روز جهانی کارگر در ایران؛ صدای کم طنین اعتراض

ساکنان بسیاری از شهرهای بزرگ جهان روز چهارشنبه ۱۱ اردیبهشت، شاهد تجمعاتی به مناسبت روز جهانی کارگر بودند. این تجمعات در برخی شهرها همچون استانبول به خشونت کشیده شد، در یونان با اعتصاب همراه بود و در برخی دیگر همچون مسکو با جشن و شادمانی به پایان رسید.

اما در ایران، راهپیمایی سالانه کارگران در تهران برای ششمین سال پیاپی برگزار نشد و آنها ناگزیر شدند در ورزشگاهی در جنوب شهر به طرح خواسته‌هایشان بپردازند. در عکس‌هایی که خبرگزاری کار ایران (ایلنا) از این مراسم <link type="page"><caption> منتشر کرد</caption><url href="http://ilna.ir/news/news.cfm?id=68043" platform="highweb"/></link>، زنان و مردانی از گروه‌های سنی مختلف دیده می‌شوند که در یک سالن ورزشی جمع شده‌اند.

فضایی که با این عکس‌ها از تجمع امروز کارگران در تهران ترسیم می‌شود، به مراتب با راهپیمایی‌های سال‌های پیشین متفاوت است؛ یعنی زمانی که کارگران می‌توانستند یک روز در سال برای طرح خواسته‌هایشان در خیابان حضور یابند. در اغلب چنین تجمعاتی، می‌شد چهره‌های برافروخته کارگرانی را شاهد بود که از عقب افتادن چندین ماهه حقوق خود گلایه داشتند یا از ناامنی قراردادهای موقت کار در هراس بودند.

بسیاری از فعالان کارگری و تحلیلگران، روز جهانی کارگر را فرصتی سالانه برای طرح خواسته‌ها و انتظارات کارگران می‌دانند، خواسته‌هایی که "سطح دستمزدها و حق ایجاد تشکل‌های مستقل" محور مشترک همه آنهاست.

در تجمع امروز کارگران در تهران هم سخنرانان بار دیگر بر ضرورت افزایش دستمزد کارگران تاکید کردند. از جمله علیرضا محجوب که برای بیش از دو دهه دبیرکل خانه کارگر ایران بوده است، مهار تورم و افزایش دستمزد را مهم‌ترین خواسته‌های جامعه کارگری ایران خواند.

آقای محجوب گفت که فلسفه روز کارگر، محدود کردن ساعات کاری و ۸ ساعت کار در روز بوده است و اضافه کرد که در بسیاری از حوزه‌های کارگری، محدودیت ۸ ساعت کاری برای کارگران رعایت نمی‌شود.

پایه روز جهانی کارگر در ماه مه سال ۱۸۸۶ میلادی گذاشته شد، زمانی که تجمع و اعتصاب گسترده کارگران در اعتراض به شرایط سخت کاری در شهر شیکاگو در آمریکا آغاز شد. بهبود شرایط کاری و کاهش ساعات کار روزانه کارگران از ۱۰ ساعت به ۸ ساعت اصلی‌ترین خواسته این کارگران بود. اما اعتراضاتشان در نهایت، سرانجام خشونت‌باری پیدا کرد و روز چهارم ماه مه به دنبال انفجاری که در یکی از تجمعات رخ داد، پلیس به مقابله با جمعیت پرداخت.

دولت 'در خدمت سرمایه‌داران'

همزمان با تجمع سالانه بزرگداشت روز جهانی کارگر در ورزشگاهی در تهران، رسانه‌های ایران از تجمع گروه اندکی از کارگران در مقابل ساختمان مجلس شورای اسلامی در میدان بهارستان خبر دادند. گزارش شد که تجمع‌کنندگان، به وضعیت دستمزد و گرانی و تورم در کشور معترض بودند و خواستار توجه بیشتر به وضعیت معیشتی کارگران در ایران شده‌اند.

موج پیشین اعتراضات کارگری در ایران هم بر سر حقوق و دستمزد و پس از آن <link type="page"><caption> شکل گرفت</caption><url href="http://www.bbc.co.uk/persian/business/2013/04/130423_l45_iranian_workers_wage_complaint.shtml" platform="highweb"/></link> که شورای عالی کار حداقل دستمزد سال ۱۳۹۲ را ۴۸۷ هزار تومان تعیین کرد. این رقم ۲۵ درصد بالاتر از حداقل دستمزد سال گذشته بود، اما فعالان حوزه کارگری با اشاره به برآوردهای نهادهای رسمی گفتند که میزان افزایش سطح دستمزدها به مراتب کمتر از نرخ تورم است. آنها هشدار دادند که در چنین شرایطی، کارگران در ایران بیش از پیش در تامین معیشت با مشکل روبه‌رو خواهند بود.

نهادهای رسمی نرخ تورم سال ۱۳۹۱ را نزدیک به ۳۲ درصد <link type="page"><caption> اعلام کرده‌اند</caption><url href="http://www.bbc.co.uk/persian/business/2013/03/130331_l57_ir_inflation_91.shtml" platform="highweb"/></link>.

اما در همین ماه‌های نخست سال هم گزارش‌هایی از مشکلات کارگران در تامین مایحتاج زندگی منتشر شده است.

