چرا نباید سلامتی پوست‌تان را دست‌کم بگیرید

داشتم در رودخانه آردش در جنوب فرانسه قایق‌سواری می‌کردم. مردم جور عجیبی نگاهم می‌کردند. بعدازظهر بود، زیر آفتاب تند اول تابستان. هیچ‌وقت تندی آفتاب را این‌طور حس نکرده بودم، با اینکه هر دو طرف رودخانه صخره‌های بلند ۳۰۰ متری بود. جوری بود که حتی سطح آب را هم نمی‌شد نگاه کرد. انعکاس آفتاب چشم را می‌زد.

دوست‌پسرم می‌گفت لباست خارق‌العاده است. مسخره می‌کرد. لباس آستین‌بلند ضدآفتاب پوشیده بودم که از استرالیا سفارش داده بودم. یک کلاه آفتابی ماهی‌گیری هم داشتم با تور محافظ صورت. به صورتم هم کرم ضد‌آفتاب با درجه بالا زده بودم. آنقدر که پوستم سفید سفید بود و دست آخر عینک آفتابی. دوست‌پسرم هر ده دقیقه یک بار می‌گفت نوزاد را هم این‌جوری نمی‌پوشانند.

البته که من خودشیفته‌تر از این حرف‌ها هستم و نمی‌خواهم آفتاب پوستم را خراب کند. اما آیا ممکن است این کارهای افراطی من فواید دیگری هم داشته باشد؟ ممکن است این وسواس من برای حفظ پوستم، نتایجی تصادفا نبوغ‌آمیز داشته باشد؟ تعریف از خود نباشد، ولی پاسخ هر دو پرسش مثبت است.

نتایج تازه‌ترین پژوهش‌های علمی نشان می‌دهد که پوست هرکس نه تنها آینه سبک زندگی اوست (آینه‌ای که سال‌ها سیگار و مشروب و آفتاب و استرس را بازتاب می‌دهد)، بلکه عاملی تعیین‌کننده در سلامت جسمی افراد نیز هست. به عبارت دیگر،‌ پژوهش‌های جدید می‌گوید رابطه علت و معلولی پوست و برخی فاکتورهای سلامتی برعکس است. یعنی این پوست خشک و چین‌وچروک است که آدم را پیر می‌کند، نه برعکس.

یک کشف عجیب‌ وغریب

سال ۱۹۵۸ میلادی، همان سالی که قانون تاسیس ناسا و تلاش برای رسیدن به ماه را تصویب کرد، یک پروژه بزرگ دیگر هم آغاز شد، اما بی‌سروصدا. نام پروژه «مطالعه درازمدت بالتیمور». هدف پروژه تحقیق درباره پیری بود، اما با یک شیوه جسورانه و نامعمول.

تا آن موقع، روش مرسوم برای فهم فیزیولوژی آدمیزاد تشریح مردگان بود، تن‌های بی‌جانی که به همین منظور اهدا شده بودند. اما در پروژه بالتیمور قرار بود آدم‌ها را وقتی هنوز قلب‌شان می‌تپید و سرپا بودند مطالعه کنند. هزاران مرد (و بعدها زن) را چندین دهه دنبال کردند که ببینند وضع جسمی‎شان چطور تغییر می‌کند – و عوامل محیطی و ژن چقدر و چگونه بر سلامتی‌شان اثر می‌گذارد.

هنوز دو دهه نگذشته بود که دانشمندان به نتایج چشمگیری رسیدند: مثلا اینکه مردانی که به لحاظ احساسی ثبات ندارند بیشتر دچار عارضه قلبی می‌شوند، یا اینکه توانایی افراد برای حل مساله با بالا رفتن سن آن‌قدر که تصور می‌شد کم نمی‌شود.

