'گل سرخ'؛ عشقِ عریان ایرانی بر بستری از سیاست

"گل سرخ" به کارگردانی سپیده فارسی یکی از فیلم‌های ایرانی بود که در جشنواره فیلم تورنتو برای بار نخست به نمایش درآمد. این فیلم فارسی‌زبان که محصول فرانسه و یونان به شمار می‌آید، عاشقانه‌ای است با گوشه چشمی به سیاست که از روی فیمنامه جواد جواهری و سپیده فارسی ساخته شده و بازیگرانی مانند مینا کاوانی و شبنم طلوعی در آن نقش‌آفرینی کرده‌اند.

هرچند "گل سرخ" هنوز به صورت گسترده اکران نشده، همان نمایش جشنواره‌ای کافی بود تا رسانه‌های اصولگرای ایرانی این فیلم را اثری "هرزه‌نگارانه"، "ضدایرانی" و "طرفدار فتنه" و جشنواره فیلم تورنتو را "شوی ایران‌ستیزی" لقب دهند. از جمله خبرگزاری قوه قضاییه، میزان، از حضور "اسفناک" بازیگر جوان سینما و تاتر ایران در فیلمی "غیراخلاقی" و "پرده‌درانه‌" نوشت و اگرچه فیلم را ابزاری برای "شانتاژ رسانه‌ای علیه ایران" خواند، هدف اصلی کارگردان را بیش از پرداختن به سیاست، "پرده‌دری اخلاقی" دانست.

اگر مقصود از پرده‌دری اخلاقی همان به تصویرکشیدن عشقِ تنانه میان یک زن و مرد باشد، کارگردان این فیلم، سپیده فارسی نیز در سخنانش تاکنون ادعایی جز این نداشته‌است. به زعم او "گل سرخ"، "یک روایت بسیار شخصی، عاطفی، و عاشقانه" ‌است که همزمان با درگیری‌های پس از انتخابات سال ۸۸ اتفاق می‌افتد و " پس‌زمینه پررنگ سیاسی" می‌یابد، اما هدفش تنها به تصویر کشیدن آرمانها و سرخوردگی‌های دو نسل است و اصلا بنا نیست به لحاظ سیاسی نسخه‌ای بپیچد.

به گفته خانم فارسی، وقایع سال ۸۸ در این فیلم محملی است برای روی در روی هم قرار گرفتن دو نسل متفاوت که بخش‌هایی از تاریخ معاصر ایران را شکل داده و از آن تاثیر گرفته‌اند. یکی از شخصیت‌‌های اصلی فیلم، علی، مردی است میانسال که در سال‌های جوانی‌اش و در بحبوحه انقلاب با سیاست درگیر بوده، سرکوب مخالفان در دهه شصت و جنگ ایران و عراق را پشت سرگذاشته و اکنون کنج عافیت گزیده است.

بیشتر بخوانید: <link type="page"><caption> گفتگوی بی بی سی فارسی با سپیده فارسی</caption><url href="http://www.bbc.co.uk/persian/arts/2014/09/140912_l43_tiff_sepideh_farsi_interview" platform="highweb"/></link>

نقش نخست زن، مینا، دختری است جوان که سال‌های اصلاحات و دوم خرداد را تجربه‌ کرده و انتخابات ریاست‌جمهوری سال ۸۸ و درگیری‌های پس از آن برایش حکم فرصتی را دارد تا برای آرمانی سیاسی-اجتماعی بجنگد.

در متن رابطه عاشقانه‌ای که به تصادف شکل می‌گیرد، علی فایده‌مند بودن آرمانخواهی مینا و مینا، عافیت‌جویی علی را به پرسش می‌کشد و در آپارتمان علی که لوکیشن اصلی فیلم به حساب می‌آید، گفتگویی میان این دو -که هریک از نسلی با تجربه تاریخی مشخص می‌آیند- شکل می‌گیرد.

در خارج از آپارتمان، درگیری‌ معترضان با نیروهای نظامی و انتظامی در جریان است. اعتراضات خیابانی بخشی مهم و پیش‌برنده از داستان را تشکیل می‌دهد که کارگردان برای وارد کردن آن به داستان، از تصاویر آماتوری استفاده می‌کند که اغلب توسط مردم و با دوربین‌ موبایل‌های آنها در جریان درگیری‌های پس از انتخابات ضبط و روی اینترنت منتشر شده‌است.

در متن تنش‌های ناشی از آنچه بیرون آپارتمان می‌گذرد، "گل سرخ" عاشقانه‌ای بی‌پرواست و این جسارت احتمالا یکی از مهم‌ترین وجوه تمایز آن با فیلم‌های مشابهش است. هرچند کارگردان‌های ایرانی دیگری هم پیش از این سعی کرده‌اند در فیلم‌هایی که بیرون از مرزهای ایران ساخته‌اند، رابطه عاطفیِ تَنانه میان یک زوج با پس‌زمینه یا ملیت ایرانی را به تصویر بکشند؛ اما در غالب فیلم‌های از این دست با وجود اینکه سینماگر از گزند ممیزی رسمی حاکم در ایران در امان است به نظر می‌رسد بندی نامرئی از ملاحظات دست و پایش را در به تصویر کشیدن بُعد اِروتیک رابطه بسته است.

