اینترنت در اعتراضات شهریور ۱۴۰۱؛ اجرای غیرقانونی طرح صیانت

اشکان خسروپور، کارشناس دسترسی به اینترنت

اعتراضات مردمی به گشت ارشاد و حجاب اجباری در شهریور ۱۴۰۱ وضعیتی را در فضای آنلاین ایران پدید آورد که بی‌شباهت به فاجعه آبان ۱۳۹۸ نبود.

قطعی و اختلال گسترده اینترنت، فیلترینگ اینستاگرام و راه‌های دسترسی به اپلکیشن‌های امن (گوگل‌پلی و اینستاگرام)، در کنار فعال‌تر شدن سازمان‌های حقوق‌بشری و طرفداران دسترسی به اینترنت و آزادی بیان از شباهت‌های مهم اینترنت ایران در این دو زمان بود.

این‌بار اما اطلاع‌رسانی رسانه‌های جهان از این واقعه - با وجود قطعی و اختلال اینترنت - باعث شد تا صدای مردم ایران سریع‌تر و موثرتر از گذشته در جهان منعکس شود.

این گزارش مرور کوتاهی است بر آن‌چه از زمان جان باختن مهسا امینی در فضای آنلاین ایران رخ داده است.

بی‌اعتنایی وزیر ارتباطات به داده‌های مستند از قطعی اینترنت

بعد از جان باختن مهسا امینی در روز جمعه ۲۵ شهریور ۱۴۰۱ و آغاز انتشار فیلم‌های مربوط به برخورد پلیس با معترضان، کم‌کم اوضاع اینترنت ایران رو به وخامت گذاشت. با کم‌تر شدن پهنای باند و بسته شدن فیلترشکن‌ها دسترسی به محتوای آنلاین دشوارتر شد.

عیسی زارع‌پور، وزیر ارتباطات تا پنج روز بعد عملا به این مساله واکنشی نداشت و بدون توجه به کندی اینترنت، به بازگو کردن دستاوردهایش درباره دولت هوشمند می‌پرداخت.

اولین واکنش او درباره کندی شدید اینترنت روز ۳۰ شهریور و در حاشیه جلسه هیات‌ دولت بود.

وزیر ارتباطات دولت سیزدهم گفت: «به خاطر مسائل امنیتی و برخی از بحث‌های مربوط به این روزها، ممکن است گاهی اوقات محدودیت‌هایی توسط دستگاه‌های امنیتی تصمیم گیری و اعمال شود، ولی در کل ما هیچ کاهش پهنای باندی نداشته‌ایم.»

این در حالی است که بررسی سایت‌های پایش‌گر اینترنت مثل IODA و کنتیک که توسط سایت فیلتربان به فارسی بازنشر شده، نشان می‌دهد، اینترنت ایران از روز ۲۹ شهریور با اختلال شدید و نزدیک به قطعی کامل مواجه بوده است.

در ۳۰ شهریور ۱۴۰۱ این اختلال در تمام کشور گسترده شد. بررسی داده‌های IODA نشان می‌دهد در این روز، اینترنت در استان‌های آذربایجان شرقی، کرمان،‌ تهران، رشت، خوزستان و قم از دو تا ۲۴ ساعت کاملا قطع یا مختل بوده است.

در اولین روزهای اعتراضات عمدتا دسترسی به اینترنت محدود شده بود اما شبکه ملی اطلاعات یا ابزارهای داخلی همچنان در دسترس بودند. در صورتی که، در زمان قطعی کامل، عملا تمام دسترسی‌های داخلی و خارجی کاربران قطع شده بود.

در همین دوران، گزارش‌های پراکنده‌ای از قطعی اینترنت ثابت نیز در شهرهای مذکور شنیده می‌شد.

داگ مادوری،‌ مدیر بخش تحلیل اینترنت در سازمان کنتیک با ارایه مستنداتی در همین باره ادعا کرد که، این قطعی‌ها از طرف سازمان دولتی «ارتباطات زیرساخت» ساماندهی شده و برخلاف اظهارات وزیر ارتباطات، منشاء داخلی دارد.

