اجلاس سازمان همکاری شانگهای؛ آیا اتحاد ضدآمریکایی جدیدی در حال شکل‌گیری است؟

یک ماه در سیاست جهانی زمانی طولانی است.

ولادیمیر پوتین دوباره به چین بازگشته، اما این بار شرایط متفاوت است. برای نخستین بار پس از حمله به اوکراین، رئیس‌جمهوری روسیه، نه به عنوان متحدی وابسته به چین و گرفتار تحریم‌های غرب، بلکه در قامت رهبری جهانی‌ ظاهر می‌شود که خود را هم‌تراز رئیس‌جمهوری آمریکا ـ قدرت برتر اقتصادی و نظامی جهان و رقیب اصلی چین ـ نشان می‌دهد.

سفر به چین پس از بازگشت از آلاسکا پیروزی بزرگی برای پوتین به شمار می‌آید. در آنجا ترامپ با تشریفات او را در خاک آمریکا پذیرفت و پوتین توانست او را متقاعد کند که از خواسته‌هایش برای توقف بمباران اوکراین و تهدید به تحریم‌های تازه علیه روسیه دست بکشد.

پوتین در چین با استقبال گسترده‌ای روبه‌رو خواهد شد. بیش از ۱۰ رهبر منطقه‌ای برای در شهر تیانجین چین گرد هم می‌آیند.

در این جمع، کیم جونگ‌اون، رهبر کره شمالی که به خطابه‌های پرشور ضدغربی شهرت دارد، حضور خواهد داشت و همچنین نارندرا مودی، نخست‌وزیر هند که روابطش با پکن و واشنگتن پیچیدگی‌های خاص خود را دارد.

اما این تنها آغاز ماجراست.

روز چهارشنبه بسیاری از رهبران در رژه‌ای مشترک در پکن شرکت خواهند کرد تا هشتادمین سالگرد پایان جنگ جهانی دوم و «پیروزی مردم چین در جنگ مقاومت علیه تجاوز ژاپن و پیروزی در جنگ جهانی ضد فاشیستی» را جشن بگیرند.

آیا رویدادهای این هفته در چین نشانه تقویت یک اتحاد جهانی ضدآمریکایی است؟

و آیا بلوک روسیه، هند و چین، یعنی گروهی قدرتمند که با هدف ایجاد موازنه در برابر سلطه غرب در امور جهانی شکل گرفت اما در پنج سال گذشته غیرفعال بود، اکنون در بحبوحه داغ شدن جنگ‌های تجاری با دونالد ترامپ، رئیس‌جمهوری آمریکا، دوباره بیدار شده است؟

ترامپ نمی‌تواند پوتین و شی را در مقابل هم قرار دهد

به باور برخی کارشناسان، سفر طولانی‌تر از معمول پوتین به چین تلاشی است برای نشان دادن این موضوع به غرب که «دوستی بی‌حدومرز» روسیه و چین هر روز استوارتر می‌شود و تلاش‌های آمریکا برای ایجاد شکاف میان آن‌ها محکوم به شکست است.

آنان می‌گویند حتی اگر ترامپ اوکراین را به پوتین واگذار و تحریم‌ها را لغو کند، روسیه از چین روی‌گردان نخواهد شد.

تحلیلگران یادآوری می‌کنند که هنری کیسینجر، وزیر خارجه وقت آمریکا در دوران ریاست‌جمهوری ریچارد نیکسون در دهه ۱۹۷۰، توانست چین را از زیر نفوذ شوروی بیرون بکشد. اما در آن زمان، روابط پکن و مسکو از قبل متشنج بود. شرایط امروز متفاوت است.

پی‌یر آندریو، کارشناس روابط چین و روسیه در موسسه سیاستی آسیا و دیپلمات پیشین فرانسه در روسیه، تاجیکستان و مولداوی، می‌گوید:‌ «با افزایش فشارهای تجاری بر چین، دولت ترامپ فقط محور روسی-چینی را تقویت می‌کند. تلاش‌ها برای تضعیف پیوند میان دو کشور و اجرای یک 'کیسینجر معکوس' نتیجه ملموسی نداشته است.»

