گسترش نیروی دریایی چین با سرعتی سرسامآور؛ آیا پکن بر دریاها فرمان خواهد راند؟
- نویسنده, لورا بیکر
- شغل, خبرنگار چین، بیبیسی
- در, دالیان، چین
«سوسیالیسم خوب است…» زن سالخوردهای با میکروفن کارائوکه، میان همهمه دوستانش کمی خارج از ریتم آواز سر میدهد.
دوستانش در بخش همخوانی به او میپیوندند: «حزب کمونیست، چین را در مسیر قدرت و ثروت هدایت میکند!»
این انتخاب چندان آهنگ جذابی برای کارائوکه نیست، اما وقتی آنها به افقی مینگرند که جرثقیلها بر فراز کشتیهای کوچک و بزرگ قد برافراشتهاند، بسیار مناسب به نظر میرسد.
پارک سویووان در دالیان، در ساحل شمال شرق چین در کنار دریای زرد، چشماندازی خیرهکننده به یکی از بزرگترین کشتیسازیهای چین دارد و مکانی برای گرد هم آمدن و شادمانی مردم است.
اما هزاران کیلومتر آنسوتر، برای تحلیلگران کاخ سفید در واشنگتن، این کشتیسازی چین بخشی از تهدیدی روزافزون به شمار میرود.
در دو دهه اخیر، چین سرمایهگذاری در کشتیسازی را به شدت افزایش داده و این کار اکنون نتیجه داده است: امسال بیش از ۶۰ درصد سفارشهای جهانی به کشتیسازیهای چینی رسیده است. به بیان ساده چین بیش از هر کشور دیگری کشتی میسازد، چون سریعتر از همه میتواند این کار را انجام دهد.
نیک چایلدز، کارشناس دریایی در اندیشکده بینالمللی مطالعات استراتژیک در لندن، میگوید: «این کار در مقیاسی خارقالعاده انجام میشود و از بسیاری جهات شگفتآور است.» او میگوید: «ظرفیت کشتیسازی چین چیزی حدود ۲۰۰ برابر کل ظرفیت آمریکا است.»
این برتری چشمگیر شامل نیروی دریایی هم میشود. حزب کمونیست چین اکنون با ۲۳۴ ناو جنگی در برابر ۲۱۹ ناو نیروی دریایی آمریکا بزرگترین نیروی دریایی جهان را در اختیار دارد.
رشد انفجاری چین بر پایه دریا شکل گرفته است. دومین اقتصاد بزرگ جهان میزبان هفت بندر از ده بندر شلوغ دنیا است که در مسیرهای حیاتی تامین جهانی قرار دارند. شهرهای ساحلی چین نیز به واسطه تجارت رونق گرفتهاند.
با گسترش بلندپروازیهای پکن، زرادخانه دریایی چین نیز بزرگتر شده و اعتماد به نفس بیشتری برای طرح ادعای جسورانهتر در دریای جنوبی چین و فراتر از آن پیدا کرده است.
چین به رهبری شی جینپینگ بیتردید میخواهد بر دریاها حکم براند. پرسش این است که آیا موفق خواهد شد یا نه.
رژه بزرگ روز چهارشنبه ممکن است نشان دهد چین تا چه اندازه به این هدف نزدیک شده است. شی میزبان ولادیمیر پوتین و کیم جونگاون خواهد بود؛ نمایش قدرتی برای کشورهای غربی که آنان را طرد کردهاند.
ایالات متحده و متحدانش با دقت به این نمایش و عکسهای یادگاری آن چشم خواهند دوخت. انتظار میرود در این مراسم موشکهای ضدکشتی، سلاحهای هایپرسونیک و پهپادهای زیرآبی به نمایش گذاشته شود.
چایلدز میگوید: «نیروی دریایی آمریکا، هرچند همچنان امتیازهای مهمی دارد، اما شاهد کاهش فاصله تواناییهایش با چین است و در تلاش برای یافتن پاسخی به این روند، چون ظرفیت کشتیسازیاش در دهههای گذشته به شدت تحلیل رفته است.»
دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، گفته است که میخواهد این وضعیت را اصلاح کند و فرمانی اجرایی برای احیای کشتیسازی آمریکا و بازپسگیری برتری دریایی این کشور امضا کرده است.
چایلدز میافزاید: «اما این ماموریتی بسیار دشوار خواهد بود.»
نیروی دریایی برای پایان دادن به «خاطرات تلخ»
بر اساس پژوهشی از مرکز مطالعات استراتژیک و بینالمللی، چهار کشتیسازی بزرگ چین ـ دالیان، گوانگژو، جیانگنان و هودونگ ژونگهوا ـ بین سالهای ۲۰۱۹ تا ۲۰۲۳ در مجموع ۳۹ ناو جنگی با ظرفیت جابهجایی ۵۵۰ هزار تن تولید کردهاند.
