اتاق بازرگانی؛ یک جریان تازه در راه پارلمان بخش خصوصی ایران است

اعلام نتایج اولیه انتخابات هیات‌های نمایندگی اتاق‌های بازرگانی در ایران٬ حاکی از ورود جریانی تازه به مدیریت پارلمان بخش خصوصی این کشور است.

تعداد قابل توجهی از چهره‌های قدیمی اتاق بازرگانی برای حضور در دوره هشتم رای کافی را به دست نیاوردند و به همین دلیل جریان‌های سنتی٬ دیگر نخواهند توانست همانند هفت دوره گذشته بعد از انقلاب٬ مدیریت این تشکل مهم اقتصادی را بر عهده داشته باشند؛ گرچه همچنان یک گروه صاحب نفوذ خواهند بود.

عدم انتخاب افرادی همچون علینقی خاموشی٬ علاالدین میرمحمد صادقی٬ مسعود دانشمند٬ شاهرخ ظهیری٬ محمدرضا بهزادیان و چندین چهره تاثیرگذار دیگر اتاق بازرگانی در سالهای قبل٬ رویکرد جدید صاحبان حق رای در انتخابات این نهاد پرسابقه را نشان می‌دهد.

نگاهی به شرایط حاکم بر اتاق بازرگانی در سالهای پس از انقلاب و همچنین جناح‌بندی‌های شکل ‌گرفته طی انتخابات دوره‌های قبل٬ نشان می‌دهد که دوران متفاوتی در پیش‌روی مهمترین نهاد مدافع بخش خصوصی ایران قرار دارد.

تقابل با دولت در دهه ۱۳۶۰

در یک روند تدریجی طی سالهای پس از انقلاب٬ میزان رقابت در انتخابات اتاق بازرگانی بیشتر شد.

در دو دهه نخست تاسیس نظام جمهوری اسلامی ایران٬ اداره اتاق بازرگانی در اختیار گروه کوچکی بود که در بهمن ۱۳۵۷ با حکم آیت‌الله خمینی برای اداره این نهاد اقتصادی تعیین شدند.

علی حاج طرخانی، علینقی خاموشی، اسدالله عسگراولادی، علاالدین میرمحمد صادقی، محمود میرفندرسکی، محمدعلی نوید و ابوالفضل احمدی که به‌طور عمده جز بازاریان مذهبی محسوب می‌شدند٬ افرادی بودند که اداره اتاق را در اختیار گرفتند.

البته تمام این افراد در اتاق باقی نماندند و علینقی خاموشی، اسدالله عسگراولادی، علاالدین میرمحمد صادقی تنها منصوبان آیت‌الله خمینی هستند که در هفت دوره اتاق بازرگانی حاضر بودند و درمیان این سه نفر٬ فقط اسدالله عسگراولادی است که عضو هیات نمایندگان دوره هشتم اتاق تهران خواهد بود.

نتیجه تسلط این گروه بر اتاق بازرگانی که که نزدیک به حزب موتلفه اسلامی اند، ریاست طولانی مدت علینقی خاموشی بر اتاق و سپرده شدن سمت‌های کلیدی این نهاد٬ به افرادی همچون اسدالله عسگراولادی و علاالدین میرمحمد صادقی بود.

بعد از آنکه سال‌های نخست انقلاب سپری شد٬ سهم موتلفه از نظام تازه تاسیس٬ بخش بازگانی کشور بود. غیر از آنکه اتاق بازرگانی در اختیار این گروه قرار داشت٬ با تشکیل دولت محمدجواد باهنر در سال ۱۳۶۰ وزارت بازرگانی نیز به حبیب‌الله عسگراولادی از چهره های اصلی موتلفه اسلامی (برادر بزرگتر اسدالله عسگراولادی) رسید که با آغاز جنگ٬ وظیفه حساس تامین کالاهای اساسی را برعهده داشت.

از میانه دهه ۱۳۶۰ و از زمانی که نیروهای سیاسی داخل ایران به دو گروه چپ و راست تقسیم شدند٬ موتلفه نماد راستگرایی در جمهوری اسلامی ایران شد و در مقابل نخست‌وزیر و نزدیکان او قرار گرفت که با عنوان «خط امام» چپ مذهبی را نمایندگی می‌کرد. نتیجه این اختلاف٬ حذف حبیب‌الله عسگراولادی و سایر وابستگان به جناح راست از کابینه دوم میرحسین موسوی بود.

این اتفاق زمینه‌ساز تقابل‌هایی میان وزارت بازرگانی و اتاق بازرگانی شد که مدیریت یکدست حاکم بر آنها حاکم از بین رفته بود.

