دیوار برلین؛ قاب نقاش ایرانی

سی و چهار سال از زمانی که از ایران قدم به خاک آلمان غربی گذاشت می‌گذرد. زمین لغزنده بود و هواپیما برای مدت زمانی امکان فرود نداشت. وقتی هواپیما در آسمان برلین دور می‌زد دیوار را برای اولین بار از آن بالا دید. دیواری ده‌ها کیلومتری که برلین غربی را محصور و زندگی مردم را از هم جدا کرده بود.

کانی علوی٬ نقاش ایرانی ساکن برلین٬ می‌گوید: "تا آن زمان نمی‌دانستم دیوار برلین اینقدر طولانی است. همیشه در ذهنم دیوار تداعی‌گر حایل بین دو کشور بیگانه بود هیچ وقت فکرش را نمی‌کردم دیوار بین دو آلمانی کشیده شود. بارها می‌شد که سوال می‌کردم آیا آن طرف دیوار هم مردم به زبان آلمانی صحبت می‌کنند؟ می‌گفتند بله. باورم نمی‌شد."

دیواری که نقاش ایرانی برای اولین بار از آسمان با آن ملاقات کرد حالا سال‌هاست که زندگی او شده است. کانی علوی که در ۹ نوامبر ۱۹۸۹، هنگام افتادن دیوار٬ در چند متری آن زندگی می‌کرد و هجوم مردم به برلین شرقی را دید٬ پروژه‌ای را کلید زد که هنوز از آن نگهبانی می‌کند: نقاشی روی "سطح سرد" بخش شرقی دیوار.

او می‌گوید: "در آلمان غربی همیشه می‌توانستیم این کار را بکنیم ولی در آلمان شرقی هیچ وقت کسی اجازه نداشت به دیوار نزدیک شود و ما دو ماه پس از افتادن دیوار برای اولین بار روی آن نقاشی کردیم."

مدت زمانی از فروریزی دیوار نگذشته بود و هنوز تا اتحاد دو آلمان زمان باقی بود. دوست اسکاتلندی نقاش ایرانی که در سفارت در بخش شرقی کار می‌کرد در تماس با وزیر دفاع جمهوری دموکراتیک آلمان (آلمان شرقی) مقدمات امنیت نقاش‌ها در بخش شرقی را فراهم کرد.

با این‌همه در ۱۳۰۰ متر از دیوار که نقاش‌ها پنج شش ماه مشغول کار روی آن بودند چهار سرباز آلمان شرقی همواره نگهبانی می‌دادند و برج‌های نگهبانی هم جداگانه برقرار بود. به گفته علوی "اوایل سربازها یک جوری نگاه می‌کردند اما دیگر مثل گذشته قدرتی نداشتند که شلیک کنند. حتی بعدتر آمدند گفتند می‌خواهید ما هم کمک کنیم؟ رنگ را برایتان نگه داریم؟"

نقاش‌ها از طریق اطلاعیه رادیویی و تلویزیونی کانی علوی از این پروژه که قرار بود داوطلبانه انجام شود آگاه شدند. کانی علوی می‌گوید: «"هر هنرمندی که می‌آمد می‌گفت مثلا من چهار متر یا پنچ متر می‌خواهم و بر اساس همان چیزی که می‌خواستند دیوار را بین خودمان تقسیم کردیم. همه رایگان کار می‌کردند٬ حتی پول هواپیما و خوراک و جای اقامت را خودشان می‌پرداختند من فقط برایشان رنگ تهیه کردم. می‌رفتم مثل بیچاره‌ها در رنگ فروشی‌ها و خواهش می‌کردم رنگ هدیه کنند. یا رنگ‌هایی را که مردم هدیه می‌کردند می‌گرفتم."

این طور بود که از اواخر ژانویه ۱۹۹۰ که اوج سرمای برلین بود تا سپتامبر همان سال٬ ۱۳۰۰ متر از دیواری که ۲۸ سال نماد برجسته‌ای از جنگ سرد بود رنگ رنگ شد. دیوار به دست ۱۱۸ نقاش که از ۲۱ کشور دنیا آمده بودند نقش‌هایی را به خود دید که یادآور درد یک کشور را به یکی از ایستگاه‌های توریست‌ها در برلین تبدیل کرده است.

تلاش برای حفظ دیوار نقاشی‌شده

کانی علوی خود هم یکی از نقاشی‌های معروف دیوار را کشیده است. آن نقشی که رنگ آبی رنگ غالب اثر است و مردم مثل رود از دیوار شکسته جاری شده‌اند. او می‌گوید: "وقتی دیوار ریخت حس کردم الان باید احساسی را که مردم آلمان شرقی دارند٬ که آزاد شده‌اند و دارند به برلین غربی می‌آیند بکشم. در صورت مردم می‌دیدم که فقط این نیست که خوشحال‌اند. خیلی هم خوشحال و سرحال بودند ولی آن لحظه چیزهای دیگری هم در فکرشان بود."

او توضیح می‌دهد: "به محض اینکه از مرز رد می شدند این سوال در صورتشان دیده می شد حالا کجا بروم؟ یا پشت سرشان را نگاه می‌کردند که نکند دیوار پشت سرم بسته شود و نتوانم این بار به آن طرف برگردم. بنابراین فقط خوشحالی نبود٬ ترس هم بود. می‌خواستم همان صورت‌ها را روی بوم نقاشی بیاورم. این کار را کردم و دو ماه بعدش هم که رفتیم در آلمان شرقی کار کردیم همان ایده را مجددا روی دیوار نقاشی کردم."