حمیدرضا، کارگری که ساکن خوزستان است، به دلیل مشکلاتی که در روند دریافت دستمزدش داشت و تاخیرهای مداوم کارفرما در پرداخت حقوق، کار خود را رها کرده است. او در برنامه نوبت شمای بی‌بی‌سی فارسی گفت: "وضعیت معیشت خراب است. شرایط کنونی، سابقه نداشته است ... اگر پیش بیاید به دزدی دست می‌زنم، مثل آب خوردن. چون فرزندانم احتیاج دارند."

حسن صادقی، رئیس اتحادیه پیشکسوتان جامعه کارگری ایران، در تجمع امروز کارگران در تهران، دولت ایران را متهم کرد که "به جای توجه به حقوق ضعفا قوانین مربوط به نیروی کار را به نفع سرمایه‌داران تغییر می‌دهد."

آقای صادقی همچنین از عملکرد شبکه تلویزیونی دولتی ایران در پوشش خبری مشکلات کارگران داخل کشور انتقاد کرد و گفت: "مخالف نیستیم که خبرنگاران صداوسیما دوربین بردارند و به خیابان‌های اروپا بروند تا مشکلات کارگران آنان را به تصویر بکشند، آنها همنوعان ما هستند، اما انتظار داریم زمانی که کارگران مظلوم "نی‌بر" کارخانه نیشکر هفت‌تپه و کارخانه نساجی قائم‌شهر فریاد مظلومیت خود را بلند می‌کنند، در صداوسیما انعکاس پیدا کند."

حق اعتراضات کارگری

در قطعنامه پایانی مراسم روز جهانی کارگر در ایران بر ضرورت فعالیت تشکل‌های کارگری در تمام محیط های کاری نیز تاکید شد. خواسته‌ای که بیش از چندین دهه سابقه دارد.

محسن ایزدخواه، کارشناس حوزه کار و امور اجتماعی در ایران معتقد است که در شرایط کنونی، تشکیلات صنفی در آن کشور در ضعیف‌ترین موقعیت تاریخی خود هستند.

او در یادداشتی در روزنامه آرمان نوشت: "تشکل‌های صنفی با سه مشخصه فراگیری، قدرت چانه‌زنی در چارچوب قوانین و مقررات و هماهنگ کردن منافع کارگران در پویایی تولید، می‌توانند نقشی تعیین‌کننده در حل مسائل و مشکلات جامعه کارگری داشته باشند."

او اضافه کرد: "بعد از پیروزی انقلاب اسلامی، قانون شوراهای اسلامی کار تصویب شد و این شوراها با همان کارکردهای سندیکایی فعالیت خود را آغاز کردند. در دولت اصلاحات تلاش‌هایی برای شکل‌گیری تشکل‌های صنفی کارگری و کارفرمایی در چارچوب مقاوله‌نامه‌های سازمان بین‌المللی کار شکل گرفت، اما این اقدام به سرانجام مقصود نرسید و در نهایت، با تغییر دولت و رویکردهای جدیدی که بر وزارت کار و امور اجتماعی حاکم شد، تشکیلات صنفی در ایران در ضعیف‌ترین موقعیت تاریخی خود قرار گرفته‌اند."

افزون بر نبود تشکل‌های کارگری فعال و موثر در عرصه اجتماعی ایران، فعالان مستقل حوزه کارگری نیز در سال‌های اخیر با فشار نهادهای امنیتی روبه‌رو بوده‌اند. سازمان دیده‌بان حقوق بشر به تازگی در بیانیه‌ای، ایران را به نقض فزاینده حقوق کارگران متهم <link type="page"><caption> کرد</caption><url href="http://www.bbc.co.uk/persian/iran/2013/04/130430_l03_hrw_workers_rights.shtml" platform="highweb"/></link>.

این سازمان در بیانیه‌ای تصریح کرد: ده‌ها تن از کارگران و فعالان اتحادیه‌های مستقل کارگری در ایران "به خاطر سخن گفتن در دفاع از حقوق کارگران" بازداشت و زندانی شده‌اند و بسیاری دیگر با سپردن وثیقه در خارج از زندان و در انتظار رسیدگی دادگاه‌های انقلاب به پرونده‌هایشان به سر می‌برند.

دیده‌بان حقوق‌بشر در توضیح وضع معیشت کارگران در ایران تصریح کرده است که حدود ۸۰ درصد کارگران ایران به صورت روزمزد یا با قراردادهای استخدام موقت و به شکل غیررسمی مشغول به کار هستند و به همین دلیل، حقوق مادی محدودی دارند و از حمایت و امنیت شغلی محرومند.

این نهاد بین‌المللی، پرداخت نشدن دستمزد کارگران برخی واحدهای تولیدی را از دیگر مشکلات کارگران در ایران خوانده است. مشکلی که از دل وضعیت اقتصادی ایران برآمده است و هر از چندگاه، خبر تجمع کارگرانی که برای چندین ماه دستمزدی نگرفته‌اند، در سرخط خبرهای رسانه‌های ایران قرار می‌گیرد.

در عین حال، گزارش شده است که بخشی از کارفرمایان در ایران هم به دلیل فروش اندک تولیدات و یا اقتصادی نبودن فعالیت واحدهای تولیدی، در شرایط اقتصادی مناسبی به سر نمی‌برند و در عمل، منابع مالی کافی برای پرداخت دستمزد کارگران و ارائه حقوق و مزایای آنها در چارچوب قانون ندارند. محدودیتی که با شدت گرفتن تحریم‌های بین‌المللی در سال‌های اخیر بیش از پیش زمینه‌ساز کند شدن فعالیت‌های اقتصادی ایران شده است.