___________________________________________

بیشتر بخوانید:

اعلام نتایج اولیه اتاق بازرگانی؛ چهره های نامدار شکست خوردند

در انتخابات اتاق بازرگانی چه خبر است؟

پارلمان بخش خصوصی ایران: از مجلس تجارت تا اتاق بازرگانی

___________________________________________

با اینکه چارچوب فکری موتلفه اسلامی و بازاریان سنتی با پارادایم فکری راست کلاسیک در جهان مدرن تناسبی ندارد و سران موتلفه خود بارها بر اینکه نکته تاکید کرده‌اند؛ ولی مواجهه اتاق بازرگانی با سیاست‌های چپگرایانه دولت موسوی سبب شد٬ این افراد در مناسبات سیاسی جمهوری اسلامی به صفت راستگرا شناخته شوند.

از جمله اختلاف‌هایی که در خصوص کارت بازرگانی رخ داد و اتاق با حمایت از موضع بخش خصوصی٬ به نقطه امیدی در میان آن بخش از فعالان اقتصادی تبدیل شد که سیاست‌های دولت میرحسین موسوی را در تضاد با منافع بخش خصوصی می‌دانستند.

نخستین رقابت انتخاباتی بعد از جنگ

بعد از جنگ و در دولت هاشمی رفسنجانی٬ وزرات بازرگانی دوباره به افرادی نزدیک به جریان حاکم بر اتاق بازرگانی سپرده شد و نتیجه به‌گونه‌ای بود که ریاست خاموشی بر اتاق بازرگانی تثبیت شد.

خاموشی طی چهار دوره همزمان رییس اتاق بازرگانی تهران و اتاق ایران بود. اساسا در این دوران این دو نهاد قابل تفکیک از یکدیگر نبودند و محل اتاق بازرگانی پایتخت٬ در دل اتاق بازرگانی ایران قرار داشت و طبقه‌ای از ساختمان اتاق ایران در خیابان طالقانی بود.

اما در پنجمین دوره انتخابات اتاق بازرگانی که همزمان با دولت دوم محمد خاتمی بود٬ برای نخستین بار تلاش‌هایی برای پایان دادن به حضور سی ساله علینقی خاموشی در اتاق بازرگانی انجام گرفت.

محمد بهزادیان که در دولت نخست هاشمی رفسنجانی٬ معاون عبدالله نوری در وزارت کشور بود با تشکیل گروهی که بعدها به خواستاران تحول‌ شهرت یافت٬ به رقابت با آقای خاموشی پرداخت.

حضور آقای بهزادیان در انتخابات دوره پنجم تداعی‌کننده رقابت‌هایی بود که میان دو جناح حکومت در انتخابات‌های سیاسی شکل گرفته بود. گرو‌ه‌هایی که در دهه ۱۳۶۰ به «خط امام» مشهور بودند و با عنوان «اصلاح‌طلب» در دهه ۱۳۷۰ تلاش کردند با حضور در «انتخابات» به قدرت سیاسی دست یابند.

برای همین رسانه‌های متمایل به گروه‌های موسوم به اصلاح‌طلب٬ به پوشش فعالیت‌های انتخاباتی بهزادیان مشغول شدند. در نهایت آقای بهزادیان توانست ریاست اتاق بازرگانی تهران را به دست آورد اما در گرفتن ریاست اتاق ایران ناکام ماند.

به طور غیر رسمی از سوی محمد شریعتمداری٬ وزیر بازرگانی دولت خاتمی که پیشتر معاون حسابرسی بیت رهبری بود٬ عنوان شد که رهبر جمهوری اسلامی با تغییر رییس اتاق بازرگانی ایران موافق نیست.

با این حال آقای بهزادیان با جدا کردن تشکیلات اتاق تهران از اتاق ایران به تشکیلات اتاق پایتخت اعتبار و وزن جدیدی داد. با انتقال فعالیت‌های اتاق بازرگانی تهران به ساختمان خیابان مطهری٬ رفت و آمد بازرگانان مقیم مرکز به اتاق ایران کم شد و نفوذ و اهمیت اتاق پایتخت افزایش پیدا کرد.

یکی از نتایج نامطلوب این اتفاق برای آقای خاموشی این بود که درآمد حاصل از صدور کارت بازرگانی از سیطره اتاق ایران خارج شد و به حساب اتاق تهران رفت که تحت مدیریت بهزادیان قرار داشت.

یک اتفاق نادر

با اینکه در ظاهر بهزادیان و خاموشی دو جناح سیاسی مختلف را در اتاق بازرگانی نمایندگی می‌کردند٬ اما در انتخابات ریاست‌جمهوری دوره نهم٬ هر دو از هاشمی رفسنجانی در مقابل محمود احمدی‌نژاد حمایت کردند.

