یورگن هابرماس درگذشت؛ فیلسوفی که حضورش در ایران به یک مناقشه سیاسی تبدیل شد

یورگن هابرماس، فیلسوف و جامعه‌شناس نامدار آلمانی، روز ۱۴ مارس ۲۰۲۶ (۲۳ اسفند ۱۴۰۴) در ۹۶ سالگی درگذشت.

هابرماس بیشتر به‌خاطر نظریه‌اش درباره شکل‌گیری اجماع سیاسی شناخته می‌شود. او یکی از تأثیرگذارترین فیلسوفان معاصر به شمار می‌رفت و در شکل‌گیری بحث‌های نظری درباره همگرایی اروپا و شکل‌گیری اتحادیه اروپا نقش مهمی داشت.

برخی مواضع سیاسی او، از جمله موضع‌گیری‌هایش درباره جنگ غزه و حمایت از اسرائیل، در سال‌های اخیر با انتقادهایی از سوی برخی دانشگاهیان و فعالان سیاسی روبه‌رو شده بود.

این فیلسوف آلمانی در ایران نامی آشنا بود و کتاب‌های او بارها در این کشور منتشر شد.

هابرماس در اردیبهشت ۱۳۸۱ به ايران سفر کرد. اين سفر که تدارک آن در دوران دولت محمد خاتمی با بحث‌ها و واکنش‌های گسترده همراه شده بود، با حضور او در دانشگاه تهران و ايراد يک سخنرانی مهم برجسته شد. او در آن نشست درباره ماهيت جامعه سکولار در غرب، روند سکولار شدن جوامع و پيامدهای آن سخن گفت.

او برای سخنرانی و دیدار با برخی روشنفکران به ایران دعوت شد، اما احتمالا حدس نمی‌زد که این سفر او را دست کم در دو دوره به مرکز درگیری دو طیف سیاسی رقیب در این کشور پرتاب خواهد کرد.

هابرماس از طرف «مرکز گفت‌وگوی تمدن‌ها» دعوت شده بود.

این مرکز در دوره ریاست‌جمهوری محمد خاتمی تأسیس شد و حساسیت‌هایی را در جناح منتقد به جریان اصلاحات برانگیخت.

هابرماس در دانشگاه تهران تحت عنوان «سکولار شدن در جوامع پساسکولار غربی» سخنرانی کرد. حضور جمعیت چنان بود که تعجب او را برانگیخت. نه تنها سالن سخنرانی بلکه اطراف ساختمان و صحن دانشگاه انباشته از دانشجویان و شرکت‌کنندگان بود.

روزنامه‌های ایران به سخنرانی و حواشی آن پرداختند. روزنامه کیهان در این میان به اظهارنظر هابرماس درباره سلمان رشدی در گذشته اشاره کرد تا مخالفت خود را با حضور او در ایران نشان دهد.

روزنامه فرانکفورتر آلگماینه که پس از سفر هابرماس با او گفت‌وگو کرده بود، نوشت که اشاره این روزنامه محافظه‌کار «انگیزه‌ای سیاسی» داشته است.

بنا به گزارش روزنامه اصلاح‌طلب «نوروز»، هابرماس در سخنرانی خود گفته بود که بعد از دوره روشنگری و مخالفت با دین‌سالاری، اکنون شهروندان بی‌دین و شهروندان دیندار همزیستی عقلانی دارند.

او گفته بود «در جوامع مبتنی بر دموکراسی غرب... هم شهروندان دیندار حضور دارند و هم شهروندان فاقد باور دینی. هر دوی اینها در چالش سیاسی در مورد این مسئله حیاتی از عقل خود در عرصه عمومی بهره می‌گیرند.»

هابرماس در سفر خود به ایران و در دیدار با روشنفکران ایرانی از سیاست‌زدایی از دین و همراهی آن با حقوق بشر دفاع کرد.

در عین حال از نظر او جوامع «پساسکولار» مدت‌هاست از این باور در عصر روشنگری که دین از جوامع بشری زدوده خواهد شد، دست کشیده‌اند.

به باور او «آنها خود را با استمرار دینی وفق داده‌اند، که نیروی شکل‌دهنده‌اش به زندگی دقیقاً هنگامی پابرجا می‌ماند که بدون توسل به اقتدار سیاسی، تنها به ابزار کلام خود تکیه کند و به گونه‌ای بی‌واسطه وجدان آحاد اعضای جامعه خود را که داوطلبانه در این جامعه عضویت دارند، مورد خطاب قرار دهد.»

هابرماس با ارائه چند سخنرانی و ملاقات و دیدار از شیراز به سفر خود پایان داد. اما صحبت از هابرماس و حواشی آن پایان نگرفت تا هفت سال بعد، در جریان اعتراضات پس از انتخابات سال ۸۸ بار دیگر پای او به مطبوعات منتقد جریان اصلاحات کشیده شود.