اما یکی از جالب‌ترین کشفیات پروژه این بود که سلامتی یک شخص را می‌شود با دقتی قابل‌توجه از جوانی یا پیری ظاهری‌شان حدس زد. سال ۱۹۸۰، دو دهه پس از آغاز پروژه، داوطلبانی که مرده بودند بیشتر از کسانی بودند که در شروع تحقیق ظاهرشان خیلی بیش از سن واقعی‌شان نشان می‌داد. این فرضیه با گذشت زمان هم تایید شد. پژوهش‌های جدیدتر نشان داده که ۹۹ درصد کسانی که چهره‌شان دست‌کم ده سال بیش از سن‌شان به نظر می‌آیند، مشکل سلامتی دارند.

به این ترتیب می‌شود از وضعیت پوست افراد برای پیش‌بینی عواملی بهره برد که به نظر بی‌ربط می‌آیند، از چگالی استخوان گرفته تا احتمال ابتلا به بیماری‌های معروف به «زوال عصبی» مثل آلزایمر و حتی احتمال مرگ بر اثر بیماری‌های قلبی-عروقی. اما هرچه شواهد و مستندات بیشتر شده، یک پرسش به‌ظاهر عجیب جدی‌تر شده: اینکه آیا پوست صرفا دریچه‌ای است به آسیب‌هایی که بدن ما در گذر زمان دیده، یا ماجرا پیچیده‌تر از اینهاست؟ آیا ممکن است پوست عامل سلامتی آدم‌های سالم باشد و عامل بیمارناسالم‌تر شدن آدم‌های ناسالم؟

یک جشن تولد تازه

دو جور می‌شود سن افراد را اندازه گرفت. یکی همان شیوه معمول است، یعنی با گذر زمان. اینکه در دوران زندگی شما زمین چند بار دور خورشید گشته. اما یک معیار دیگر هم هست که به آن سن بیولوژیک می‌گویند. مبنای سن بیولوژیک نرخ فرسودگی جسمی شماست. یعنی اینکه سلول‌ها و اندام شما چقدر فرسوده شده‌اند. این معیار می‌تواند از یک آدم به یک آدم دیگر تفاوت فاحش داشته باشد، یا حتی از یک عضو به عضو دیگر در بدن یک آدم.

این را همه می‌دانیم که با گذشت زمان، چهره و سن‌ تقویمی‌مان سرانجام به هم می‌رسند: پوست نازک‌تر می‌شود و حتی یک‌رنگی‌ و خاصیت کششی‌اش را از دست می‌دهد. چرا؟ چون سلول‌هایی که کارشان تولید رنگ‌دانه و کلاژن است به مرورمی‌میرند یا دیگر نو نمی‎شوند.

اما دشمن اصلی پوست محیط است. نور ماورای بنفش بی (یا همان یو وی بی) می‌تواند به دی‌ان‌ای آسیب بزند و به آفتاب‌سوختگی یا حتی سرطان پوست بیانجامد. اما فقط پنج درصد نوری که به سطح زمین می‌رسد ماورای بنفش بی است. نودوپنج درصد دیگر ماورای بنفش ای (یا یو وی ای) است که طول موجش بیشتر است و می‌تواند به عمق پوست نفوذ کند. این نور است که کلاژن‌ها را می‌شکند و سلول‌ها را برمی‌انگیزد که ملانین تولید کنند.

محققان معتقدند عوامل ذاتی سهم بسیار کوچکی در «پیری» چهره دارند و بیش از هشتاد درصد تغییرات پوست (که به چشم دیده می‌شود) به خاطر نور ماورای بنفش است. اگر کسی همه عمرش از خانه بیرون نرود و همیشه پرده‌ها را بکشد، ممکن است پوستش تا هشتاد سالگی هم تغییر محسوسی نکند.

با این همه یک نکته مهم را نباید فراموش کرد: اینکه پوست به جز آنچه گفتیم دچار یک تفییر شیمیایی هم می‌شود. و این تغییر شیمیایی است که می‌تواند بر وضع جسمانی شما تاثیر اساسی بگذارد.

یک معجون شیمیایی

سال ۲۰۰۰ میلادی، یک مفهوم انقلابی در حوزه «پیری» پیدا شد. گروهی از دانشمندان دانشگاه بولونیای ایتالیا که واکنش ارگانیسم‌های بسیاری را نسبت به استرس سنجیده بودند، یک روش جدید برای اندیشیدن به پیری پیشنهاد کردند.