بعد از استقرار دولت محمود احمدی‌نژاد یکی از نخستین رخدادها در اتاق بازرگانی٬ استیضاح محمد بهزادیان و هیات‌رییسه اتاق تهران بود.

علینقی خاموشی با کمک نمایندگان انتصابی دولت جدید در هیات نمایندگان اتاق بازرگانی٬ موفق به برکناری بهزادیان شد. جانشین محمد بهزادیان٬ محمد نهاوندیان بود.

آقای نهاوندیان با سال‌ها حضور در سمت‌های مختلف وزارت بازرگانی٬ چهره‌ای آشنا برای فعالان اقتصادی بود و رابطه نزدیک او با علی لاریجانی٬ حمایت سیاسی قابل‌توجهی برایش به همراه داشت.

در دوره ششم انتخابات اتاق بازرگانی٬ بهزادیان و تعدادی دیگری از افراد جناح «تحول‌خواه» اتاق رد صلاحیت شدند ولی باز هم فضایی رقابتی در انتخابات وجود داشت.

در این دوره گروهی به نام فعالان توسعه وارد عرصه رقابت شد و در اتفاقی تاریخی٬ علینقی خاموشی مدت کوتاهی بعد از آقای بهزادیان٬ برای اولین بار در تاریخ جمهوری اسلامی ایران، از ریاست اتاق بازرگانی ایران بازماند.

یحیی آل‌اسحاق دیگر عضو موتلفه اسلامی به ریاست اتاق تهران رسید و محمد نهاوندیان٬ دومین رییس اتاق بازرگانی ایران٬ پس از انقلاب شد. با این حال علینقی خاموشی همچنان یک عضو هیات نمایندگی اتاق بازرگانی باقی ماند.

دوره هفتم٬ انتخابات اتاق بازرگانی متاثر از فضای بسته و ملتهبی بود که جامعه ایران بعد از حوادث اعتراضی به دهمین دوره انتخابات رییس‌جمهوری داشت. رقابت عمده و جدیدی در این دوره شکل نگرفت و نتیجه آن ادامه حضور یحیی آل‌اسحاق در اتاق تهران و محمد نهاوندیان در اتاق ایران شد.

جناح‌بندی دوره هشتم

در انتخابات دوره هشتم انتخابات اتاق٬ شادابی و هیجان بیشتری نسبت به دوره‌های قبلی وجود داشت.

در میان گروه‌های تازه‌ای که به وجود آمد٬ پنج گروه اصلی در انتخابات اتاق تهران به رقابت با هم پرداختند. نگاهی به نام‌های موجود در فهرست‌های منتشر شده نشان می‌دهد٬ تعدادی از چهره‌های شاخص مانند یحیی آل اسحاق و محسن خلیلی در بیش از یک فهرست قرار داشته‌اند و مرزبندی حاکم بر ائتلاف‌ها٬ منطبق بر جناح‌بندی‌های سیاسی موجود نیست.

حتی افرادی مانند علینقی خاموشی٬ علاالدین میرمحمد صادقی و اسدالله عسگراولادی راه خود را از هم جدا کردند و در سه فهرست‌ در میدان رقابت حاضر بوده‌اند.

«خواستاران تحول» نام یکی از این پنچ جریان اصلی بود که به واسطه فعالیت‌های پیشین محمد بهزادیان و همفکران او در دوره‌های پیشین شناخته می‌شود.

علاوه بر محمدرضا بهزادیان افرادی همچون حمید حسینی عضو فعلی هیات رییسه اتاق تهران٬ مسعود حجاریان برادر سعید حجاریان و مدیرعامل بیمه ملت٬ کورش پرویزیان مدیرعامل جدید بانک پارسیان٬ مجید صدری مدیرعامل شرکت رایتل٬ فاطمه دانشور عضو شورای شهر تهران٬ محسن مهرعلیزاده رییس سازمان تربیت بدنی در دولت دوم محمد خاتمی٬ حمیدرضا عارف فرزند معاون اول دولت دوم خاتمی و رمضانعلی پورمجیب از مدیران ارشد ایران‌خودرو در دولت خاتمی که در دولت حسن روحانی به مدیرعاملی یک هلدینگ بزرگ تامین اجتماعی منصوب شده و جمشید عدالتیان عضو فعلی هیات نمایندگی اتاق تهران٬ از چهره‌های شاخص این فهرست بودند اما به جز محسن مهرعلیزاده٬ فاطمه دانشور و کورش پرویزیان هیچ یک موفق به حضور در هیات نمایندگی دوره هشتم نشدند.

«پیشگامان وفاق» بخشی از اعضای سنتی اتاق و افراد نزدیک به آنها را نمایندگی می‌کرد که اسدالله عسگراولادی٬ محسن حاجی‌بابا و رضا حریری از شناخته‌شده‌ترین افراد آن هستند. از این فهرست فقط اسدالله عسگراولادی موفق به کسب رای لازم برای حضور در هیات نمایندگی اتاق تهران شد.

