طرح حذف چهار صفر از پول ملی ایران و داستان بی‌پایان ریال و تومان

باورش سخت است، ولی تقریباً ۱۴ سال پیش بود که هیأت دولت ایران برای اولین بار رسماً به حذف چهار صفر از پول ملی رأی داد. از آن زمان یعنی بهمن ۱۳۹۰ تا الان قیمت‌ها در ایران به طور متوسط حدود ۲۷ برابر شده و ۵۰۰ ریال آن زمان تقریباً معادل ۱۳۵۰۰ ریال این روزهاست. به عبارت دیگر تعداد ارقام برچسب قیمت بسیاری از اجناس یک یا دو رقم بیشتر از آن زمان است؛ ولی همچنان واحد پول رسمی ایران همان ریال مانده است. هر چند که احتمالاً این وضع به زودی تغییر کند.

این هفته فاطمه مهاجرانی سخنگوی دولت گفت هیأت وزیران یکشنبه ۱۹ مرداد حذف چهار صفر از پول ملی و تغییر نام آن به تومان را تصویب کرده است. ولی درست یک هفته قبل رئیس کمیسیون اقتصادی مجلس اعلام کرده بود که این کمیسیون با محتوای لایحه دیگری که از سال ۱۳۹۸ دست مجلس است، برای حذف چهار صفر از پول ایران موافقت کرده، ولی تصمیم گرفته به جای تومان، نام واحد پول جدید هم ریال باشد.

اگر در نهایت مجلس در نظرش اصرار کند، «ریال جدید» معادل ده هزار ریال یا هزار تومان فعلی خواهد بود. هر ریال جدید هم به صد «قران» تقسیم می‌شود که به این معناست که هر قران جدید معادل صد ریال یا ده تومان فعلی ارزش دارد.

این تصمیم نه تنها جنجال‌برانگیز و گیج‌کننده است، بلکه احتمالاً باعث می‌شود یک قرن اختلاف ادبیات مردم و حکومت‌های ایران درباره پول باز هم ادامه پیدا کند.

قران، ریال، تومان، و دینار جدید و قدیم

سال ۱۳۰۸ در زمان سلطنت رضاشاه، دولت تصمیم گرفت واحد پول رسمی ایران را از قران به ریال تغییر دهد. این ریال معادل هزار دینار بود.

ولی به طور گیج‌کننده‌ای، دولت تصمیم گرفت پول خرد ریال را هم دینار بنامد و هر ریال معادل صد دینار باشد - چیزی که تا امروز هم رسماً پابرجاست و همچنان هر ریال معادل صد دینار است، هر چند که دهه‌هاست سکه‌ای به دینار ضرب نشده است.

ولی نه نام ریال بین مردم جا افتاد و نه دینار جدید (که معادل ۱۰ دینار قدیم بود) را به رسمیت شناختند.

از آن‌جا که ریال معادل هزار دینار قدیم بود که «قِران» یا «قِرون» خوانده می‌شد، ریال به طور غیررسمی و بین مردم قران نام گرفت.‌

همین شد که سکه دو ریالی به «دو قرونی» یا «دو هزاری» ( معادل دو هزار دینار قدیم) معروف شد که این دو هزاری هم به تدریج به «دوزاری» تبدیل شد. یعنی اگرچه رسماً دو ریال معادل دویست دینار (جدید) بود، مردم همچنان به حساب دینار قدیم درباره‌اش حرف می‌زدند.

رواج اصطلاحاتی مانند «یک قرون، دوزار» هم به معنی «یک ریال، دو ریال» نتیجه همین خودداری مردم از پذیرش واحد پول جدید یا حداقل نام انتخابی دولت بود.

در کنار این، از دوره قاجاریه به هر ۱۰ هزار دینار یک «تومان» می‌گفتند و بانک شاهنشاهی اسکناس‌های یک، دو، سه، پنج و... تا هزار تومانی منتشر می‌کرد.

پس از تغییر رسمی واحد پول از دینار به ریال، مردم همچنان به هر ۱۰ ریال جدید یک تومان گفتند و به این ترتیب نام غیررسمی واحد پول ایران از همان زمان رایج ماند.

