کتاب‌خوان؛ بازاری بزرگ برای مشتری‌های کوچک

بازار فرهنگ در ایران، در هر شاخه‌ای اگر کم‌رونق باشد یا شده باشد، در ادبیات کودک و نوجوان همچنان پررونق است.

انتشار حداقل هزار عنوان کتاب کودک و نوجوان در هر ماه، رقم چشمگیری است. با این حال بخش عمده‌ این رقم مربوط به آثار ترجمه است نه کتاب‌هایی از نویسندگان ایرانی. میزان آثار ترجمه در حوزه‌ کودک و نوجوان به اندازه‌ای است که بر اساس آمار نشر کتاب، حتی ردیف اول کتاب‌های ترجمه در میان همه‌ حوزه‌ها هم به آن تعلق دارد.

این آمار و ارقام از این نظر بیشتر اهمیت دارد که ادبیات کودک و نوجوان در ایران، هم از پیشینه‌ای بسیار طولانی (از دوران مشروطه) برخوردار است و هم از نظر کیفی همواره نویسندگان شاخص و برجسته‌ای داشته و دارد. از جبار باغچه‌بان و عباس یمینی شریف به‌عنوان آغازگران تا نویسندگانی چون مهدی آذر یزدی و محمود کیانوش، و از نامدارانی چون ساعدی و شاملو و احمدرضا احمدی که پیش از انقلاب به دعوت کانون پرورش فکری به این عرصه پا گذاشتند تا نویسندگانی مثل صمد بهرنگی که بی‌دعوت می‌نوشتند.

در این سوی انقلاب نیز، با سپری شدن دوره‌های هیجانی و شعارزده‌ انقلاب و جنگ و با جدی‌تر و تخصصی‌تر شدن فعالیت در این زمینه، به خصوص از دهه هشتاد به این سو، کم نبوده‌اند نویسندگانی که کوشیده‌اند مثل هوشنگ مرادی کرمانی یا فرهاد حسن‌زاده، شاخه‌ ایرانی این درخت را تنومند کنند.

با این حال کتاب‌های ترجمه در این حوزه همچنان بسیار پرشمارتر، متنو‌ع‌تر و پرفروش‌تر از آثار تألیفی است. حرفه نبودن نویسندگی در ایران، انواع سانسور (خودسانسوری نویسنده، سانسور سلیقه‌ای ناشر و سانسور دولتی) و بهره‌برداری ناشران از عدم عضویت ایران در کنوانسیون برن (کپی‌رایت) مهم‌ترین دلایلی است که برای غلبه کتاب‌های ترجمه بر آثار تألیفی ذکر می‌شود.

مسئله دیگر ضعف عمومی آثار تألیفی، به طور خاص در حوزه رمان نوجوان، در مقایسه با رمان‌های ترجمه است. هرچند باید در نظر داشت که آنچه از راه ترجمه به مخاطب ایرانی می‌رسد، گزیده بهترین و پرفروش‌ترین آثار غیرایرانی از میان انبوه کتاب‌هاست که ناخواسته ضعف بعضی آثار وطنی را برای مخاطب آشکارتر می‌کند.

با همه این اوصاف، ادبیات کودک و نوجوان در زبان فارسی، دستکم نسبت به ادبیات بزرگسال، عرصه پرافتخاری در سطح بین‌المللی است. همچنان که همین امسال نیز در جایزه هانس کریستین اندرسن که به نوبل ادبی کودک و نوجوان مشهور است، فرهاد حسن‌زاده برنده لوح سپاس این جایزه شد و اخیرا در کنگره جهانی ادبیات کودک و نوجوان در یونان نیز از او به خاطر آفرینش رمان «زیبا صدایم کن» و از فرزاد فربد به خاطر ترجمه «اقیانوس انتهای جاده» نوشته نیل گی‌من رسما قدردانی شد.

از مجموعه کتاب‌خوان بخوانید:

پیشخان

زیبا صدایم کن

این رمان فرهاد حسن‌زاده داستان دختری ۱۵ ساله‌ای به نام زیباست گرفتار در یک زندگی نابسامان. قصه رمان از وقتی آغاز می‌شود که در روز تولد زیبا، پدرش از او برای فرار از آسایشگاه روانی که در آن بستری است کمک می‌طلبد و این آغاز یک روز جشن‌مانند بسیار پرماجرا میان دختر و پدر در گوشه و کنار شهر است.

در این داستان، دنیای ارتباطی متلاطم میان دختر و پدر به همان اندازه جذاب است و به مرور کشف می‌شود که زمینه بروز آن، یعنی جای جای شهر با انواع فضاهای واقع‌گرایانه و گاه هولناک. حسن‌زاده در این رمان نیز به موضوعی اجتماعی و این بار تا حدی جهان‌شمول توجه داشته است؛ مضامینی که اغلب نویسندگان کودک و نوجوان ترجیح می‌دهند پشت خط تابووار آن بمانند.

