتلاف یعنی امارات متحده عربی و کویت اعلام کرده‌اند به دلیل جنگ تولید خود را کاهش خواهند داد.

ذخایر جهانی نفت تا سال ۲۰۲۵ به بالاترین سطح خود از سال ۲۰۲۱ رسیده‌اند. این میزان می‌تواند توقف انتقال نفت از طریق تنگه هرمز را تا بیش از ۴۰۰ روز جبران کند.

به گفته شرکت «ورتکسا»، در صورت بروز اختلال‌های جدی در عرضه، نفت ارسالی از ایالات متحده، آمریکای جنوبی و غرب آفریقا می‌تواند کمبود بازار را جبران کند.

در حال حاضر به نظر می‌رسد هند بیش از دیگر کشورها با مشکل روبه‌رو باشد؛ ذخایر نفتی این کشور تنها برای حدود ۲۰ روز کافی است.

تحلیلگران بانک سرمایه‌گذاری «سیتی‌گروپ» در ۳ مارس پیش‌بینی کردند که پس از جهش قیمت‌ها، بهای نفت برنت در سه‌ ماهه دوم به ۷۰ دلار کاهش یابد و در نیمه دوم سال ۲۰۲۶ به ۶۲ دلار برسد.

به باور تحلیلگرانی که نشریه «آر‌بی‌کی» در ۲ مارس با آنها گفت‌وگو کرده است، قیمت نفت اورال در سه‌ ماهه دوم سال ۲۰۲۶ دست‌کم ۴۰ دلار خواهد بود.

به گفته رومان آندری‌یف، معامله‌گر بازار، واکنش بازار به درگیری‌هایی که ایران در آنها نقش داشته طی ده سال گذشته هر بار محدودتر شده است. به‌طور میانگین قیمت نفت طی حدود دو هفته به سطح اولیه بازمی‌گردد و میانگین رشد آن حدود ۱۲ درصد است.

این وضعیت چه تاثیری بر بودجه روسیه خواهد داشت؟

دولت روسیه پیش‌بینی می‌کند بودجه این کشور در سال ۲۰۲۶ با کسری روبه‌رو شود و میزان این کسری بیش از ۳ هزار و ۷۰۰ میلیارد روبل باشد. دولت پیش‌تر یکی از مالیات‌های اصلی، یعنی مالیات بر ارزش افزوده، را افزایش داده و اقدام‌های دیگری نیز برای افزایش درآمدها در دست اجرا دارد.

بر اساس داده‌ها تا ۲۸ فوریه، هزینه‌های بودجه از ابتدای سال به ۸ هزار و ۲۰۰ میلیارد روبل رسیده، در حالی که درآمدها تنها ۲ هزار و ۵۰۰ میلیارد روبل بوده است.

در ژانویه ۲۰۲۶ روسیه به ۳۱/۷ درصد از درآمدهای پیش‌بینی‌شده نفت و گاز دست نیافت و در فوریه نیز این رقم به ۲/۲ درصد رسید.

این وضعیت به تحریم‌ها مربوط می‌شود. ایالات متحده در پاییز گذشته دو صادرکننده بزرگ نفت روسیه، یعنی «روس‌نفت» و «لوک‌اویل»، را تحریم کرد؛ اقدامی که باعث افزایش تخفیف بر نفت روسیه و ایجاد اختلال در عرضه شد. دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، نیز در ابتدای امسال اعلام کرد هند، یکی از بزرگ‌ترین شرکای تجاری روسیه، از خرید نفت روسیه صرف‌نظر کرده است.

به نوشته تحلیلگران شرکت کلپر، در پی جنگ با ایران موقعیت رقابتی روسیه در بازارهای نفت خام به‌طور قابل‌ توجهی تقویت شده است. شرکت «ورتکسا» نیز با این ارزیابی موافق است.

برای نمونه، وزارت دارایی آمریکا در ۶ مارس به شرکت‌های هندی اجازه داد تا ۴ آوریل نفت روسیه‌ای را که تا ۵ مارس روی نفتکش‌ها بارگیری شده بود، برای مصرف خود خریداری کنند.

