آنچه به ایرانیان درباره جنگ گفته می‌شود

نخستین گزارش‌ها روی صفحه‌های پلتفرم‌های خارجی ظاهر شد؛ جایی دور از دسترس بیشتر ایرانیان. در روز ۹ اسفند، ۲۸ فوریه، بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل گفت نشانه‌هایی وجود دارد که «این مستبد دیگردر قید حیات نیست» و تلویحا گفت که رهبر جمهوری اسلامی، آیت‌الله علی خامنه‌ای، در حمله‌ مشترک آمریکا و اسرائیل کشته شده است. اما ایرانیانی که تلویزیون این کشور را تماشا می‌کردند، با سکوت روبه‌رو شدند و هیچ خبری در این‌باره نبود.

مقام‌های دولتی نه مرگ خامنه‌ای را تأیید می‌کردند و نه تکذیب. درشبکه ۳ تلویزیون ایران، یک مجری خبر از بینندگان خواست به او و «آخرین اطلاعاتی» که دولت در اختیار دارد «اعتماد» کنند. او خبر مرگ آقای خامنه‌ای را «شایعات بی‌اساس» خواند که به گفته او «به‌ زودی روشن خواهد شد».

تا صبحِ روز بعد طول کشید تا رسانه‌های دولتی ایران خبر مرگ خامنه‌ای را منتشر کنند؛ ساعت‌ها پس از آن‌که دونالد ترامپ، آن را در شبکه‌های اجتماعی به‌طور علنی اعلام کرده بود.

از آغاز جنگی که طبق گزارش‌ها بیش از هزار و ۲۰۰ نفر را در ایران کشته و به لبنان و کشورهای عربی خلیج فارس نیز گسترش یافته است، رسانه‌های دولتی در ایران واقعیت را با داستان درهم آمیخته‌اند و نسخه رسمی از رویدادها را به مخاطبان داخلی خود ارائه کرده‌اند.

با آن‌ که میلیون‌ها ایرانی شبکه‌های ماهواره‌ای فارسی‌زبان مستقر در خارج از کشور را دنبال می‌کنند، دسترسی به اطلاعات مستقل می‌تواند دشوار باشد. قطع اینترنت، سانسور و محدود شدن کانال‌ها باعث می‌شود ایرانیان در زمان ناآرامی و درگیری تا حد زیادی از جهان خارج جدا شوند.

بی‌بی‌سی پوشش رسانه‌های دولتی ایران از هفته نخست جنگ را دنبال کرد و دریافت که گزارش‌های آنها بر رنج غیرنظامیان، درخواست برای تلافی علیه «دشمنان» و تاکید بر وفاداری عمومی به جمهوری اسلامی متمرکز بوده است. این در حالی است که در این اخبار، به تاسیسات نظامی و دولتی که توسط اسرائیل و آمریکا هدف قرار گرفته‌اند، توجه اندکی شده است.

ما همچنین نمونه‌هایی از اطلاعات نادرست را پیدا کردیم.

دستگاه رسانه‌ای ایران

بر اساس گزارش سازمان «گزارشگران بدون مرز»، ایران یکی از سرکوبگرترین کشورهای جهان از نظر آزادی مطبوعات است.

از زمان انقلاب ۱۳۵۷، همه رسانه‌ها تحت محدودیت‌های سخت‌گیرانه فعالیت کرده‌اند. بیشتر رسانه‌های خبری مستقر در غرب و فارسی‌زبان، از جمله بی‌بی‌سی فارسی، از گزارشگری از داخل کشور منع شده‌اند.

اگرچه پلتفرم‌های اصلی حکومت، تلویزیون و رادیو هستند، اما این فعالیت از طریق وب‌سایت‌های خبری و شبکه‌های اجتماعی مانند اینستاگرام، تلگرام و ایکس هم در دسترس است. دسترسی به این شبکه‌های اجتماعی از داخل ایران معمولا نیازمند استفاده از وی پی ان است.

دستگاه رسانه‌ای جمهوری اسلامی به‌ویژه زمانی که اینترنت قطع می‌شود، به منبع اصلی اطلاع‌رسانی برای ایرانیان تبدیل می‌شود.

مهسا علیمردانی از سازمان حقوق بشری «ویتنس» می‌گوید: «آنها روایتی دارند که آن را پیش می‌برند.» او می‌گوید: «این روایت این است که آنها بسیار پیروز هستند و ارتش‌شان بسیار قدرتمند است.»

چندین رسانه دولتی ایران گزارش داده‌اند که نیروهای ایرانی صدها سرباز آمریکایی را کشته یا زخمی کرده‌اند و شمار تلفات دشمن را بزرگ‌نمایی کرده‌اند.

در روز سوم مارس، خبرگزاری تسنیم، یک خبرگزاری نیمه‌رسمی مرتبط با سپاه پاسداران گزارش داد که ۶۵۰ نفر از نیروهای نظامی آمریکا در دو روز نخست جنگ کشته شده‌اند. این خبر به نقل از یک سخنگوی سپاه پاسداران منتشر شد.

این ادعا توسط برخی رسانه‌ها در کشورهایی مانند هند، ترکیه و نیجریه بازنشر شد.