ظرفیت جابهجایی به معنای حجم آبی است که کشتی کنار میزند و رایجترین معیار برای سنجش اندازه یک کشتی یا ناوگان محسوب میشود. برای مقایسه، در حال حاضر کل ظرفیت جابجایی نیروی دریایی سلطنتی بریتانیا حدود ۳۹۹ هزار تن است.
چین از نظر تعداد کشتی بزرگترین نیروی دریایی جهان را دارد، اما ناوگان آمریکا از نظر مجموع تُناژ بزرگتر و قدرتمندتر است و تعداد بسیار بیشتری ناو هواپیمابر بزرگ در اختیار دارد.
اما پکن در حال نزدیک شدن است.
الکساندر پالمر از مرکز مطالعات استراتژیک و بینالمللی و مولف گزارش «بررسی ساختوساز دریایی چین» میگوید: «هیچ نشانهای از کند شدن روند چینیها دیده نمیشود. تعداد بدنه کشتیها تنها معیار کارآمدی یک نیروی دریایی نیست، اما توانایی تولید و تحویل ناوهای جنگی بسیار چشمگیر بوده و میتواند تفاوتی راهبردی ایجاد کند.»
با این حال، محدودیتهایی برای رشد دریایی چین وجود دارد. پکن شاید کشتیهای بیشتری داشته باشد، اما تنها دو ناو هواپیمابر عملیاتی دارد و تعداد زیردریاییهایش نیز بسیار کمتر از آمریکا است.
برخی تحلیلگران میگویند این زیردریاییها از نظر فناوری به پیچیدگی زیردریاییهای آمریکایی نیستند، چرا که پیشتازی فناوری آمریکا در این زمینه به دوران جنگ سرد برمیگردد.
زیردریاییهای چینی عمدتا برای آبهای کمعمق دریای جنوبی چین ساخته شدهاند، جایی که نوعی بازی موش و گربه میان چین و آمریکا در جریان است. فعلا توانایی چین برای سفر به فواصل دور از سواحلش محدود است.
اما نشانهها حاکی از تغییر سریع این وضعیت است.
تصاویر ماهوارهای که بیبیسی از جزیره هاینان در دریای جنوبی چین به دست آورده، نشان میدهد که پکن سرمایهگذاری هنگفتی در توسعه پایگاههای دریایی خود کرده است.
پایگاه یولین اکنون پنج اسکله جدید دارد که به نظر میرسد طی پنج سال اخیر ساخته شدهاند. گمان میرود چین قصد دارد بزرگترین زیردریاییهای خود، از کلاس جین (یا نوع ۰۹۴) را در این بندر مستقر کند. هرکدام از این زیردریاییها توانایی حمل ۱۲ موشک هستهای را دارند.
تصاویر و ویدیوهای تمرینها که در شبکههای اجتماعی چین منتشر شده، نشان میدهد دستکم دو نوع پهپاد زیرآبی که شبیه اژدرهای بزرگاند، قرار است در رژه روز چهارشنبه ۳ سپتامبر به نمایش گذاشته شوند.
این فناوریها میتواند به چین امکان دهد در اعماق دریا عملیات شناسایی انجام دهد و زیردریاییها یا حتی کابلهای زیردریایی را بدون به خطر انداختن نیروهای خود کشف کند.
با این حال، متیو فونیول از پروژه «قدرت چین» در مرکز مطالعات استراتژیک و بینالمللی میگوید: «بخش زیادی از این فناوریها هنوز اثباتنشده و زمانبندی دستیابی به توانمندیها نامشخص است. پرسش مهم این است که چقدر طول خواهد کشید تا این فناوریها به بلوغ برسند.»
او میافزاید به همین دلیل آمریکا نمیتواند تهدید ناشی از کشتیسازی چین را نادیده بگیرد.
انباشت عظیم نیروی دریایی چین از سوی حزبی هدایت میشود که هنوز زخمهای گذشته را به یاد دارد و بیش از هر زمانی آماده است آن را به ابزاری برای تقویت پیام وفاداری، قدرت و میهنپرستی تبدیل کند.
برگزاری یک رژه عظیم نظامی برای یادبود پیروزی بر ژاپن و پایان اشغال بیرحمانهاش گواه همین واقعیت است.
منبع تصویر، Getty Images
آنچه جهان آن را «ظهور چین» تلقی میکند، شی جینپینگ «احیای دوباره» مینامد.