اما فرهاد حسن‌زاده که علاوه بر پیشینه‌ روزنامه‌نگاری، تا کنون حدود صد اثر منتشر کرده است، خوب می‌داند که چگونه دل به دریای تاریک و تلخ این قبیل مضامین بزند و در عین حال با قصه‌پردازی حرفه‌ای و به خصوص تزریق طنز هوشمندانه به زبان داستان، خواننده‌ی گریزپای نوجوان را تا آخر با خود بکشاند.

رمان «زیبا صدایم کن» را کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان در سال ۱۳۹۴ در ۱۹۱ صفحه منتشر کرد و تا کنون چهار بار تجدیدچاپ شده است.

اقیانوس انتهای جاده

معمولا آدم‌بزرگ‌ها هم از خواندن رمان‌های نوجوان لذت می‌برند، اما رمان «اقیانوس انتهای جاده» اثر نیل گی‌من، به گفته‌ی مترجم آن فرزاد فربد، "با وجود کسب جوایز متعدد کودک و نوجوان اصلاً به این گروه سنی تعلق ندارد و خود گی‌من هم گفته که مناسب بزرگسال است."

به تعبیر دیگر، رمانی است برای بزرگسالان که نوجوانان هم از مطالعه آن بسیار لذت می‌برند. گی‌من از ژانرنویسان نامدار بریتانیا است و به دریافت انواع جوایز ادبی به خصوص در حوزه‌ کودک و نوجوان شهرت دارد.

این اثر او نیز در سال ۲۰۱۳ به عنوان کتاب سال بریتانیا معرفی شد و ترجمه آن نیز در ایران نشان طلایی لاک‌پشت پرنده را برد. داستانی تکان‌دهنده از گذشته‌های دور مردی میانسال که به محله‌ دوران کودکی‌اش بازگشته است. داستان از دید پسری هفت‌ساله و در فضایی آمیخته از واقعیت و فانتزی از نوع ترسناک روایت می‌شود.

«اقیانوس انتهای جاده» را انتشارات پریان که فرزاد فربد خود مدیر آن است، در سال ۱۳۹۳ در ۲۶۰ منتشر کرد و سال گذشته به چاپ دوم رسید.

کنسرو غول

مهدی رجبی نویسنده‌ی نسبتا جوانی است اما پرکار در عرصه ادبیات کودک و نوجوان. از میان حدود بیست اثر چاپ‌شده او آنچه باعث شهرت و اعتبارش شد، رمان «کنسرو غول» بود که نشر افق آن را در سال ۱۳۹۲ منتشر کرد و همچنان از پرفروش‌ترین کتاب‌های اوست.

«کنسرو غول» داستان پسرکی ترسو به نام توکاست که تحت تاثیر دفتر خاطرات یک جنایتکار، خود را جنایتکار می‌پندارد. همراه او در این مسیر، غولی است بی‌دست‌وپا که برخلاف توکا عاشق ریاضی و اعداد است و مسیر زندگی نابسامان او را دستخوش تغییر می‌کند.

در بازار کتاب کودک و نوجوان ایران که ژانر فانتزی آن در تسخیر آثار ترجمه است، رمان «کنسرو غول» نمونه تقریبا موفقی از این ژانر در زبان فارسی است که هم به دل مخاطب نشسته و هم توجه منتقدان و دیگر نویسندگان را جلب کرده است.

این روزها، چاپ پنجم این رمان ۲۱۶ صفحه‌ای که نشان نقره‌ای جایزه لاک‌پشت پرنده را هم نصیب مهدی رجبی کرد، در بازارکتاب در دسترس خانواده‌ها و کودکان و نوجوانان است.

من نوکر بابا نیستم!

احمد اکبرپور از نامداران ادبیات کودک و نوجوان، هم به لحاظ میزان آثار و فروش آثار و هم افتخارات ادبی ملی و بین‌المللی در این عرصه است که حتی موفق شد در سال ۱۳۷۹ جایزه کتاب سال رسمی ایران را هم به خاطر کتاب «قطار آن شب» از آن خود کند.

با این حال، بسیاری از خوانندگان او را با رمان ۱۰۸صفحه‌ای «من نوکر بابا نیستم» می‌شناسند که نخستین بار در سال ۱۳۸۲ منتشر شد و اکنون به چاپ یازدهم رسیده است. داستانی ظاهرا سرراست در فضایی روستایی‌ با ماجرایی با شروعی جذاب که یک‌ پدری‌ خسیس‌ و خشن قصد دارد یکی‌ از بچه‌هایش‌ را به داخل‌ چاهی بفرستد که بسته پولش در آن افتاده است، اما بچه‌ها مقاومت‌ می‌کنند و...

چندصدایی بودن روایت در این داستان و پرداخت مضمون خشونت به شکل نمادین در عین بهره‌گیری از زبان طنز مهم‌ترین جنبه‌ی ادبی این کتاب است که باعث شد یک سال پس از انتشار، در فهرست معتبر و برگزیده کتابخانه بین‌المللی مونیخ نیز ثبت و معرفی شود. «من نوکر بابام نیستم» را نیز نشر افق، از معتبرترین و فعال‌ترین ناشران غیردولتی در حوزه کودک و نوجوان، منتشر کرده است.