در همین زمان و از ۳۱ شهریورماه ۱۴۰۱ اینستاگرام، اپ‌استور و گوگل پلی نیز در ایران فیلتر شدند و نسخه وب پیام‌رسان واتس‌اپ نیز با اختلال مواجه شد. خبرگزاری‌ فارس در همین باره خبر داد که، این اختلال‌ها با تصمیم شورای عالی امنیت ملی رخ داده و معلوم نیست چقدر طول بکشد.

اجرای طرح صیانت همزمان با قطعی اینترنت

طرح صیانت با نام اصلی « نظام تنظیم مقررات خدمات فضای مجازی» که از آبان ۱۳۹۷ وارد دنیای سیاست و ارتباطات شد، حالا و در شهریور ۱۴۰۱ با موفقیت امتحان شده است.

طرح صیانت قرار است، پهنای باند همه سرویس‌های خارجی را برای کاربران ایرانی قطع کند، با درنظر گرفتن شرایط غیرممکن، شرایط حضور پلتفرم‌های جهانی مثل تلگرام، اینستاگرام و... را محدود کند و کاربران ایران را ایزوله کند.

این طرح برای آخرین بار در دی‌ماه ۱۴۰۰ به دلیل مغایرت با اصول متعدد قانون اساسی از طرف مرکز پژوهش‌های مجلس کنار گذاشته شد.

با وجود کنار رفتن این طرح، آن‌چه در قطعی اینترنت شهریور ۱۴۰۱ در حال وقوع است، دنبال کردن خط به خط همان مصوبه است.

در شهریور ۱۴۰۱ ارتباط ایران با جهان قطع یا مختل شد، پهنای باند ترافیک خارجی کاهش پیدا کرد و در عین حال، سرویس‌های بومی توانستند به کاربران ایرانی خدمات ارایه کنند.

فیلترشکن‌ها نیز با اختلال کم‌سابقه‌ای مواجه شدند و عملا دسترسی به جهان خارج برای کاربران ایرانی به یک چالش بزرگ بدل شد.

سونیتا سراب‌پور، خبرنگار حوزه فناوری در همین باره توییتی منتشر کرده و با اشاره به ایجاد محدودیت‌ها نوشته است: «بعد همراه، اینترنت ثابت هم داخلی شد.هیچ سرویس خارجی باز نمیشه.گوگل و سرویسهای مربوط به گوگل از دسترس خارج شدن. واتس‌اپ با فیلترشکن هم کار نمی‌کنه. اکثر فیلترشکنا از کار افتادن. من بعد از نصب ۲۰ تا وی‌پی‌ان تونستم این توییت بزنم.»

ایجاد محدودیت دسترسی به اینترنت در این سطح پیش‌تر فقط در آبان ۱۳۹۸ دیده شده بود.

رکورد «مهسا امینی» در توییتر؛ همراهی جهان با اعتراضات

همراهی مردم در داخل و خارج ایران از شباهت‌های جدی قطعی اینترنت شهریور ۱۴۰۱ با آبان ۱۳۹۸ بود.

در این دوران هم کاربران در فضای غم‌زده شبکه‌های اجتماعی پست‌هایی را با هشتگ «مهسا امینی» ثبت کردند که در روز ۲۷ شهریور رکورد ۱۱ میلیون لایک در توییتر که پیش‌تر مربوط به هشتگ «اعدام نکنید» بود را شکست.

تا زمان انتشار این گزارش، تعداد توییت‌هایی که با «مهسا امینی» منتشر شده‌، به حدود ۲۷ میلیون عدد رسید.

به جز بازتاب رسانه‌ای گسترده در جهان، مرگ مهسا امینی و سرکوب‌های بعد از آن، از طرف چهره‌های شناخته شده جهانی نیز بازتاب گسترده‌ای داشت.

