از سیستانی تا وحید خراسانی؛ مراجعی که تبریک گفتند و کسانی که پیام ندادند

با گذشت حدود یک هفته از انتخاب مجتبی خامنه‌ای به عنوان سومین رهبر جمهوری اسلامی ایران پیام‌های تبریکی برای او ارسال شده است که در میان آنها، پیام‌های چهره‌های مذهبی و به طور مشخص مراجع تقلید شیعه از اهمیت خاصی برخوردار است.

مجتبی خامنه‌ای یک هفته پس از کشته شدن پدرش، علی خامنه‌ای، در اولین روز حملات آمریکا و اسرائیل، به عنوان سومین رهبر جمهوری اسلامی ایران انتخاب شد.

تاریخ جمهوری اسلامی ایران نشان داده که به گفته برخی ناظران، وجه اسلامی بودن آن اغلب بر «جمهوریتش» می‌چربد. طبق اصل پنجم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، در زمان غیبت امام دوازدهم شیعیان کسی می‌تواند «ولایت امر و امامت امت» را برعهده بگیرد که «فقیه عادل، با تقوا، آگاه به زمان، شجاع، مدیر و مدبر» باشد و «توسط اکثریت مردم به مرجعیت شناخته و پذیرفته شده باشد».

قانون اساسی جمهوری اسلامی، انتخاب رهبری را که «فقیه» و جامع الشرایط باشد، به مجلس خبرگان رهبری واگذار کرده است، ولی اگر مراجع تقلید شیعه، رهبر جدید را که می‌خواهد «امامت امت» را در زمان «غیبت ولی عصر» برعهده بگیرد، تایید کنند، می‌تواند به اعتبار او بیفزاید. از این رو فرستادن یا نفرستادن پیام و واژه‌ها و جملاتی که از طرف مراجع تقلید در پیام‌ها استفاده می‌شود می‌تواند حاوی مضامین و تفاسیر قابل توجهی باشد.

نگاهی به بیانیه مجلس خبرگان رهبری

اگر بخواهیم مواضع مراجع تقلید درباره انتخاب مجتبی خامنه‌ای را واکاوی کنیم، شاید پیش‌زمینه آن بررسی اجمالی بیانیه مجلس خبرگان رهبری باشد. چرا که یکی از وظایف اعضای این مجلس به عنوان فقهای «واجد شرایط» بررسی صلاحیت علمی و فقهی رهبر است.

درباره جلسه مجلس خبرگان رهبری برای انتخاب رهبر جدید و کم و کیف رای‌گیری در نحوه انتخاب مجتبی خامنه‌ای اطلاع‌رسانی شفافی صورت نگرفته است و ابهام‌هایی وجود دارد.

از نظر کسانی مانند عبدالجواد ابراهیمی‌فر، یکی از اعضای مجلس خبرگان دانستن جزییات جلسه «فایده‌ای به حال کسی ندارد و دردی را از جامعه ما دوا نمی‌کند. من بگویم یک دقیقه بود، می‌گویید آقا چطور یک دقیقه؟! بگویم صبح تا عصری بود، می‌گویند آخر زیر بمباران چطور جلسه‌تان این قدر طولانی شد؟»

بیانیه مجلس خبرگان رهبری برای انتخاب مجتبی خامنه‌ای اشاره‌ای به صلاحیت‌های علمی و سوابق مجتبی خامنه‌ای ندارد و در آن تنها به شکل کلی به اصل ۱۰۸ قانون اساسی استناد شده است. اصل ۱۰۸ قانون اساسی به «قانون مربوط به تعداد و شرایط خبرگان، کیفیت انتخاب آنها و آیین‌‏نامه داخلی جلسات» می‌پردازد.

انتظار می‌رفت در بیانیه مجلس خبرگان به استناد اصل ۵ قانون اساسی مبنی بر انتخاب «فقیه عادل و با تقوی، آگاه به زمان، شجاع، مدیر و مدبر» و اصل ۱۰۹ قانون اساسی درباره «شرایط و صفات رهبر»، به نکاتی در این زمینه‌ها اشاره می‌شد تا مشخص شود که مجتبی خامنه‌ای در ترازوی این دو اصل قانون اساسی سنجیده شده است و ویژگی‌های این اصول قانون اساسی را دارد.