هابرماس و انقلاب مخملی

پس از انتخابات دوره دهم ریاست‌جمهوری در سال ۱۳۸۸ که به پیروزی محمود احمدی نژاد انجامید و اعتراض‌های گسترده به آن، شماری از روزنامه‌نگاران، روشنفکران و فعالان سیاسی دستگیر شدند. یکی از موارد اتهامی آنها ترویج افکار برخی متفکران غربی از جمله هابرماس بود.

این فیلسوف آلمانی در کیفرخواست دادگاهی در تهران متهم شد که در سفرش به ایران با عده‌ای از اصلاح‌طلبان دیداری مخفیانه داشته و به آنان درس براندازی داده است.

گزارش روزنامه‌ها و سایت‌های حامی ریاست‌جمهوری محمود احمدی‌نژاد، بر این تاکید می‌کردند که هابرماس به ایران رفت تا دستورالعملی برای خلاصی اصلاح‌طلبان از بن‌بست و سکولار کردن جامعه ارائه دهد.

در این میان این روزنامه‌ها و سایت‌ها از جلسه مخفیانه هابرماس با محمد خاتمی، عطاالله مهاجرانی، محمد مجتهد شبستری، سعید حجاریان و محسن کدیور «پرده برداشتند.»

هابرماس همچنین به عنوان نظریه‌پرداز معروف «نافرمانی مدنی» و «انقلاب مخملی» معرفی شد.

برخی از این رسانه‌ها حتی مدعی شدند که یکی از مأموریت‌های هابرماس تعیین جانشینی برای عبدالکریم سروش بوده است. از نظر آنها این جانشین مجتهد شبستری بود.

گفتنی است هابرماس بعد از سفر خود به ایران در گفت‌وگویی با آلگماینه از مجتهد شبستری به عنوان کسی که حوزه پژوهشی‌اش هرمنوتیک و دین است، نام برده بود.

مجتهد شبستری که در زمان حضور هابرماس در ایران با او گفت‌وگو داشت، طی یادداشتی در وبلاگ شخصی خود به «کیفرخواست» دادگاه که به نوشته او «مضحک» بود واکنش نشان داد.

در کیفرخواست مذکور آمده بود که هابرماس در سال ۸۱ به هدف سکولار کردن جامعه ایران به این کشور سفر کرده بود و مخفیانه در خانه محسن کدیور با سعید حجاریان و مجتهد شبستری دیدار کرده و «به دقت روند سکولاریزاسیون در ایران مورد بحث و بررسی قرار می‌گیرد و راهکارهای جدید ارائه می‌شود.»

مجتهد شبستری ضمن رد اتهامات، آن جلسه را محرمانه ندانست و تأکید کرد تنها گفت‌وگویی بین این فیلسوف و چند دین‌پژوه صورت گرفته بود. او اضافه کرد حتی اگر درباره سکولاریزاسیون هم صحبت شده بود، هیچ جرمی اتفاق نیفتاده بود.

خاتمی و هابرماس

روزنامه کیهان اما دست بردار نبود.

به نوشته کیهان «برخی ایده گفت‌وگوی هابرماس را بسیار نزدیک به ایده گفت وگوی تمدن‌های سیدمحمد خاتمی می‌دانند و به همین دلیل، اندیشه هابرماس راهی برای بهبود وضعیت سیاسی ایران در اختیار اصلاح‌طلبان قرار می‌دهد.»

کیهان، هابرماس را به عنوان کسی معرفی کرد که معتقد بود دانشگاه و احزاب دو رکنی هستند که به روند گذار به دموکراسی و مبارزات مدنی کمک می‌کنند.

در این یادداشت‌ها از «اشتراک نظر» هابرماس و برخی روشنفکران و محمد خاتمی یاد شده بود.

روزنامه کیهان استدلال کرده بود که چون آموزه‌های هابرماس در تضاد کامل با نظریات بنیان‌گذار جمهوری اسلامی بود، بنابراین محمد خاتمی چهره‌ای مخالف آیت‌الله خمینی است.

همزمان تظاهرات خیابانی و همچنین دستگیری‌ها همچنان ادامه داشت.

به نوشته این روزنامه محافظه‌کار، «تقابل سید محمد خاتمی با نظریه‌های بنیادین امام خمینی و هواداری‌اش از انگاره‌های دینی یورگن هابرماس، ملاقات این دو را در نظر اصلاح‌طلبان جذاب‌تر می‌ساخت. برای همین، عطاءالله مهاجرانی در آخرین روز سفر هابرماس به ایران برنامه ملاقات خصوصی رئیس جمهور با وی را در منزل محسن کدیور ریخت.»

احمد پورنجاتی، رئیس کمیسیون فرهنگی مجلس ششم در یادداشتی در سال ۸۱ در روزنامه همشهری، از نوع مواجهه جناح‌های سیاسی در ایران با هابرماس و «دیدار انجام نشده» خاتمی و این فیلسوف آلمانی یاد کرده بود.

بیشتر آثار هابرماس در ایران به فارسی ترجمه شده‌اند.

بیشتر بخوانید:

هابرماس و شطرنج‌بازی با گوریل