«ائتلاف بزرگ» نیز بخش دیگری از نیروهای قدیمی و سنتی اتاق را نمایندگی می‌کنند.

علاالدین میرمحمدصادقی٬‌ محمدرضا بهرامن رییس خانه معدن٬ مسعود دانشمند عضو باسابقه هیات رییسه اتاق ایران٬ مرتضی عراقچی برادر بزرگ مذاکره‌کننده ارشد هسته‌ای٬ محسن نهاوندیان فرزند رییس دفتر رییس‌جمهور٬ محمد باقر رجال و محمدرضا نجفی‌منش از اعضای ارشد انجمن قطعه‌سازان خودرو٬ شاهرخ ظهیری بنیان‌گذار شرکت مهرام از جمله افراد شاخص در این فهرست هستند.

تنها نماینده اختصاصی این گروه که برای هیات نمایندگان دوره هشتم انتخاب شد محمدحسین برخوردار مدیر شرکت سامسونگ در ایران بود.

«کانون کارآفرینان توسعه‌گرا» نام دیگر فهرست مهم در انتخابات اخیر بود.

محمد عطاردیان دبیر کل کانون عالی انجمن های صنفی کارفرمایی ایران٬ محمد پارسا رییس سندیکای تولیدکنندگان برق٬ محمد صدر هاشمی‌نژاد رییس پیشین بانک اقتصاد نوین و کاظم سماک اعضای شناخته‌شده تر این گروه هستند.

به جز کورش پرویزیان که با فهرست خواستاران تحول مشترک بود٬ فرد دیگر از این فهرست رای لازم را کسب نکرد. «ائتلاف برای فردا» نام فهرست پیروز هشتمین انتخابات هیات‌ نمایندگی اتاق بازرگانی تهران است. ۳۵ نفر از ۴۰ عضو انتخابی هیات نمایندگان اتاق تهران٬ از فهرست ائتلاف برای فردا برگزیده شده‌اند.

مسعود خوانساری رییس فعلی کمیسیون حمل و نقل اتاق ایران و معاون وزارت راه در دولت خاتمی٬ پدرام سلطانی عضو فعلی هیات رییسه اتاق ایران٬ یحیی آل اسحاق رییس فعلی اتاق تهران٬‌ محسن خلیلی عضو قدیمی اتاق و مدیرعامل شرکت بوتان٬ مهدی جهانگیری برادر معاون اول رییس‌جمهور و علی شمس اردکانی از موسسان مناطق آزاد در ایران٬ از چهره‌های مشهور این فهرست هستند.

به نظر می‌رسد این گروه در میان مقام‌های دولتی٬ بیشتر به اسحاق جهانگیری معاون اول دولت نزدیک باشد.

برادر او٬ مهدی جهانگیری در جمع ائتلاف پیروز قرار دارد که همراهی‌هایش با اسفندیار رحیم مشایی در سازمان میراث فرهنگی و بعدتر در بانک جهانگردی حاشیه‌ساز شد؛ اما علاوه بر آن٬ مسعود خوانساری که سال گذشته در رقابتی فشرده با غلامحسین شافعی در تصاحب ریاست اتاق بازماند٬ از حمایت اسحاق جهانگیری برخوردار بود. به همین دلیل او از هم‌اکنون گزینه ریاست اتاق بازرگانی ایران است که در بهار آینده انتخاب خواهد شد.

اما بعید به نظر می‌رسد مسعود خوانساری راه ساده‌ای در پیش داشته باشد.

محمد نهاوندیان رییس پیشین اتاق بازرگانی و رییس دفتر رییس جمهور٬ محمد شریعتمداری وزیر سابق بازرگانی و معاون اجرایی رییس‌جمهور و محمدرضا نعمت‌زاده وزیر صنعت٬ معدن و تجارت نیز برای اثرگذاری در تعیین هیات رییسه اتاق ایران قاعدتا همچون گذشته به طور غیررسمی فعال خواهند بود.

در این بین وزیر صنعت با ۲۰ عضوی که باید به عنوان نماینده دولت در هیات نمایندگی اتاق بازرگانی تهران معرفی کند، قدرت اثرگذاری بیشتری هم دارد.

اما نتیجه هر چه باشد٬ هیات رییسه‌ای متفاوت از ترکیب مدیریتی هفت دوره پیشین اتاق بازرگانی ایران خواهد بود. ترکیب جدید و رویکردهای تازه آن می‌تواند امیدواری بخش خصوصی برای اثرگذاری فعالان اقتصادی غیردولتی بر تصمیم‌ها و روندهای اقتصاد ایران را بیشتر کند.