آیا حمله حماس بر بازارهای ایران اثر گذاشت؟

تأثیر حمله روز ۱۵ مهر حماس به اسراییل بر بازار‌های مالی جهان، خیلی شدید نبود و مقداری قیمت هر انس طلا و بشکه نفت افزایش یافت. حتی ارزش پول ملی اسراییل هم ریزش چندانی نداشت. ولی تأثیر این حمله بر بازار‌های مالی ایران زیاد بود.

تورم بالای ۴۰ درصد، رکود اقتصادی به همراه تحریم‌های مختلف، اقتصاد ایران را در شرایط ضعیفی قرار داده و به دلیل صادرات و منابع محور بودن اقتصاد، طبیعی است که هر خداد بین‌اللملی، کم یا زیاد بر اقتصاد ایران اثر بگذارد. ولی هر چه این اتفاق‌ها بیشتر به ایران مرتبط باشد، شکنندگی اقتصاد بیشتر نمایان می‌شود.

به همین دلیل، بعد از حمله حماس به اسراییل، قیمت انواع ارز، سکه و طلا در بازار‌های ایران جهش کرد و در مقابل شاخص‌های بورس تهران سقوط کردند.

قیمت سکه تمام بالای ۳۱ میلیون تومان و قیمت هر گرم طلای ۱۸ عیار به بالای دو میلیون ۴۰۰ هزار تومان رفت.

شاخص کل بورس تهران هم در روز یکشنبه ۱۶ مهر، ۵۱ هزار واحد ریخت.

قیمت دلار از ۵۳ هزار تومان و یورو هم از ۵۵ هزار تومان رد شد.

این در حالی است که ابتدای سال ۱۴۰۱ قیمت دلار با قیمت ۲۶ هزار تومان شروع شد و در هفتم اسفند ۱۴۰۱ به بالاتر از ۶۰ هزار تومان رسید که بانک مرکزی با تزریق ارز به بازار و انتشار اخبار مثبتی مانند آزاد‌سازی دلار‌های مسدودی ایران، قیمت ارز را در روز‌های بعد تا ۴۹ هزار تومان کاهش داد. ولی دلار این روز‌ها مجدداً در مدار صعودی قرار گرفت.

به دلیل مشکلات اقتصادی، تنها راه حل بانک مرکزی تزریق ارز به بازار است که به «ارزپاشی» مشهور است. در همین رابطه، روز ۱۸ مهر و سه روز بعد از حمله حماس، خبرگزاری تسنیم نوشته که «ارزپاشی» بانک مرکزی شدت گرفته و بازار کنترل شده است.

با این وجود، هنوز دلار بالای ۵۱ هزار تومان دادوستد می‌شود.

تقاضای احتیاطی و نمایان شدن شکنندگی اقتصاد

حمله حماس به اسراییل تنها عامل التهاب در بازار مالی ایران نبود، بلکه به تعبیری، جرقه نهایی بود.

در حقیقت برای این التهاب می‌توان به چهار عامل اصلی اشاره کرد: زلزله هرات، منفی شدن تراز تجاری ایران، مشکلات ارزی عراق و در نهایت حمله حماس به اسراییل.

روز شنبه، ۱۵ مهر ماه ۴۰۲ خبر حادثه زلزله در هرات منتشر شد، ولی چرا زلزله هرات بر بازار ارز ایران تأثیرمی‌گذارد؟

خبرگزاری ایسنا در گزارشی، بطور کامل به این سؤال پاسخ داد: «ماجرا از این قراراست که با توجه به تحریم دلاری ایران و عدم امکان مبادلات دلار از کانال بانک‌های خارجی در سال‌های گذشته، برخی کشور‌ها به عنوان کانال نقل و انتقال دلار به ایران بوده‌اند. در گذشته به دلیل سهولت امارات، کانال ورود ارز به ایران بود، اما در سال‌های اخیر با توجه به محدودیت‌های نقل و انتقال ارز از طریق دوبی، برخی کشور‌های دیگر از جمله عراق و افغانستان تا حد زیادی جایگزین دوبی شدند.»