در بدن یک آدم جوان و سالم، دستگاه ایمنی مدام مشغول است: آسیب‌ها را ترمیم می‌کند و عفونت‌ها را می‌زداید. اما وقتی آن آدم پیر یا بیمار می‌شود، واکنش دستگاه ایمنی ممکن است از حد بگذرد – یا به عبارتی بزند به سیم آخر. یعنی انواع و اقسام مواد شیمیایی آزاد کند که به همه‌جای بدن سرازیر شوند و سلول‌های سالم را هم از بین ببرند. اینجاست که پدیده «پیر-تورمی» یا inflammaging ظاهر می‌شود. تورمی که با پیری می‌آید.

پژوهش‌های جدید نشان می‌دهد که پوست چروکیده یا آسیب‌دیده بخشی از این پدیده تورم است، که مواد شیمیایی بیشتر آزاد می‌کند که به نوبه خود به تورم و آسیب بیشتر منجر می‌شود. این چرخه معیوب با مرگ سلول‌های پوست تشدید می‌شود چون این سلول‌ها نیز (با گذر زمان مرده باشند یا با تشعشع ماوراء بنفش) خود مواد شیمیایی تورم‌زا آزاد می‌کنند.

اما این تازه آغاز ماجراست. یادتان باشد که پوست بزرگ‎ترین اندام بدن است و می‌تواند بسیار موثر باشد. دیری نمی‌گذرد که سیل مواد شیمیایی آزادشده در پوست وارد خون می‌شوند و با خون به همه‌جای بدن می‌روند و به بافت‌های دیگر هم آسیب می‌زنند. در این حالت تورم سیستمیک، مواد شیمیایی آزادشده در پوست ممکن است به اعضایی به‌ظاهر بی‌ربط مثل قلب و مغز هم برسند.

نتیجه چیست؟ تند شدن روند پیری، و افزایش خطر ابتلا به بیشتر (یا حتی همه) نارسایی‌های مرتبط. پیوند پیری یا بیماری پوست با بسیاری عوارض ثابت شده، از جمله آغاز بیماری‌های قلبی-عروقی، دیابت نوع دو، آلزایمر و پارکینسون.

این روزها اغلب مردم می‌دانند پرخوری، کم‌تحرکی، یا سیگار کشیدن و مشروب خوردن چه پیامدهایی دارد. اما کمتر کسی به تاثیر پوست بر سلامتی واقف است و آن را جدی می‌گیرد. در حالی که کارهای زیادی هست که می‌شود برای بهبود وضعیت پوست بدون دردسر زیاد انجام داد.

یک پوست مرطوب

اولین گام برای نگهداری پوست (و طبق این فرضیه، بهبود سلامتی) این است که در معرض خورشید نباشید. نه به این معنا که از خانه بیرون نروید. بلکه وقتی بیرون می‌روید و هوا آفتابی است، پنج نکته را رعایت کنید: لباسی بپوشید که پوست‌تان را بپوشاند، کرم ضدآفتاب قوی بزنید، کلاه آفتابی بگذارید، عینک آفتابی بزنید و هر جا می‌شد به سایه بروید.

حدس می‌زنم شواهدی که درباره پیوند پوست و بیماری‌های مختلف آوردم برای بعضی‌ها کافی نباشد که کرم ضدآفتاب بزنند یا کلاه ماهی‌گیری سرشان کنند. برای شما، دو دلیل دیگر هم دارم که چرا می‌ارزد امتحان کنید. اول اینکه اگر پوست‌تان را از آفتاب حفظ کنید، نشانه‌های ظاهری پیری به مراتب کمتر می‌شوند.

