ممیزی جدید بنیاد دفاع مقدس، انتشار مجدد آثار جنگی احمد محمود چه می‌شود؟

اواخر دی‌ماه ۱۳۹۷ "آیین‌نامه نظارت بر تولید و نشر آثار ادبی و تاریخی دفاع مقدس" در روزنامه رسمی کشور منتشر شد و بر خروجی پایگاه ملی اطلاع‌رسانی قوانین و مقررات کشور قرار گرفت.

این آیین‌نامه حاوی ۱۳ ماده و هشت تبصره است و از محتوای آن برمی‌آید که از این پس هر اثری که به نوعی به جنگ ایران و عراق و حتی حوزه و موضوعی به نام مقاومت مرتبط باشد، باید ابتدا از صافی "شورای نظارت بر تولید و نشر آثار ادبی و تاریخی دفاع مقدس و مقاومت" بگذرد که در همین آیین‌نامه از آن به عنوان"بالاترین مرجع سیاست‌گذاری، هدایت و نظارت کلی بر فرآیند تولید و نشر آثار ادبی و تاریخی دفاع مقدس و مقاومت در سطح کشور" یاد شده است.

جبهه مقاومت در این آیین‌نامه "شامل فرهنگ مقاومت و ادبیات پایداری سایر ملل و نهضت¬های آزادی¬بخش برای ترویج فرهنگ ایثار، شهادت و استقامت در برابر استکبار جهانی است." و به نظر می‌رسد اضافه شدن واژه "مقاومت" مرتبط با تحولات و اتفاقاتی باشد که اخیرا درباره سوریه و حضور نیروهای ایرانی در این کشور به وقوع پیوسته و در داخل کشور انتقاداتی را سبب شده است.

مهمترین نکته و انتقاد وارد بر این آیین‌نامه در نحوه تصویب آن است که از کانال‌های قانونی تصویب قانون، همانند مجلس و هیئت دولت نگذشته است و دولت تنها ابلاغ کننده آن بوده است.

اگر چه ایجاد بنیاد حفظ آثار و نشر ارزش‌های دفاع مقدس و اساسنامه آن نیز که به فرمان آیت‌الله خامنه‌ای در اسفند سال ۱۳۶۹ تشکیل شد، از مسیر طبیعی و قانونی قانونگزاری در ایران( مجلس و شورای نگهبان) تبعیت نکرده است و به نظر می‌رسد نهادی است در ردیف شورای عالی انقلاب فرهنگی و شورای عالی فضای مجازی که مستقیم زیر نظر رهبر جمهوری اسلامی اداره می‌شود و مجلس بر آن نظارتی هم ندارد. این نهاد اما بودجه خود را از دولت می‌گیرد و برای سال ۱۳۹۸ بودجه‌ای ۳۶ میلیارد تومانی برای آن پیش‌بینی شده است که به احتمال قریب به یقین بخشی از این بودجه صرف تشکیل نهادی عریض و طویل برای بررسی آثار مرتبط با جنگ و دفاع مقدس خواهد شد.

بند ۴ آیین‌نامه اشاره دارد که هر اثری "شامل کتب و محصولات چندرسانه‌ای در حوزه ادبیات دفاع مقدس و مقاومت… که موضوعاتی از قبیل زندگی‌نامه، داستان، رُمان، خاطره، شعر، پژوهشی‌های ادبی و... در برمی‌گیرد." باید در این نهاد مورد بررسی قرار گیرد.

برابر بند ۵ این آیین‌نامه آثار تاریخی توصیفی وگزارشی می‌بایست از صافی این نهاد بگذرد اما اساسنامه درباره آثار تاریخ تحلیلی تنها به تفکیک این نوع تاریخ‌نگاری از تاریخ نگاری توصیفی اکتفا کرده و بیان نکرده که آیا کتاب‌های تاریخ تحلیلی جنگ نیز باید از صافی این نهاد بگذرد یا نه؟

بر سر انتشار مجدد رمان زمین سوخته و مدار صفر درجه احمد محمود چه می‌آید

برای این نهاد شورای نظارت مرکزی و نیز شورای نظارت استانی در نظر گرفته شده است. این بند نشان می‌دهد که برای تجهیز چنین نهادی نیروی انسانی و خدماتی فراوانی مورد نیاز است، چرا که در بندی دیگر از همین آیین‌نامه آثاری که پیش از این هم منتشر شده‌اند برای تجدید چاپ نیازمند بازنگری و عبور از ناحیه این نهاد هستند.

در سه دهه گذشته حجم انبوهی از کتاب‌های خاطرات و نیز آثار تحلیلی و مستند مرتبط با جنگ و حتی آثار ادبی و رمان منتشر شده‌اند که برابر بند ۶ ماده ۱۲ باید برای دریافت مجوز به این نهاد ارسال شوند. در این بند آمده است "آثار ادبی، تاریخی و متون آموزشی دفاع مقدس و مقاومت که قبل از ابلاغ این آیین‌نامه منتشرشده‌اند، برای چاپ مجدد باید مجوز چاپ دریافت نمایند."