هم ریال و هم تومان از زبان‌های دیگر وارد فارسی شده‌اند. ریال - که جز ایران، نام واحد پول چند کشور عرب از جمله عربستان سعودی، قطر، یمن و عمان هم هست - در زبان اسپانیولی به معنی سلطنتی (مثل رویال انگلیسی) است و تلفظ فارسی همان کلمه‌ای است که در نام باشگاه فوتبال مشهور پایتخت اسپانیا - رئال مادرید - هم وجود دارد.

تومان هم واژه‌ای با ریشه مغولی و به معنی ۱۰ هزار است که قرن‌ها قبل از ریال وارد فارسی شد. کلمه «امیرتومان» به معنی فرمانده لشگری ده هزار نفره بود.

به این ترتیب، اگر به قدمت باشد، نام تومان قبل از ریال وارد فارسی شده و هر دو ریشه‌ای خارجی دارند.

چه علی خواجه، چه خواجه علی

سؤال اصلی برای بسیاری این است که حذف چند صفر از پول ملی چه تأثیری روی تورم، رکود اقتصادی، بیکاری و فقر دارد. جواب اکثر اقتصاددانان به این سؤال خیلی کوتاه است: تقریباً هیچ!

اگر با ریاضی میانه‌ای ندارید، ادامه این پاراگراف را نخوانید. حذف چند صفر از واحد پول مثل استفاده از روش «تغییر متغیر» در حل بعضی معادلات ریاضی است و عملاً اثری روی جواب نمی‌گذارد. چه مجهول یک معادله را X فرض کنید و چه تانژانت θ، در نهایت به یک جواب می‌رسید؛ و اگر به اندازه کافی درس را نخوانده باشید، تغییر متغیر هم دردی را دوا نمی‌کند!

یا آن طور که معلم ادبیات سوم راهنمایی‌ام همیشه یادآوری می‌کرد: چه علی خواجه، چه خواجه علی.

به عبارت دیگر، حذف صفر از واحد پول مثل این است که از واحد متفاوتی برای سنجش وزن، قد، مساحت یا... استفاده کنید. مثلاً فرقی نمی‌کند که فاصله ماه تا زمین را به صورت ۳۸۴ هزار کیلومتر بیان کنید یا ۳۸۴ میلیارد میلی‌متر یا حتی ۲۳۹ هزار مایل.

آن‌چه به واحد پول کشورهایی نظیر آمریکا، سوییس یا ژاپن قدرت می‌دهد، نه نرخ برابری آن‌ها با دیگر ارزها، بلکه قدرت و ثبات اقتصادهایشان و نقش آن‌ها، مخصوصاً دلار آمریکا، به عنوان «ارز ذخیره» جهان است. به این معنا که دولت‌ها، بانک‌های مرکزی و حتی از سرمایه‌گذاران بخشی از دارایی‌هایشان را به صورت پس‌انداز و سرمایه در این ارزها نگهداری می‌کنند.

به عبارت دیگر، با وجود این‌که ارزش هر یک ریال عمان، منات آذربایجان و افغانی افغانستان بیشتر از یک ین ژاپن است، ین از همه آن‌ها ارز قوی‌تر و قابل اتکاتری محسوب می‌شود.

یعنی حذف صفر از پول ملی هیچ فایده‌ای ندارد؟

اگر منظور حل مشکلات کلان اقتصاد کشور است، خیر. در شرایط فعلی که بسیاری معتقدند این مشکلات حتی راه حل اقتصادی هم ندارد و تا وقتی یک راه حل سیاسی درازمدت برای مشکلات سیاسی ایران و غرب (بخوانید آمریکا) پیدا نشود، ثبات و رونق به اقتصاد ایران برنمی‌گردد.

علاوه بر این، تغییر واحد پول هزینه‌های سنگینی هم روی دوش دولت، بانک‌ها و کسب‌وکارها می‌گذارد؛ از جمع‌آوری سکه و اسکناس‌های قدیمی و انتشار سکه و اسکناس‌های جدید گرفته تا به‌روز کردن تمام نرم‌افزارهای حسابداری و انواع و اقسام قوانین و مقرراتی که به پول اشاره می‌کنند.