«جی‌.کی.رولینگ»، نویسنده داستان‌های هری پاتر،‌ خابی لیم، چهره مشهور تیک‌تاک،‌ شارون استون، بازیگر آمریکایی، بلا حدید، مدل آمریکایی، کایلی مور گیلبرت،‌ پژوهشگر استرالیایی که پیش‌تر در ایران زندانی بود، از چهره‌های مشهور جهانی بودند که به اعتراضات شهریور ۱۴۰۱ در ایران واکنش نشان دادند.

کشف حجاب بازیگران ایرانی در داخل و خارج از ایران و همراهی آنها با مردم از واکنش‌های دیگری بود که بازتاب گسترده‌ای در رسانه‌ها داشت.

همزمان سازمان‌های حقوق بشری در دفاع از حق دسترسی مردم ایران به اینترنت بیانیه‌ای در همین باره منتشر کردند. شماری از سازمان مدافع آزادی بیان و آزادی اینترنت در بیانیه‌ای از اتحادیه جهانی مخابرات خواستند تا طبق ماده ۳۵ اساسنامه‌اش، ایران را به خاطر قطع اینترنت تحت نظر داشته باشند.

گروه هکری «انانیموس» در روز ۲۹ شهریور پیامی را در پشتیبانی از اعتراضات منتشر کرد.

این گروه در پست‌های دیگری، هک کردن یا پایین (Down) شدن سایت‌های «دولت ایران»، «سایت رسمی علی خامنه‌ای»،‌ «خبرگزاری فارس»، «ریاست جمهوری ایران»، «صدا و سیما» را اطلاع‌رسانی کرد.

سرویس‌های ویژه شرکت‌های حوزه فناوری برای مردم ایران

همزمان با شدت گرفتن اعتراضات در ایران، شرکت‌های فعال در حوزه فناوری نیز با ارایه سرویس‌های ویژه یا ارسال بیانیه به زبان فارسی با اعتراضات ایران همراه شدند.

اولین توییت واتس‌اپ به زبان فارسی در واکنش به پیام‌های کاربرانی که از قطع سرویس این پیام‌رسان در ایران معترض بودند، منتشر شد. واتس‌اپ تاکید کرد که، از اعتراضات حمایت می‌کند و این قطعی نیز منشاء داخلی نداشته است.

«لنترن» یکی از شرکت‌های فروش ارایه وی‌پی‌ان تلاش کرد راه دسترسی کاربران به فیلترشکن‌هایش را ساده‌تر کند. پیام‌رسان سیگنال و پروکسی (فیلترشکن) تور نیز از کاربران‌شان خواستند برای کمک به کاربران داخل ایران، دستگاه‌هایشان را به سرور پراکسی تبدیل کند.

ایلان ماسک در توییتر گفت، برای ارایه اینترنت ماهواره‌ای استارلینک در ایران درخواست معافیت از تحریم را به کنگره آمریکا ارایه می‌کند.

در واکنش به همین موضوع، عیسی زارع پور، وزیر ارتباطات ایران گفت که،‌ استارلینک نمی‌تواند به ایران بیاید چون «سرویس‌شان کامل نیست.»

در شهریور ۱۴۰۱ نسبت به آبان ۱۳۹۸ سازمان‌های مختلف ایرانی نیز به ارایه سرویس‌های فیلترشکن یا ابزارهایی برای ارتباط مردم در زمان قطعی اینترنت پرداختند.

این سازمان‌ها ابزارهایی که برای حریم خصوصی کاربران خدشه وارد می‌کنند را فیلتر می‌کنند و ابزارهای مشکوک را کنار می‌گذارند.

سایت‌های «ایران در خاموشی» و «توشه» به ترتیب ابزارهای ارتباط مردم با یکدیگر و دریافت اطلاعات از مسیر امن را ارایه می‌کنند.

قطعی و اختلال اینترنت در ایران بی‌سابقه نیست اما مطلع شدن جهان از آن‌چه در داخل ایران می‌گذرد، موضوعی است خلاف هدف «صیانت‌گران اینترنت» که با بودن ابزارهای متفاوت اطلاع‌رسانی و ارتباطی بستن همیشگی اینترنت به روی کاربران ایرانی را دشوارتر کرده‌است.