او بارها بر ارزش «یک نیروی دریایی قدرتمند برای حفاظت از امنیت ملی» تاکید و به ۴۷۰ حمله بین سالهای ۱۸۴۰ تا ۱۹۴۹ اشاره میکند؛ دورانی که امپراتوری مقتدر چینگ در هم شکست، کشور به ورطه آشوب، انقلاب و جنگ داخلی کشیده شد و «رنجی وصفنشدنی» به مردم تحمیل شد.
شی عهد کرده است که کشورش هرگز دوباره «تحقیر» نشود و «خاطرات تلخ حملات بیگانگان» را تجربه نکند.
حوزهای که چین در آن برتری انکارناپذیری دارد، استفاده دوگانه از کشتیسازیها است. بسیاری از کشتیسازیهای تجاری میتوانند همزمان برای ساخت ناوهای جنگی نیز به کار گرفته شوند.
در برخی مناطق، کشتیسازیهای نظامی و غیرنظامی در کنار هم فعالیت میکنند؛ موضوعی که رسانههای دولتی آن را «ادغام نظامی-غیرنظامی» مینامند و مفهومی که شی جینپینگ به شدت بر آن پافشاری کرده است.
دالیان که پکن آن را «کشتیسازی شاخص» چین میداند، نقشی کلیدی در این روند ایفا میکند.
در برابر دیدگان بازنشستگانی که با میکروفن کارائوکه شادی میکنند، کشتیهای تجاری عظیمی پهلو گرفتهاند که طول بعضی از آنها سه برابر یک زمین فوتبال است.
اما تنها چند قدم آن طرفتر، جایی که عکسبرداری ممنوع است، ناوهای جنگی لنگر انداختهاند. جرثقیلی در حال پایین آوردن یک بالگرد بر عرشه یک کشتی عظیم است، و همزمان یک گروه موسیقی نظامی در پارک سویووان با صدای بلند مینوازد.
فونیول میگوید: «این برنامهای است با انگیزه سیاسی برای ادغام شرکتهای تجاری و نظامی. تلاشهایی در جریان است تا فناوریهای مورد نیاز برای هر دو نوع تولید در یک مکان متمرکز شوند. دالیان یکی از این نقاط است.»
او میافزاید: «به همین دلیل حتی بدون ناوهای هواپیمابر یا زیردریاییهای قدرتمند، ناوگان تجاری چین و تخصصش در ساخت سریع کشتیها میتواند در زمان بحران نقشی حیاتی ایفا کند.»
فونیول ادامه میدهد: «در درگیریهای طولانی، اگر کشتیسازیها بتوانند به سرعت ناوهای جدید تولید کنند، مزیتی راهبردی بزرگی محسوب میشود. کشتیهای تجاری میتوانند غذا و دیگر ملزومات را به مناطق درگیری منتقل کنند. بدون این توانایی، آمریکا در موقعیتی قرار میگیرد که ممکن است نتواند جنگی طولانیمدت را تاب بیاورد.»
به گفته او، همه چیز در نهایت در یک پرسش ساده خلاصه میشود: «چه کسی میتواند سریعتر و راحتتر تجهیزات بیشتری را به دریا بفرستد؟»
و پاسخ در حال حاضر، چین است.
«قدرتت را پنهان کن و زمان بخر»
اما پروفسور هو بو، رئیس مرکز مطالعات راهبردی دریایی دانشگاه پکن میگوید جهان نباید نگران این مسئله باشد.
او میافزاید: «ما علاقهای به دخالت در امور دیگر کشورها، به ویژه به شکل نظامی، نداریم.» پیام او این است که چین کشتیهای بزرگ میسازد چون تواناییاش را دارد، نه به این دلیل که میخواهد جهان را تصرف کند.
با این حال جزیرهای وجود دارد که چین آن را کشور دیگری نمیداند: تایوان.
پکن سالهاست وعده «اتحاد دوباره» با این جزیره دموکراتیک را داده و احتمال توسل به زور را رد نکرده است. در سالهای اخیر، مقامهای بلندپایه آمریکا گفتهاند که چین تا سال ۲۰۲۷ به تایوان حمله خواهد کرد، اما پکن هرگونه ضربالاجل را انکار میکند.
پروفسور هو بو میگوید: «چین همین حالا هم توانایی بازپسگیری تایوان را دارد، اما این کار را نمیکند چون صبور است. چین هرگز از چشمانداز اتحاد مسالمتآمیز دست نکشیده. ما میتوانیم صبر کنیم.»
با این حال نگرانی بزرگتر این است که هرگونه حمله به تایوان میتواند جرقه جنگی گستردهتر را بزند و آمریکا را هم درگیر کند. بر اساس قانون، واشنگتن موظف است سلاح در اختیار تایوان قرار دهد تا از خود دفاع کند ـ حمایتی که برای پکن غیر قابل قبول است، زیرا تایوان را استانی جداییطلب میداند که در نهایت بخشی از چین خواهد بود.