ولی حذف چند صفر از پول ملی ایران ممکن است دست کم فهم اعداد و ارقام را اندکی آسان‌تر کند.

برای مثال، مرکز آمار ایران میزان تولید ناخالص داخلی در سال ۱۴۰۳ را ۲۴۱۷۱۴۴۴۸۰۰۰۰۰۰۰۰۰ ریال برآورد کرده است و کل بودجه دولت در سال ۱۴۰۴ (شامل شرکت‌های دولتی) ۱۱۲۷۹۵۳۰۹۰۰۰۰۰۰۰۰۰ ریال تصویب شده است.

عدد اول ۲۴۱ کوادریلیون و ۷۱۴ تریلیون و ۴۴۸ میلیارد ریال خوانده می‌شود و عدد دوم ۱۱۲ کوادریلیون و ۷۹۵ تریلیون و ۳۰۹ میلیارد ریال. هیچ کدامشان هم برای اکثر قریب به اتفاق مردم قابل فهم نیست.

با حذف چهار صفر هم تولید ناخالص داخلی پارسال ۲۴ تریلیون و ۱۷۱ میلیارد و ۴۴۴ میلیون و ۸۰۰ هزار تومان یا ریال جدید می‌شود که همچنان گفتنش سخت است و فهمش سخت‌تر.

همین است که در سال‌های اخیر مقام‌های ایران واحد پول جدیدی به نام «همت» (مخفف هزار میلیارد تومان) اختراع کرده‌اند که ۱۳ صفر از اعداد بالا کم می‌کند.

با این واحد، تولید ناخالص داخلی ایران در سال گذشته تقریباً ۲۴ هزار و ۱۷۱ همت بوده و کل بودجه امسال ۱۱ هزار و ۲۷۹ همت.

پول رسمی، پول مردم

درست است که حذف چهار صفر مشکل تورم را برطرف نمی‌کند و حتی با گرد شدن بعضی قیمت‌ها به سمت بالا، ممکن است آن را اندکی تشدید هم بکند؛ و درست است که با روند سال‌های اخیر تورم و سقوط ارزش پول ملی، ممکن است در سال‌هایی نه چندان دور قیمت دلار از صد هزار تومان فعلی به یک میلیون تومان نزدیک شود و بعضی پیشنهاد حذف سه صفر دیگر را هم مطرح کنند، ولی حذف چند صفر از پول ایران شاید علاوه بر آسان‌تر کردن گفتن و نوشتن بعضی اعداد و ارقام، بتواند یک مشکل دیرپا را حل کند.

در حال حاضر به نظر می‌رسد که هم دولت و هم مجلس (دست‌کم کمیسیون اقتصادی آن) با حذف چهار صفر از پول ملی و ایجاد یک واحد جدید به ارزش ده هزار ریال یا هزار تومان فعلی موافق‌اند - واحد پولی که به صد واحد کوچک‌تر به نام قران به ارزش صد ریال یا ده تومان فعلی قابل تقسیم است. تنها اختلاف این دو بر سر این است که دولت می‌خواهد پول جدید را تومان بنامد و مجلس می‌گوید به خاطر قانون دیگری، واحد جدید هم باید ریال نامیده شود.

ولی همان طور که دیدید، یک قرن است که مردم ایران و حکومت‌هایش با دو زبان مختلف درباره پول کشور صحبت کرده‌اند؛ اختلافی که در سال‌های اخیر با اختراع «همت» عمیق‌تر هم شده است.

شاید با حذف چهار صفر و «تومان» نامیدن واحد پول جدید، مردم و حاکمان بعد از یک قرن ادبیاتی مشترک درباره قیمت‌ها و هزینه‌ها و بودجه پیدا کنند.

ولی اگر مجلس یا شورای نگهبان اصرار کنند که نام واحد پول کشور باید ریال باقی بماند - اتفاقی که بعضی حقوقدانان هشدار داده‌اند ممکن است باعث بروز مشکلات حقوقی در قراردادها شود - بعید نیست که این شکاف زبانی بین مردم و حاکمیت همچنان باقی بماند.