در اصل ۱۰۹ اولین شرط و صفتی که برای رهبری قید شده است: «صلاحیت علمی لازم برای افتاء در ابواب مختلف فقه» است و در اصل ۱۰۷ قانون اساسی نیز اشاره شده است که خبرگان رهبری براساس اصول ۵ و ۱۰۹ قانون اساسی باید در بین «همه فقهای واجد شرایط» به دنبال رهبر جدید بگردد و «هر گاه یکی از آنان را اعلم به احکام و موضوعات فقهی یا مسائل سیاسی و اجتماعی یا دارای مقبولیت عامه یا واجد برجستگی خاص در یکی از صفات مذکور در اصل یکصد و نهم تشخیص دهند او را به رهبری انتخاب می‌کنند».

در قانون اساسی اولیه شرط انتخاب رهبر «مرجعیت» بود، ولی در سال ۱۳۶۸ شرط مرجعیت در جریان بازنگری در قانون اساسی حذف شد و به توصیه روح‌الله خمینی شرط «مجتهد عادل» جایگزین شد.

در بیانیه مجلس خبرگان، از مجتبی خامنه‌ای با عنوان آیت‌الله نام برده شده است. با آنکه عنوان آیت‌الله عنوانی در سلسله مراتب حوزوی نیست، اما عموما برای روحانیونی به‌کاربرده می‌شود که از نظر حوزه و روحانیون دیگر در رده علمی حوزوی بالاتری قرار دارند.

هرچند مشخص نیست سطح علمی مجتبی خامنه‌ای درچه جایگاهی است، اما از خبرگزاری حوزه نقل شده که او سیزده سال سابقه تدریس درس خارج را دارد.

کدام مراجع پیام ندادند یا اسمی از مجتبی خامنه‌ای نبردند؟

عملکرد این روزهای مراجع تقلید یادآور خردادماه ۱۳۶۸ است. در آن زمان در حالی علی خامنه‌ای به عنوان رهبر معرفی شد که در وهله نخست از نظر مراجع تقلید و از نظر فقهی جایگاه لازم برای کسب این مقام را نداشت. علی خامنه‌ای در جسله خبرگان رهبری اذعان کرد که انتخاب او به عنوان رهبر «اشکال فنی دارد» و تاکید کرد که از نظر قانون اساسی و شرعی انتخاب او منجر به انتخاب «رهبر صوری» خواهد شد چرا که به گفته او حرف و سخنانش برای اعضای مجلس خبرگان رهبری و علما «حجیت» ندارد و شان مرجعیت را از لحاظ فقهی ندارد.

بررسی پیام‌ها و خاطرات کسانی مانند اکبر هاشمی رفسنجانی نشان می‌دهد که در وهله نخست کسانی مانند آقای رفسنجانی تلاش کردند مراجع تقلید را قانع کنند تا پیامی در حمایت از علی خامنه‌ای منتشر کنند. از سوی دیگر محتوای پیام‌ها نیز نشان می‌دهد که مراجع تقلید برای او شان و جایگاهی به عنوان «فقیه» قایل نیستند که در واقع تائیدی بر سخنان خود علی خامنه‌ای در جلسه خبرگان رهبری بود.

در آن زمان سه مرجع مهم تقلید شیعه، حسینعلی منتظری، محمدرضا گلپایگانی و شهاب‌الدین مرعشی نجفی با گذشت چند روز از انتخاب علی خامنه‌ای به عنوان رهبر، نامه‌ای در تایید او منتشر نکردند. نخستین پیام حمایتی در ۲۲ خرداد از سوی آیت‌الله گلپایگانی صادر شد که در آن علی خامنه‌ای با عنوان «حجت‌الاسلام والمسلمین» خطاب شد.

محمدعلی اراکی، از مراجع شیعه وقت در نامه‌ای علی خامنه‌ای را «حجت الاسلام والمسلمین» خواند و از او خواست که «در متشابهات امور شرعیه و مسائل مهمه مملکتی» با «مراجع عظام و علماء اعلام» مشورت کند.

حسینعلی منتظری نیز مانند محمدعلی اراکی، نامه مشابهی به علی خامنه‌ای نوشت و او را «حجت الاسلام و المسلمین» خطاب و همان توصیه‌های آقای اراکی را به او کرد.

با گذشت ۳۷ سال، به نظر می‌رسد تجربه‌ای مشابه برای پسر رهبر دوم جمهوری اسلامی در حال تکرار است. محسن کدیور، پژوهشگر مطالعات اسلامی و از منتقدان حکومت ایران که در زمینه تاریخ روحانیت تحقیقات گسترده‌ای کرده، در یادداشتی در کانال تلگرام خود نوشته است که در سال ۱۳۶۸ اکبر هاشمی رفسنجانی با دستیاری حسن روحانی، به گفته او، «آخوندهای سالخورده ناآگاه عضو خبرگان» را «با ترسیم شرایط اضطراری فریب دادند». آقای کدیور بر این باور است که اتفاق مشابهی نیز این‌بار اما از سوی سپاه افتاده است. بی‌بی‌سی مستقلا امکان تایید این موضوع را ندارد.