یک کارشناس روابط روسیه و چین در مقاله‌ای بدون نام برای مرکز تحلیل سیاست اروپایی نوشته است: «اگر استراتژی آمریکا این باشد که با پایان دادن به جنگ اوکراین و لغو برخی تحریم‌ها علیه روسیه، میان مسکو و پکن شکاف بیندازد، آنگاه واشنگتن عمق و پیچیدگی این شراکت را دست‌کم گرفته است.»

چین پس از خروج شرکت‌های غربی از روسیه، به خریدار اصلی منابع انرژی این کشور و تامین‌کننده عمده خودرو و دیگر کالاها برای روسیه تبدیل شده است. اما تجاوز به اوکراین همچنین پیوندهای ایدئولوژیک دوستی روسیه و چین را تقویت کرده است.

آندریو توضیح می‌دهد: «هر دو کشور مخالف لیبرالیسم غربی هستند و هژمونی آمریکا را به چالش می‌کشند. هر دو کشور قدرت هسته‌ای و عضو دائم شورای امنیت سازمان ملل هستند و منافع راهبردی‌شان همسوست.»

او می‌نویسد: «از نظر اقتصادی، آن‌ها مکمل یکدیگر هستند. روسیه قدرت مواد خام است، چین قدرت صنعتی و فناوری.»

اما او بر این باور است که روابط شخصی و گرم رهبران دو کشور، عاملی مهم و کلیدی است.

پوتین و شی جین‌پینگ، رئیس جمهوری چین، وجوه مشترک بسیاری دارند. آنها هم‌سن‌اند (۷۲ سال)، در دوران کمونیسم شوروی رشد کرده‌اند و مدت طولانی در قدرت بوده‌اند. هر دو رهبر ساختارهای اقتدارگرای سلسله‌مراتبی بنا کرده‌اند و نشانی از تحمل مخالف نشان نمی‌دهند.

در آستانه تهاجم روسیه به اوکراین در سال ۲۰۲۲، پوتین و شی بیانیه‌ای درباره «دوستی بدون مرز و همکاری بدون مناطق ممنوعه» امضا کردند. شی پوتین را «دوست عزیز» می‌نامد. او با بیش از ۴۰ ملاقات، بیش از هر رهبر دیگری با پوتین دیدار داشته است.

اما این سفر،‌ یک سفر ویژه است.

پاتریشیا کیم، کارشناس سیاست خارجی چین و روابط آمریکا و چین در موسسه بروکینگز در واشنگتن، می‌گوید پکن از این که پوتین را «مهار‌شده و زیر نظر» نگه دارد و مانع بازگشت دوباره‌اش به سوی غرب شود سود می‌برد، اما در عین حال نمی‌خواهد روسیه قدرتمندتر بشود.

او می‌گوید: «نتیجه مطلوب برای پکن روسیه‌ای است که به اندازه کافی قدرتمند باشد تا در برابر غرب بایستد، اما آن‌قدر ضعیف که در مدار چین باقی بماند.»

آندریو توضیح می‌دهد: «روسیه برای چین شریکی مفید است. به شی کمک می‌کند ثبات را هم در داخل و هم در سراسر آسیای میانه حفظ کند. همچنین به پکن یاری می‌رساند تا با بسیج کردن حمایت کشورهای جنوب جهانی، جایگزینی برای الگوی غربی نظم جهانی عرضه کند.»

مودی وارد می‌شود

هند به عنوان سومین ضلع مثلث، روابط پرتنشی هم با پکن و هم با واشنگتن داشته و می‌تواند به صورت بالقوه هر امیدی برای احیای این بلوک را بر هم بزند.

این‌ که شی و مودی در حاشیه نشست سازمان همکاری شانگهای در تیانجین دیدار کردند ـ که نخستین حضور مودی در چین طی هفت سال گذشته بود ـ اهمیت زیادی دارد. دو کشور از زمان درگیری‌های مرزی سال ۲۰۲۰ در دره گالوان تقریبا هیچ گفت‌وگویی نداشتند.

اما ابرهای تیره اقتصادی بر فراز هند واقعیت‌های میدانی را تغییر داده است. ترامپ تعرفه‌های سنگینی بر کالاهای هندی اعمال کرده تا دهلی را به دلیل ادامه خرید نفت روسیه تنبیه کند؛ اقدامی که ظاهرا دشمنان پیشین را به هم نزدیک‌تر کرده است.