در آن زمان، پنتاگون مرگ شش سرباز آمریکایی را تایید کرده بود. در روز ۱۳ مارس، فرماندهی مرکزی آمریکا مرگ هفت نظامی دیگر آمریکایی را نیز تایید کرد.

تحریف واقعیت

فناوری‌های جدید نیز به رسانه‌های دولتی کمک می‌کنند تا تبلیغات خود را پیش ببرند.

در یک پست فیسبوک که بعدتر حذف شد، شبکه خبری انگلیسی‌زبان دولتی پرس تی‌وی، ویدیویی از ساختمانی در حال سوختن منتشر کرد که ستون‌های دود از آن به هوا بلند می‌شد.

در توضیح آن نوشته شده بود: «دود از یک برج بلند در بحرین پس از حمله ایران بلند می‌شود.»

اما بررسی دقیق ویدیو جزئیات غیرعادی را نشان داد؛ از جمله دو خودرویی که به نظر می‌رسید در هم ادغام شده‌اند؛ نشانه‌ای از این‌که ویدیو جعلی و با استفاده از هوش مصنوعی ساخته شده بود.

برت شیفر، مدیر ارشد اندیشکده بریتانیایی «موسسه گفت‌وگوی راهبردی» می‌گوید: «در حالی که استفاده از محتوای تولیدشده با هوش مصنوعی در تبلیغات جنگی چیز جدیدی نیست، استفاده از جعل‌های مبتنی بر هوش مصنوعی توسط رسانه‌های بزرگ دولتی، حتی آنهایی که دقیقا به پایبندی به حقیقت مشهور نیستند، قابل توجه است.»

او می‌گوید: «استفاده مکرر رسانه‌های دولتی ایران از دیپ‌فیک‌ها نشان می‌دهد که این موضوع بخشی از گزارشگری جنگ آنهاست، نه یک خطا.»

مانند بخش زیادی از محتوای تولیدشده با هوش مصنوعی درباره این جنگ که شبکه‌های اجتماعی را پر کرده است، مشخص نیست چه کسی آن را ساخته و از کجا آمده است. با این حال از زمان آغاز جنگ، بی‌بی‌سی نمونه‌های دیگری از تصاویر تولیدشده با هوش مصنوعی را دیده است که توسط رسانه‌های دولتی برای پیش بردن روایت خود منتشر شده‌اند. بسیاری از این تصاویر به‌ شدت غیرواقعی هستند و بیشتر با هدف ستایش ساخته شده‌اند تا گمراه کردن.

کاخ سفید و دونالد ترامپ رئیس‌جمهور آمریکا نیز به‌ طور مرتب تصاویر یا ویدیوهای تولیدشده با هوش مصنوعی منتشر می‌کنند که با هدف ستایش ساخته شده‌اند. بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، نیز اخیرا در اینستاگرام تصویری تولیدشده با هوش مصنوعی منتشر کرد که در آن خودش، ترامپ و وینستون چرچیل، نخست‌وزیر دوران جنگ بریتانیا، در حالتی پیروزمندانه دیده می‌شوند. این پست توسط یک رسانه خبری از طریق قابلیت همکاری در این شبکه اجتماعی اضافه شده بود.

رگه‌هایی از حقیقت

سابقه ایران در ارائه تکه‌هایی از حقیقت در کنار اطلاعات نادرست، باعث ایجاد تردید در میان بسیاری از منتقدان حکومت در داخل و خارج از کشور شده است.

زمانی که رسانه‌های دولتی ایران در روز سوم مارس گزارش دادند که بیش از ۱۶۰ کودک و کارکنان مدرسه در حمله‌ای به یک مدرسه کشته شده‌اند، حمله‌ای که به گفته کارشناسان مستقل احتمالا عملیاتی از سوی آمریکا بوده که یک پایگاه نظامی نزدیک را هدف قرار داده است آنها همچنین یک تصویر هوایی از مراسم خاکسپاری جمعی منتشر کردند. مخالفان دولت ادعا کردند که این تصویر با هوش مصنوعی ساخته شده است.

اما این تصویر واقعی بود. ما مکان آن را در یک گورستان در حدود سه کیلومتر و ۷۰۰ متری از مدرسه شناسایی کردیم و تایید کردیم که درختان، آرایش جاده‌ها و یک ساختمان نزدیک، با آنچه در تصاویر ماهواره‌ای دیده می‌شود مطابقت دارد.

در تصاویر ماهواره‌ای روز پس از مراسم خاکسپاری نیز قبرهای تازه‌کنده‌شده دیده می‌شوند. روز قبل از آن، زمین خالی بود.

مهسا علیمردانی از سازمان ویتنس می‌گوید: «ما باید بتوانیم دو حقیقت را همزمان در نظر داشته باشیم.» او می‌گوید حکومت ایران اغلب زمانی که خود عامل نقض حقوق بشر است شواهد را پنهان می‌کند، اما در زمان جنگ نیز سرمایه‌گذاری زیادی برای مستندسازی تلفات غیرنظامیان انجام می‌دهد.

او می‌گوید هرچند این مستندسازی می‌تواند در خدمت تبلیغات و روایت جنگی حکومت باشد، اما این موضوع به ‌طور خودکار آن را نادرست نمی‌کند.

خانم علیمردانی می‌گوید وقتی صحبت از گزارش‌های رسانه‌های دولتی ایران می‌شود، باید «نوعی نگاه انتقادی» داشت.