اجرایی شدن این بند به این معناست که برای مثال رمان"زمین سوخته" احمد محمود که سال ۱۳۶۱ نوشته و بارها تجدید چاپ شده است، می‌بایست برای تجدید چاپ تازه مورد بررسی مجدد از سوی این نهاد قرار بگیرد. رمانی که احمد محمود بعد از آنکه شنید برادرش در جنگ شهید شده است، مستقیم به منطقه رفت و روایت خود از جنگ را در قالب رمانی ضدجنگ منتشر ساخت. یا رمان مدار صفر درجه از همین نویسنده که به گفته عطاء الله مهاجرانی،(وزیر ارشاد وقت) نوع نگاه نویسنده به جنگ مورد انتقاد آیت‌الله خامنه‌ای قرار گرفت که سبب شد تا اعطای جایزه بیست سال داستان‌نویسی به احمد محمود ملغی شود.

ماده ۱۱ این آیین‌نامه همان نقطه‌ای است که می‌تواند اسباب تعبیرات مختلفی قرار بگیرد و محل نزاع‌هایی شود که پیش از این تجربه ممیزی کتاب‌ها در وزارت ارشاد را در پیشینه ۴۰ ساله جمهوری اسلامی با خود دارد.

در این ماده بندهایی آمده است که نویسندگان و محققان را تحذیر می‌دهد اگر مطلب و نوشته‌ای می‌نویسند آن نوشته نباید با "مفاهیم و ارزش‌های دفاع مقدس و مقاومت (ایثار، جهاد، شهادت و…)"، "با رویکردهای دفاع مقدس در جنگ تحمیلی"، "نتایج عملیات با نتایج کلان اعلام‌شده (به‌استثنای آثار پژوهشی‌ و تحقیقی)"، "بیانات و رهنمودهای حضرت امام خمینی (ره) و مقام معظم رهبری (مدظله‌العالی)"، "با آموزه‌های دینی در موضوع جهاد و دفاع"، "با مضامین قرآن و عترت"، در مغایرت باشد.

این بند عملا باب تفسیر به رای و سلیقه‌گرایی در بررسی آثار را باز می‌گذارد، ضمن آنکه با بندهایی دیگر از همین‌ آیین‌نامه در تناقض و تضاد است.

برای نمونه اگر محققی برابر مستندات به این جمع‌بندی رسید که بخش‌هایی از تاریخ دفاع مقدس با آموزه‌های دینی در تضاد است و یا با سخنان دو رهبر سابق و کنونی ایران همخوانی ندارد، باید چه کند؟ از بیان حقیقت و مستندات خودداری کند؟ یا این که به تحریف تاریخ جنگ بپردازد؟

بیشتر بخوانید:

نهادی موازی با اداره کتاب وزارت ارشاد

جدای از این ماجرا کلیت این آیین‌نامه با موادی از قانون اساسی همانند مواد مربوط به آزادی بیان و عقیده در تضاد قرار می‌گیرد. شاید از همین منظر باشد که حقوقدانان برجسته بر این باورند که هر قانون و آیین‌نامه‌ای که منتشر می‌شود، می‌بایست برای تطبیق با اصول قانون اساسی و عدم مغایرت با آن از کانال‌های قانونی خود( مجلس و شورای نگهبان) بگذرد. نکته‌ای که تدوین کنندگان این آیین‌نامه نسبت به آن پای‌بند نبوده‌اند.

ایجاد نهادی موازی با اداره کتاب وزارت ارشاد که وظیفه بررسی و اعطای مجوز به کتاب‌های منتشره در ایران را دارد از جمله انتقاداتی است که می توان بر تاسیس چنین نهادی وارد دانست.

پیش از این اداره کتاب وزارت ارشاد، برخی آثاری که به نوعی مرتبط با دفتر نشر آثار آیت‌الله خمینی بود را برای این نهاد ارسال می‌کرد و بعد از تایید بی‌اشکال بودن اثر از سوی آنان، مجوز انتشار صادر می‌کرد، اما با تشکیل شورای نظارت بر آثار دفاع مقدس و مقاومت، به نظر می‌رسد از این پس هر اثری که در این حیطه تالیف و تدوین شود،‌ باید به این نهاد ارسال شود. با توجه به اینکه دایره آثار تنها به کتاب محدود نمی‌ماند و آثار هنری و چندرسانه‌ای و حتی فیلم را هم شامل می‌شود، در آینده باید منتظر نزاع‌هایی بین دو یا چند نهاد موازی در بررسی آثار مرتبط با جنگ باشیم.