به نوشته ایسنا، شرایط به گونه‌ای است که به طور معمول قیمت دلار حدود ۳۰۰ تا ۴۰۰ هزار بیشتر از قیمت در هرات و سلیمانیه تعیین می‌شود « چرا که مسافت ورود ارز از این مناطق تا ورود به بازار تهران خود باعث افزایش قیمت می‌شود. بنابراین هر اتفاقی در این بازار‌ها یعنی هرات و سلیمانیه رخ دهد، ارز در ایران هم گران می‌شود. همچنین اگر از طریق هرات و سلیمانیه تزریق ارز انجام نشود و حمایتی وجود نداشته باشد این قیمت ارز در ایران است که بالاتر از این مناطق خواهد بود. »

از طرف دیگر کسری تجاری ایران شش میلیارد دلار شد. ارزش واردات کشور در نیمه اول سال ۱۴۰۲ حدود شش میلیارد و سیصد میلیون دلار بیشتر از صادرات گمرکی در این مدت بوده و بر این اساس، کسری تراز تجاری کشور در مقایسه با مدت مشابه سال قبل دو برابر شده است.

محمد رضوانی‌فر، معاون وزیر اقتصاد و رئیس کل گمرک ایران اخیراً گفت: « در شش ماهه نخست ۱۴۰۲، ایران مبلغ ۲۴ میلیارد و ۱۰۰ میلیون دلار صادرات داشت و در مقابل ۳۰ میلیارد و ۴۰۰ میلیون دلار واردات انجام داد. »

در حقیقت منفی شدن تراز تجاری ایران، یعنی دولت و بانک مرکزی با تنگنای ارزی مواجه‌اند. و برای تأمین حواله ارزی کسری منابع دارند.

یکی دیگر از مشکل ارزی ایران عراق است.

نشریه «وال استریت ژورنال» در گزارشی نوشت: « دولت آمریکا با درخواست عراق مبنی بر دریافت یک میلیارد دلار نقدی از اموال خود در بانک مرکزی آمریکا که از محل درآمد‌های نفتی این کشور است، مخالفت کرده است. این اقدام دولت آمریکا به علت مخالفت عراق با تلاش‌ها برای مهار گردش بیش از حد دلار و توقف انتقال غیرقانونی دلار به کشور‌های تحریم شده مانند ایران از سوی وزارت خزانه داری آمریکا است. »

در همین رابطه، روز جمعه، یک مسئول بلندپایه در بانک مرکزی عراق تأکید کرد که عراق، برداشت نقدی و معاملات با دلار را از ابتدای ژانویه ۲۰۲۴ ممنوع کرده است.

این اتفاق، از سوی فعالان اقتصادی، به کاهش ورود ارز به ایران در آینده، تعبیر شده‌است.

در کنار این عوامل، باید تاثیر حمله حماس به اسراییل را هم به آن اضافه کرد.

یک منبع آگاه در صرافی بانک ملی، به بی‌بی سی فارسی گفت: «بعد از حمله حماس به اسراییل، تقاضا برای خرید ارز در ایران افزایش یافته است. »

او این تقاضای خرید ارز را «تقاضای احتیاطی» نامیده و تأکید کرد: «ممکن است با فروکش کردن بحران منطقه، تقاضای احتیاطی کاهش پیدا کرده و قیمت ارز هم پایین بیاید، ولی در صورت تشدید بحران، این تقاضا هم افزایش پیدا می‌کند. در حال حاضر، همچنان تقاضای احتیاط وجود دارد. »

قرارداشتن دلار در کانال بالای ۵۰ هزار تومان به معنی افزایش تورم است.

کارشناسان اقتصادی می‌گویند که اقتصاد ایران وابستگی زیادی به دلار دارد. و برای تشریع این وابستگی می‌گویند که اقتصاد ایران دارای « لنگر اسمی دلار» است.

به بیان ساده، «لنگر اسمی دلار» یعنی شهروندان به قیمت ارز توجه ویژه‌ای دارند و هر وقت قیمت دلار بالاتر برود، مردم انتظار تورم بیشتر را دارند. و بر اساس همین انتظار، با گران‌تر شدن دلار، کالا‌ها هم گران‌تر می‌شوند.

خرداد پارسال رئیس کل وقت بانک مرکزی از عبور از «لنگر اسمی دلار » حرف‌زده بود. در ادبیات اقتصادی جمهوری عبور از لنگر اسمی دلار به «دلارزدایی » معروف شده است. البته این ادعایی است که در چهار دهه گذشته از سوی مقامات جمهوری اسلامی مطرح شده ولی هنوز عملیاتی نشد.

بنابراین می‌توان گفت که دود افزایش تنش در خاورمیانه، به چشم مردم ایران می‌رود و تورم در ایران افزایش یافته و فقر گسترش پیدا می‌کند.