اسکات بسنت، وزیر دارایی این کشور گفت: «این اقدام که عمدا به‌صورت کوتاه‌ مدت طراحی شده، منفعت مالی قابل‌ توجهی برای مقامات روسیه نخواهد داشت، چون فقط خرید و فروش نفتی را مجاز می‌کند که پیش از این روی نفتکش‌ها بارگیری شده و هم‌اکنون در دریا قرار دارد.»

دو نفتکش حامل محموله‌های بزرگ نفت روسیه حتی پیش از اظهارات بسنت به بنادر هند رسیده بودند.

به نظر می‌رسد روسیه آماده است از شرایط ایجادشده بهره ببرد. اخیرا نشستی با حضور ولادیمیر پوتین درباره وضعیت بازار جهانی نفت و گاز برگزار شد. او اعلام کرد روسیه آماده است صادرات به «شرکای قابل اعتماد» را افزایش دهد؛ منظور او تنها کشورهای آسیایی نبود، بلکه برخی کشورهای اروپای شرقی مانند مجارستان و اسلواکی را نیز در بر می‌گرفت.

یوگنی نادورشین، اقتصاددان، در گفت‌وگو با «بی‌بی‌سی» می‌گوید قیمت نفت بیش از آنکه به عرضه واقعی وابسته باشد بر پایه شاخص‌های محاسباتی تعیین می‌شود. به این معنا که عرضه‌کنندگان هنگام بارگیری نفت مالیات می‌پردازند، نه پس از فروش آن؛ بنابراین افزایش کنونی قیمت نفت ممکن است تاثیر قابل‌ توجهی بر بودجه نداشته باشد.

آقای نادورشین می‌گوید: «به نظر من نفتی که اکنون در دریا و در نفتکش‌های روسی قرار دارد، بیشتر به سود کارگزاران و واسطه‌ها تمام می‌شود. هنوز به‌طور دقیق مشخص نیست چه سهمی نصیب شرکت‌های نفتی خواهد شد. در نهایت آنها هم سودی می‌برند، اما احتمالا سهمشان بیشتر از سهم بودجه دولت خواهد بود، چون ممکن است دولت مالیات این نفت را پیش‌تر دریافت کرده باشد.»

نفت اورال با وجود جنگ با ایران همچنان به دلیل تحریم‌ها ارزان‌تر از برنت معامله می‌شود. پس از تحریم «روس‌نفت» و «لوک‌اویل»، این اختلاف قیمت به‌طور متوسط به ۵۷ درصد یا حدود ۳۰ دلار رسید.

به گفته یوگنی نادورشین، قیمت فعلی نفت «اورال» همچنان برای جبران کسری بودجه روسیه کافی نیست. این اقتصاددان می‌گوید از نظر نظری تنها در صورتی می‌توان انتظار تعادل بودجه را داشت که قیمت نفت برنت به حدود ۲۰۰ دلار برای هر بشکه برسد.

اما در این میان نرخ روبل نیز اهمیت دارد. معمولا با افزایش قیمت نفت، ارزش روبل هم تقویت می‌شود و روبل قوی چندان به نفع صادرکنندگان نفت و بودجه روسیه نیست. بر اساس داده‌های بانک مرکزی روسیه، نرخ دلار اوائل ماه ۷۹ روبل بوده است.

این اقتصاددان می‌گوید: «به گمان من حتی اگر قیمت برنت به ۲۰۰ دلار برسد، بعید است روبل بتواند در سطح کنونی باقی بماند. ممکن است دوباره نرخ‌هایی مانند ۶۰ روبل و حتی برای مدتی ۵۰ روبل در برابر هر دلار را ببینیم. متاسفانه با نرخ فعلی ارز ملی، بسیاری از بخش‌های اقتصاد رقابت‌پذیر نیستند. به نظر من بدون حل مشکل بالا بودن ارزش روبل، انتظار اینکه مشکل درآمدهای بودجه فدرال حل شود ساده‌لوحانه است.»

او معتقد است یک دوره کوتاه افزایش قیمت نفت تغییر چندانی در وضعیت مالی روسیه ایجاد نخواهد کرد.