نوبل اقتصاد ۲۰۲۵؛ جایزه به «نابودی از طریق خلاقیت»

در شرایطی که بسیاری نگران تأثیر پیشرفت سریع هوش مصنوعی بر اقتصاد جهان و بازار کار هستند، جایزه نوبل اقتصاد سال ۲۰۲۵ به سه اقتصاددان آمریکایی-اسرائیلی، کانادایی و فرانسوی بابت پژوهش‌هایشان در نقش فناوری در رشد پایدار اقتصادی اهدا شد.

جوئل موکیر ۷۹ ساله، استاد دانشگاه نورث‌وسترن در ایالت ایلینوی آمریکا، نیمی از جایزه یک میلیون و دویست هزار دلاری امسال را بابت «مشخص کردن پیش‌نیازهای لازم برای رشد اقتصادی پایدار از طریق پیشرفت فناوری» دریافت کرد.

نیم دیگر جایزه مشترکا به پیتر هاویت، استاد بازنشسته ۷۹ ساله دانشگاه براون آمریکا، و فیلیپ اژیون استاد ۶۹ ساله کالج دو فرانس، اینسید و مدرسه اقتصاد لندن، رسید برای نظریه «رشد پایدار از راه نابودی از طریق خلاقیت.»

در مراسم اعلام برندگان، جان هاسلر، رئیس کمیته جایزه نوبل اقتصاد، گفت: «در تقریبا تمام تاریخ بشریت، سطح رفاه از نسلی به نسل بعد تقریبا تغییری نمی‌کرد و متوسط رشد اقتصادی صفر بود.» ولی همان طور که پژوهش‌های این برندگان نشان داد، این روند در دو قرن اخیر به خاطر پیشرفت فناوری تغییر کرده و این باعث کاهش فقر و افزایش سطح رفاه شده است.

جوایز نوبل فیزیک، شیمی، پزشکی، ادبیات و صلح از سال ۱۹۰۱ بر مبنای وصیت آلفرد نوبل، مخترع دینامیت اهدا می‌شوند ولی «جایزه یادبود نوبل در علوم اقتصادی» از سال ۱۹۶۹ با کمک بانک مرکزی سوئد به راه افتاد.

آسمان ابری اقتصاد

فیلیپ اژیون در مراسم اعلام برندگان هشدار داد که «ابرهای سیاه» انحصار و اعمال محدودیت روی تجارت آزاد، مانعی در راه رشد اقتصادی هستند.

بسیاری از اقتصادهای پیشرفته دنیا از زمان بحران مالی سال ۲۰۰۸ شاهد کند شدن قابل توجه رشد و به‌ویژه درجا زدن بهره‌وری بوده‌اند.

آقای اژیون با اشاره به «پتانسیل فوق‌العاده» برای تغییر، بر اهمیت جلوگیری از انحصار در فناوری هوش مصنوعی تاکید کرد: «چند شرکت فوق‌ستاره ممکن است همه چیز را به انحصار خودشان دربیاورند و جلوی ورود نوآوران جدید را بگیرد. اگر سیاست رقابت مناسبی نداشته باشیم، جلوی قابلیت هوش مصنوعی برای رشد را می‌گیریم.»

پیشرفت سریع هوش مصنوعی باعث شده ارزش سهام چند شرکت آمریکایی فعال در ساخت سخت‌افزار و نرم‌افزارهای این حوزه از جمله انویدیا، مایکروسافت، گوگل و اوپن‌ای‌آی رشد سرسام‌آوری داشته باشد.

این اقتصاددان همچنین با اشاره تلویحی به سیاست‌های بازرگانی دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، برای افزایش عوارض گمرکی گفت: «هر چه جلوی آزادی تجارت را بگیرد، مانع رشد است. من ابرهای سیاهی را می‌بینیم که دارند جلوی تجارت و آزادی جمع می‌شوند.»

نو که آمد به بازار

جوئل موکیر با مطالعه تحولات از سال ۱۷۵۰ تا ۱۹۱۴ میلادی نشان داده که چرا بر خلاف موج‌های قبلی پیشرفت علمی در چین و جهان اسلام، پیشرفت فناوری در این دوره به یک روند مداوم تبدیل شد و انقلاب صنعتی را رقم زد.

او کتاب «یک فرهنگ رشد: ریشه‌های اقتصاد مدرن» را در سال ۲۰۱۶ درباره این پژوهش‌هایش منتشر کرد.

اژیون و هاویت هم بابت ابداع مدلی ریاضی برای فرآیند «نابودی از طریق خلاقیت» شناخته می‌شوند؛ فرآیندی که در آن ورود محصولات تازه و بهتر به بازار به ضرر شرکت‌ها و سازندگان مدل‌های قدیمی‌تر تمام می‌شود.

از آثار فیلیپ اژیون می‌توان به کتاب «قدرت نابودی از راه خلاقیت» و نیز کتاب مشترک او با پیتر هاویت به نام «نظریه رشد درون‌زاد» اشاره کرد.

«نابودی از طریق خلاقیت» فلسفه کار بسیاری از شرکت‌های فناوری در دهه‌های اخیر بوده و با این روش، رقیبان باتجربه را کنار زده‌اند و بازار را به دست آورده‌اند.

برای مثال، می‌توانید به رشد سریع شرکت‌های تاکسی اینترنتی و فروشگاه‌های آنلاین کتاب نگاه کنید که در کشورهای مختلف جهان توانسته‌اند جانشین بنگاه‌های قدیمی کرایه تاکسی و کتابفروشی‌های سنتی بشوند.

اگرچه پژوهش‌های سه برنده امسال درباره اهمیت نقش نوآوری در پیشرفت اقتصادی ممکن است با استقبال غول‌های دنیای فناوری مواجه شود ولی تاکید آنها بر لزوم جلوگیری سیاست‌گذاران از ایجاد انحصار در بازارها، ممکن است چندان به کام این شرکت‌ها خوش نیاید.