خانم فارسی می‌گوید هدفش ساخت فیلمی بوده که با "آزادی" تمام و بی‌ هیچ "مماشات و ملاحظه"، هرآنچه را "منطق داستان" طلبیده به تصویر بکشد، درنتیجه در به تصویر کشیدن صحنه‌های مربوط به هم‌آغوشی بازیگرانش جسورانه‌ عمل کرده‌ است تا حاصل فیلمی باشد با "روحِ ایرانی" که از گزندِ قیچی "سانسور و خودسانسوری" در امان مانده است.

خانم فارسی برای بخشیدن این "روح ایرانی" به اثر خود، علاوه بر اینکه ده درصد از زمان فیلم را به تصاویر غیرحرفه‌ای موجود از درگیری‌های پس از انتخابات ریاست جمهوری سال ۸۸ اختصاص داده و فضایی شبه‌مستند برای فیلم ساخته، برای ایفای نقش‌ها نیز از بازیگران ایرانی بهره برده است.

او پیشتر در گفتگویی با بی بی سی فارسی گفته بود بر انتخاب بازیگران ایرانی اصرار داشته هرچند این اصرار، به دشواری‌های روند انتخاب بازیگران نیز افزوده است: "هم باید به نقش می‌خوردند، هم من کارشان را دوست می‌داشتم و هم باید بازیگرانی می‌بودند که در ایران کار و زندگی نمی‌کردند. این به لحاظی، پروسه‌ انتخاب بازیگر را طولانی می‌کرد."

رابطه تَنانه و اروتیک اگرچه پیشتر در مواردی معدود توسط بازیگرانی با پس‌زمینه ایرانی و در فضایی ایرانی به تصویر کشیده شده است، اما در "گل سرخ" نحوه انتخاب بازیگر، تفاوتی عمده میان این فیلم و اسلافش ایجاد می‌کند.

هرچند واسیلی کوه‌کلانی، بازیگر نقش علی چهره‌ای آشنا برای مخاطب ایرانی محسوب نمی‌شود اما مینا کاوانی بازیگر نقش مقابل او چهره‌ای‌ است که تا همین چندسال پیش در ایران زندگی و کار می‌کرد؛ در نتیجه پذیرش و باور کردن او به عنوان یک دختر جوان ایرانی برای مخاطب فارسی‌زبان احتمالا آسان‌تر خواهد بود و این می‌تواند به جذابیت فیلم به طرزی چشمگیر بیفزاید.

خانم کاوانی که نقش‌آفرینی‌اش بیشترین حساسیت‌ها را تا کنون در پی داشته، این نقش را محکی برای خود می‌داند که به عنوان بازیگری حرفه‌ای بتواند "بدون تاثیر از سنت، مردم، حاکمیت وسیاست" به این هنر بپردازد؛ هرچند خود وی احتمال می‌دهد "واکنش آدم‌ها" در ایران نسبت به نقش جسورانه‌ای که ایفای آن را برعهده گرفته است، منفی باشد. او که پیشتر در زمان حضورش در ایران در شماری از تئاترهای علی رفیعی همکاری کرده و سه سال پیش در فیلم "آقا یوسف" به کارگردانی همین کارگردان نیز ظاهر شده بود، در سال‌های اخیر در کنسرواتوار ملی بازیگری فرانسه مشغول تحصیل بوده است.

یکی دیگر از بازیگران "گل سرخ"، شبنم طلوعی‌ است که در سال ۸۳ و پس از حدود یک دهه فعالیت حرفه‌ای در تئاتر، سینما و تلویزیون ایران، به دلیل اعتقادش به آیین بهایی تحت فشار نهادهای رسمی قرار گرفت و حضورش در عرصه بازیگری با موانع بسیاری مواجه شد؛ این فشارها وی را وادار کرد در همان سال ایران را ترک کند و در پاریس فعالیت‌های هنری خود را پی‌ بگیرد.

واسیلی کوه‌کلانی، ایفا کننده نقش اول مرد فیلم نیز بازیگری‌ است ایرانی‌الاصل که در یونان زندگی و کار می‌کند – کشوری که خانم فارسی به عنوان لوکیشن فیلمش برگزیده است.

سپیده فارسی هرچند حدود سه دهه پیش ایران را ترک کرد و در پاریس ساکن شد، اما تا پیش از کارگردانیِ "گل سرخ"، چندین فیلم مستند و داستانی در ایران و با حضور بازیگران ایرانی ساخته که برخی از آنها از جمله "خانه زیر آب" و "تهران بدون مجوز" برنده جوایز بین‌المللی نیز شدند. او که طی سال‌های گذشته در چند جشنواره فیلم از جمله جشنواره معتبر لوکارنو در نقش داور نیز ظاهر شده ، پیشتر در مصاحبه‌ای از "عشق به فیلمسازی در ایران" گفته بود و توضیح داده بود که چگونه فیلمنامه‌هایش را در محل سکونتش، فرانسه، به نگارش در میآورد و علیرغم "دشواری"ها، برای ساخت آنها به ایران می‌رود.

با صفاتی که تاکنون رسانه‌های اصولگرا به فیلمِ آخر خانم فارسی نسبت داده‌اند، بعید است او بتواند باز هم در ایران فیلم بسازد اما شاید بتوان امیدوار بود که همچنان به فیلم ساختن درباره ایران ادامه بدهد.