در یک طرح پژوهشی، داوطلبان چهار سال و نیم هر روز ضدآفتاب معمولی با درجه ۱۵ زدند. در پایان دوره، پوست‌شان هیچ نشانی از گذر زمان در این چهار سال و نیم نداشت. تازه این را در نظر بگیرید که ضدآفتاب ۱۵، ضدآفتاب به نسبت ضعیفی است که فقط ۱۵ برابر زمانی که اگر ضدآفتاب نداشتید طول می‌کشید تا پوست‌تان بسوزد، پوست‌تان را محافظت می‌کند. یعنی اگر در حالت عادی ده دقیقه‌ در آفتاب باشید پوست‌تان سرخ می‌شود، با این ضدآفتاب می‌توانید حدود ۱۵۰ دقیقه در آفتاب بمانید و نسوزید.

دلیل دوم این است که شواهد محکمی وجود دارد که ضدآفتاب جلوی اغلب تورم ناشی از برخورد اشعه آفتاب با پوست را می‌گیرد. همان تورمی که می‌تواند آغاز بیماری‌های مرسوم در سن بالا باشد.

اما کرم ضدآفتاب آسان‌ترین چاره خراب شدن پوست نیست. ساده‌ترین راه حفظ سلامتی پوست، مرطوب نگه داشتن آن است. شواهد بسیاری نشان می‌دهد که رطوبت تورم را کم می‌کند و حتی می‌تواند احتمال فراموشی را کم کند.

پوست پیر (چه با سن تقویمی چه با سن بیولوژیکی) هم پرچین‌وچروک است هم خشک. رطوبت پوست انسان حدود چهل سالگی به اوج می‌‌رسد. پس از آن تولید مرطوب‌کننده‌های طبیعی پوست کمتر و کمتر می‌شود. هرچه پوست خشک‌تر باشد قابلیتش به عنوان مرز بین اندام ما و دنیای بیرون کمتر می‌شود. پوست خشک نمی‌تواند آن‌طور که باید جلوی از دست رفتن رطوبت بدن و ورود آلودگی‌های بیرونی را بگیرد.

در یک پژوهش دانشگاهی، محققان از داوطلبان مسن خواسته بودند یک ماه روزی دو بار پوست‌شان را با یک کرم مرطوب‌کننده معمولی مرطوب‌ کنند. بعد از یک ماه، پوست این داوطلبان در مقایسه با داوطلبانی که مرطوب‌کننده نزده بودند به شکلی چشمگیر ترمیم شده بود و میزان مواد شیمیایی تورم‌زا در پوست‌شان کمتر بود.

همان تیم پژوهشی در مرحله بعد از یک گروه داوطلب بالای ۶۵ سال خواست سه سال روزی دو بار به پوست‌شان مرطوب‌کننده بزنند. محققان در آغاز و پایان پروژه کارایی ذهنی داوطلبان را سنجیدند. پس از سه سال، افت محسوسی دیده نمی‌شد، در حالیکه افول ذهنی داوطلبانی که پوست‌شان را مرطوب نکرده بودند، بعد از سه سال محسوس بود.

ممکن است حتی نوشیدن آب هم به مرطوب نگه داشتن پوست کمک کند. هرچند شواهد در این رابطه محکم نیست. بعضی پژوهش‌ها این فرضیه را تایید می‌کند و بعضی دیگر نه. ضمن اینکه تا جایی که من می‌دانم، تاثیر نوشیدن آب برای پیش‌گیری تورم و بیماری‌های مرتبط با آن مستقیما و مستقلا مطالعه نشده است.

برای اینکه بهتر تصور کنید پوست چقدر می‌تواند بر بقیه بدن‌تان اثر بگذارد، به یاد بیاورید که چقدر پوست دارید و توجه کنید که این پوستی که روی بدن‌تان می‌بینید یک روی دیگر هم دارد که به اندام‌تان چسبیده و در حقیقت توی بدن‌تان است. هر سانتی‌متر مربع از این همه پوست می‌تواند مواد شیمیایی مضر تولید کند.

خلاصه آنکه محافظت از پوست در برابر آفتاب واقعا مهم است و بسیار موثر. اگر بعد از خواندن این مطلب می‌خواهید از خانه بیرون بروید، و جایی که زندگی می‌کنید هوا آفتابی است، لطفا ضدآفتاب و عینک آفتابی یادتان نرود.