اما خطر شلیک به نقاش‌ها تنها تهدیدی نبود که کار نقاش‌های دیوار را به چالش می‌کشیده است. پس از پایان گرفت پروژه و بعد از گذر چند سال از آن٬ صحبت‌ها درباره خراب کردن این بخش از دیوار در آلمان که حالا کشور واحدی بود آغاز شد. در سال ۱۹۹۶ وقتی بحث‌ها میان سیاست‌گذاران برای خرابی دیوار اوج گرفت٬ کانی علوی "گالری بخش شرقی" (East Side Gallery) را تاسیس کرد تا از آن طریق بتواند کمپین حفظ دیوار را پیش ببرد.

او می‌گوید: "برای بعضی از سیاستمدارها ماجرا اینطور بود و هنوز هم است٬ که برداشتن این تکه از دیوار را مثل پاک کردن آخرین لکه ننگ می‌دانند."

تصمیم ناموفق خرابی کل دیوار در سال ۱۹۹۶ حالا به زمزمه‌های تکه تکه کردن آن و قرار دادن نقاشی‌ها در جاهای مختلف شهر رسیده است ولی استدلال مدیر "گالری بخش شرقی" این است که "می‌گوییم اگر تکه تکه کنیدش دیگر آن کل منسجم نیست که حس تاریخ را منتقل کند."

علوی حالا سال‌هاست خود را در خط مقدم دفاع از حفظ دیوار می‌بیند: "البته من نقاشم و دوست دارم بیش‌تر وقتم را برای نقاشی صرف کنم اما نمی‌شود. مسایلی درباره دیوار وجود دارد که واقعا نباید به من دیگر ربط چندانی داشته باشد اما چون کسی نیست من مجبورم بروم همه جا صحبت کنم و از حفظ دیوار دفاع کنم. این کار بیش‌تر وقت روزانه من را می‌گیرد. طوری که دوستانم می گویند وقتی مردی باید تو را در دیوار دفن کنند."

درخواست برای ثبت این بخش از دیوار در میراث جهانی یونسکو یکی از اقداماتی است که برای حفظ دیوار در حال انجام است. نقاشی‌های این بخش از دیوار یک بار در سال ۲۰۰۹ در طول ماه‌های ژانویه تا نوامبر با تامین بودجه از طرف پارلمان آلمان و اتحادیه اروپا٬ با دعوت از هنرمندانی که ۲۰ سال پیش از آن بر دیوار نقاشی کرده بودند این بار با رنگ‌های مرغوب بازسازی شد. شش نفر از هنرمندان در این میان از جهان رفته بودند که دوستان‌شان که آن زمان دیوار کناری‌شان را نقاشی کرده بودند٬ کارشان را بازسازی کردند.

یکی دیگر از اقدامات برای حفظ بخش نقاشی‌شده از دیوار که در میان مردم محلی و توریست‌ها به "گالری بخش شرقی" شناخته می‌شود٬ کمپین‌های رسانه‌ای و بسیج عمومی مردم است. در سال ۲۰۱۳ توجه رسانه‌ها و حضور مردم و ستاره‌هایی نظیر راجر واترز ساختمان‌سازی در فضای دیوار را که مقدمه‌ای بر جابه‌جایی باقی‌مانده دیوار بود متوقف کرد.

تکرار پروژه دیوار برلین در چهار نقطه دیگر جهان

پروژه‌ای با عنوان "دیوار برلین" اکنون در آستانه اجرا در کره جنوبی در نزدیکی مرز با کره شمالی است. در این پروژه قرار است دیواری ۱۳۰۰ متری با هدف ایجاد صلح در نزدیکی مرز ساخته و روی آن نقاشی شود. بعد از آن قرار است این پروژه بین یونان و ترکیه در خاک یونان٬ بین اسرائیل و فلسطین٬ و در نهایت بین مکزیک و آمریکا تکرار شود.

نقاش‌های همکار پروژه "دیوار برلین" در مرز دو کره تا کنون ۳۰ آلمانی و ۳۰ کره‌ای هستند و گروه انتخاب هنرمندان مشغول انتخاب نقاش‌ها از دیگر کشورهای دنیاست. بودجه این کار که قرار است توسط ۱۳۰ هنرمند و در طول ۱۴ روز در سال ۲۰۱۵ انجام شود از سوی کره جنوبی و آلمان تامین خواهد شد. نقاش‌ها در انتخاب موضوع آزادند اما استفاده از هنر پروپاگاندا و تجاری به هر شکل ممنوع است.

کانی علوی ایده‌پرداز و مسئول پروژه "دیوار برلین" است. او از صدور "انقلاب دوستی" از برلین به کشورهایی که دیوارهای عینی یا سمبولیک در آن‌ها همچنان وجود دارند صحبت می‌کند. علوی امیدوار است روزی چنین پروژه‌ای را بتواند در ایران که به گفته او سال‌هاست بین اسلام و غیر اسلام در آن "دیوار نامرئی" ساخته شده است اجرا کند.