اوایل سال ۲۰۲۵ پیت هگست، وزیر دفاع آمریکا، هشدار داد که چین تهدیدی «قریبالوقوع» برای تایوان است و از کشورهای آسیایی خواست هزینههای دفاعی خود را افزایش دهند و با آمریکا برای جلوگیری از جنگ همکاری کنند.
بنابراین با وجود اطمینانبخشیهای پروفسور هو بو، نمیتوان این واقعیت را نادیده گرفت که ناوهای جنگی چین شروع به حرکت در فواصل دورتر از سواحل این کشور کردهاند.
در ماه فوریه، آنها بیش از سه هفته پیرامون خط ساحلی استرالیا مانور دادند و رزمایشهای بیسابقهای با مهمات جنگی برگزار کردند.
اخیرا نیز ناوهای هواپیمابر چین رزمایشهایی در نزدیکی ژاپن انجام دادند که با وجود برگزاری در آبهای بینالمللی، نگرانیهایی برانگیخت، زیرا چنین اقدامی پیشتر سابقه نداشت.
اما همانطور که پکن در تلاشهایش برای نمایش قدرت در اقیانوس آرام جسورتر میشود، همسایگان چین ـ از تایوان گرفته تا استرالیا ـ از این موضوع نگراناند که شعار مشهور «قدرتت را پنهان کن و زمان بخر» اکنون در حال نتیجه دادن است.
اما پروفسور هو باور دارد که ترس از جنگ میان آمریکا و چین ـ با توجه به اینکه متحدان واشنگتن در منطقه مانند ژاپن، کره جنوبی و استرالیا اغلب با پکن در تقابلاند ـ بیش از اندازه بزرگنمایی شده است، زیرا همه میدانند چنین جنگی فاجعهبار خواهد بود.
او میگوید: «به گمان من در سه سال گذشته این پیام کاملا روشن بوده است که هیچیک از طرفین خواهان جنگ نیستند. ما برای آن آمادهایم، اما نمیخواهیم با یکدیگر بجنگیم.»
«از رویای دریاییمان دفاع میکنیم»
در دالیان، حدود یک ساعت دورتر از مرکز پرجنبوجوش شهر، اتوبوسهایی پر از گردشگران در لوشونکو پیاده میشوند، جایی که یک پارک تفریحی نظامی به شکل ناو هواپیمابر دارد.
راهنماها با میکروفنهای بلند، گروهها را به داخل پارک میبرند و به تابلوهای رسمی اشاره میکنند که به بازدیدکنندگان هشدار میدهد از عکسبرداری از ناوهای جنگی که در بندرگاه هلالیشکل لنگر انداختهاند، خودداری کنند و هرگونه رفتاری را که ممکن است «جاسوسی» تلقی شود گزارش دهند «تا به دفاع از میهن کمک کنند».
اعلانهای نظامی بیشتری روی پلها و دیوارها دیده میشود، با این شعار که «یکپارچه، از رویای دریاییمان دفاع میکنیم.»
چین، به ویژه در دالیان، حس غرور ملی نسبت به توان کشتیسازی خود را تقویت کرده است.
در پارک مشرف به کشتیسازی، یک بلاگر ۵۰ ساله با پیراهنی گلدار - که مد محلی است - هر روز تازهترین خبرها از کشتیهای در حال ساخت بندر را برای دنبالکنندگانش گزارش میدهد.
او به مخاطبانش میگوید: «من خیلی افتخار میکنم ـ واقعا ببینید این شهر چه چیزی به ما داده است.» مادری با دختر هفتسالهاش که از استان همسایه به تعطیلات آمدهاند، از دیدن کشتیها حیرتزده شدهاند. مادر میگوید: «شگفتانگیز بود. خیلی بزرگ است. با خودم فکر میکنم چطور حرکت میکند؟»
اما پرسش کلیدی برای آمریکا و متحدانش این است که ناوگان جنگی چین تا چه اندازه میتواند به آبهای دوردست برود و پکن تا کجا حاضر است از سواحل خود فراتر رود.
نیک چایلدز میگوید: «اینکه چه زمانی از مرزها عبور خواهند کرد و واقعا نفوذشان را در نقاط دورتر، مثلا در اقیانوس هند و فراتر از آن نشان خواهند داد، موضوعی مهم برای تحلیل و بررسی است.»
او میافزاید: «هنوز راه درازی در پیش دارند، اما بیتردید در حال گسترش تواناییهای خود هستند.»