شی به مودی گفت چین و هند باید شریک باشند، نه رقیب و مودی نیز اعلام کرد که اکنون «فضای صلح و ثبات» میان آن‌ها برقرار است.

هر دو کشور نه‌تنها پرجمعیت‌ترین کشورها، بلکه دو اقتصاد بزرگ جهان‌ هستند.

مودی خبر داد پروازها میان هند و چین که از زمان مناقشه مرزی بیش از پنج سال پیش متوقف شده بود، از سر گرفته خواهد شد، هرچند زمانی برای آن تعیین نکرد.

شی گفت: «دو طرف باید روابط خود را از زاویه‌ای راهبردی و با چشم‌اندازی بلندمدت بررسی و مدیریت کنند» و افزود که «دوستی، انتخاب درست برای هر دو طرف است».

این چه معنایی برای آینده اتحادها دارد؟

کارشناسان می‌گویند اگر مثلث بزرگ روسیه،‌ هند و چین دوباره به شکل موثری احیا شود ـ چیزی که مسکو و پکن می‌گویند خواهان آن هستند ـ به این معناست که برخی از بزرگ‌ترین اقتصادهای جهان، می‌توانند در کنار اتحادهایی چون گروه بریکس - که سال ۲۰۰۶ با حضور برزیل، روسیه، هند، چین و آفریقای جنوبی تشکیل شد - نفوذ رو به رشد واشنگتن را به چالش بکشند.

با این حال هند ناچار است میان ملاحظات گوناگون تعادلی بسیار ظریف برقرار کند؛ از یک سو با فشارهای اقتصادی ناشی از تعرفه‌های ترامپ روبه‌رو است و از سوی دیگر باید با مشکلات عمیق بی‌اعتمادی به چین کنار بیاید.

کارشناسان می‌گویند هند به دنبال آن است که سیاست خارجی مستقلی را حفظ کند. تجربه درگیری‌های مرزی مرگبار با چین هنوز تازه است و هم‌زمان دهلی نگران روابط نزدیک چین با دشمن دیرینه‌اش پاکستان است.

علاوه بر این، دهه‌ها دیپلماسی پیچیده که هند را به آمریکا نزدیک کرده، باید بازنگری یا شاید حتی کنار گذاشته شود؛ بهایی که ممکن است برای پیوستن کامل این کشور به یک اتحاد ضد واشنگتن بیش از حد سنگین باشد.

با این حال نمایش این هفته قابل چشم‌پوشی نیست.

پوتین و کیم از جمله ۲۶ رهبری خواهند بود که انتظار می‌رود همراه با مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهوری ایران، در رژه نظامی پکن شرکت کنند.

در این مراسم که جزئیات آن به دقت طراحی شده، ده‌ها هزار نیروی نظامی در میدان تاریخی تیان‌آن‌من رژه خواهند رفت، از جمله ۴۵ یگان ارتش چین و همین طور کهنه‌سربازان جنگ.

نیل توماس، کارشناس چین در موسسه سیاستی آسیا، این پرسش را مطرح می‌کند: «برای نخستین بار در تاریخ، رهبران چین، روسیه، ایران و کره شمالی در یک مکان گرد هم می‌آیند، در یک رژه نظامی در پکن در روز سوم سپتامبر. آیا این گردهمایی نخستین اجلاس 'محور خودکامگان' خواهد بود؟»

او می‌گوید این اتحاد احتمالا دوام چندانی نخواهد داشت، زیرا شرکت‌کنندگان اهداف متفاوتی دارند و به یکدیگر اعتماد نمی‌کنند.

با این حال او می‌گوید: «حضور پوتین، پزشکیان و کیم نقش چین را به عنوان قدرت خودکامه پیشرو در جهان برجسته می‌کند.»

بنابراین رویدادهای این هفته در چین شاید بیش از آن که نشانگر نقش اتحادهایی چون سازمان همکاری شانگهای، مثلث روسیه،‌ هند و چین یا بریکس در برابر واشنگتن باشد، نمایش قدرتمندی از تثبیت جایگاه چین در مرکز هرگونه اتحاد آینده به شمار رود.