دفتر آیت‌الله‌ علی سیستانی پیامی به مناسبت انتخاب رهبر جدید در ایران منتشر کرد. در این پیام اسمی از مجتبی خامنه‌ای برده نشده است: «امید می‌رود جانشین گرامی ایشان (حفظه الله تعالی) در خدمت به ملت بزرگ ایران و دفع شر بدخواهان و حفظ وحدت و انسجام ملی موفق و مؤید باشند».

آیت‌الله حسین وحید خراسانی، که در قم ساکن است تاکنون پیامی به رهبر جدید منتشر نکرده است و دفتر این مرجع تقلید صرفا کشته شدن علی خامنه‌ای را «تسلیت» گفته است.

آیت‌الله‌ موسی شبیری زنجانی از مراجع تقلید شیعه به تماسی تلفنی با دفتر نمایندگی رهبر جمهوری اسلامی ایران در قم بسنده کرده است. آن‌طور که رسانه‌های ایران نوشته‌آند آقای شبیری در این تماس تلفنی «برای موفقیت رهبر جدید جمهوری اسلامی ایران دعا کرده است».

همچنین عبدالله جوادی آملی، از مراجع شاخص شیعه در پیامی که منتشر کرده است اسمی از مجتبی خامنه‌ای نیاورده و کسی را خطاب قرار نداده است.

جعفر سبحانی، از مراجع تقلید ساکن قم پیامی به اعضای مجلس خبرگان رهبری منتشر کرد و بدون نام بردن از مجتبی خامنه‌ای نوشت: «در این شرایط حساس، اقدام آن مجلس محترم در انتخاب رهبر، کاری شایسته و درخور تقدیر و مورد تأیید می‌باشد. انشالله امید است رهبر منتخب، در خدمت به شریعت، دیانت و کشور موفق و مؤید باشند».

کدامیک از مراجع تبریک گفتند؟

در بین مراجع تقلید دو نفر از آنها که با حکومت ایران و شخص علی خامنه‌ای رابطه نزدیکی داشتند، نام مجتبی خامنه‌ای را ذکر کرده‌‌اند.

ناصر مکارم شیرازی، از مراجع تقلید پیامش را خطاب به «ملت شریف ایران و دلدادگان انقلاب اسلامی» نوشته است: «مجلس (خبرگان رهبری) با بررسی شاخص‌ها، جناب آیت‌الله آقای حاج سید مجتبی خامنه‌ای (حفظه الله) را به عنوان سومین رهبر انقلاب اسلامی برگزید و حجت را بر همگان تمام کرد. اکنون شایسته است مردم عزیز و ارکان نظام، با بیعت با این انتخاب اصلح مسیر پر نور انقلاب را با اتحاد و استقامت تا پیروزی نهایی ادامه دهند».

از طرف دیگر حسین نوری همدانی، در بین مراجع تقلید تنها کسی است که پیامش را خطاب به مجتبی خامنه‌ای نوشته است. این پیام با جمله «حضرت مستطاب آیت‌الله جناب آقای حاج سید مجتبی خامنه‌ای "دامت برکاته"» شروع می‌شود.

آقای نوری همدانی نوشته است: «خداوند متعال را سپاسگزارم که خبرگان ملت... جنابعالی را که واجد جمیع شرایط لازم برای تصدی مسئولیت خطیر رهبری، از جمله فقاهت، شجاعت، تقوا، زمان‌شناسی، مدیریت و تدبیر و نیز پایبندی عمیق به راه و مکتب امام راحل عظیم‌الشأن و رهبر شهید... به عنوان رهبر نظام مقدس جمهوری اسلامی ایران معرفی نمودند و بدین‌سان بار دیگر دشمنان این ملت را مایوس و ناکام ساختند».

محسن کدیور، محقق تاریخ روحانیت شیعه، در یادداشت خود با اشاره به محتوای پیام‌های مراجع تقلید برای مجتبی خامنه‌ای، رهبر جدید را «رهبری نمادین» توصیف کرده و نوشته است: «مرجعیت شیعه از رهبر منصوب نمادین تاکنون نه تنها استقبال نکرده است، بلکه عدم رضایت خود را به زبان خاص حوزه اعلام کرده است». به باور او، واکنش بسیاری از مراجع تقلید به انتخاب رهبر جدید سرد بوده است.