سقوط ایران در فهرست شاخص جهانی صلح؛ قطر «صلح‌آمیزترین» کشور منطقه

گزارش «شاخص جهانی صلح» که از سوی موسسه اقتصاد و صلح در سیدنی منتشر شده، نشان می‌دهد شاخص کلی صلح جهانی بار دیگر در یک سال گذشته کاهش یافته و ایران از جمله کشورهایی است که جایگاهش در این فهرست سقوط کرده است.

گزارش موسسه اقتصاد و صلح با بررسی ۱۶۳ کشور که ۹۹/۷ درصد جمعیت جهان را در بر می‌گیرند، آن‌ها را بر اساس ۲۳ شاخص در سه حوزه «امنیت اجتماعی»، «منازعات داخلی و خارجی» و «نظامی‌گری» رتبه‌بندی می‌کند.

نتیجه کلی گزارش این است که صلح جهانی برای سیزدهمین بار در ۱۷ سال گذشته کاهش یافته است. میانگین جهانی شاخص صلح نسبت به سال قبل ۰/۳۶ درصد بدتر شده و حالا ۹۷ کشور جهان نسبت به سال ۲۰۰۸ میزان صلح کمتری را تجربه می‌کنند.

تعداد جنگ‌ها و درگیری‌های مسلحانه به ۵۹ رسیده که بالاترین رقم از پایان جنگ جهانی دوم است. در همین حال، هزینه‌های نظامی جهانی در سال ۲۰۲۴ به ۲/۷ تریلیون دلار رسید که رکوردی تاریخی محسوب می‌شود. مجموع هزینه‌های ناشی از خشونت در جهان به نزدیک ۲۰ تریلیون دلار رسید که معادل ۱۱/۶ درصد از کل تولید اقتصادی جهان، یا حدود ۲۴۴۵ دلار برای هر نفر.

ایران در این فهرست رتبه ۱۴۲ را در میان ۱۶۳ کشور به دست آورده و با امتیاز ۲/۷۵ در میان کشورهایی است که بنا بر این گزارش کمترین میزان صلح در جهان را تجربه می‌کنند.

با وجود آن که این گزارش بر پایه داده‌های پیش از جنگ ۱۲ روزه اسرائیل و ایران تهیه شده و در آن به این درگیری اشاره‌ای نشده است اما رتبه ایران نسبت به سال قبل از آن چهار پله سقوط کرده است. این تغییر جایگاه نشان می‌دهد ایران نه‌تنها در معرض بحران‌های اقتصادی و فشارهای اجتماعی داخلی است، بلکه نقش‌آفرینی منطقه‌ای آن نیز سهم بزرگی در کاهش سطح صلح و ثبات کشور داشته است.

در صدر جدول کشورهایی مانند ایسلند، ایرلند و نیوزیلند دیده می‌شوند که از سال‌ها پیش به دلیل ثبات سیاسی، سطح پایین هزینه‌های نظامی و اعتماد اجتماعی بالا در میان صلح‌آمیزترین کشورها قرار دارند.

در پایین‌ترین بخش جدول، روسیه، اوکراین، سودان، یمن و جمهوری دموکراتیک کنگو جای دارند. خاورمیانه و شمال آفریقا نیز برای دهمین سال پیاپی ناامن‌ترین منطقه جهان معرفی شده است و ایران در کنار لبنان، عراق و سوریه در نیمه پایینی جدول منطقه‌ای قرار دارد.

جنگ‌های منطقه‌ای و جایگاه ایران در منازعات خارجی

یکی از نکات کلیدی گزارش امسال افزایش شدت و دامنه جنگ‌های منطقه‌ای در دوره‌ای است که این گزارش پوشش داده است؛ عاملی که ایران به شکل مستقیم در آن نقش داشته است. هر چند باید یادآوری کرد که داده‌های این گزارش به قبل از شروع جنگ اسرائیل با ایران در خرداد ۱۴۰۴ مربوط می‌شود.

بر اساس این گزارش جنگ غزه پس از حمله حماس به اسرائیل در اکتبر ۲۰۲۳، نه‌تنها دو طرف درگیر بلکه بسیاری از کشورهای منطقه از جمله ایران را به طور مستقیم و غیرمستقیم درگیر کرده است.

علاوه بر این، ایران همچنان در چندین بحران منطقه‌ای دیگر نیز درگیر بوده است: از حمایت از گروه‌های شیعی در عراق گرفته تا پشتیبانی از حوثی‌ها در یمن و همکاری نزدیک با حکومت سابق سوریه. این مجموعه اقدامات سبب شده شاخص «مشارکت در منازعات خارجی» ایران یکی از بدترین امتیازها در منطقه باشد.

بر اساس گزارش، ایران در کنار آمریکا، روسیه و فرانسه از جمله کشورهایی است که در دست‌کم پنج منازعه خارجی درگیر بوده‌اند. این لزوما به معنای حضور مستقیم نظامی نیست، بلکه شامل حمایت مالی، ارسال تجهیزات و آموزش نیروهای نیابتی هم می‌شود.

گزارش شاخص جهانی صلح تاکید می‌کند که این مداخلات خارجی نه تنها صلح جهانی را تهدید می‌کند بلکه آثار مستقیمی بر وضعیت داخلی ایران دارد. به همین دلیل، ایران در گزارش به عنوان نمونه‌ای معرفی شده که در «دامنه بی‌ثباتی» قرار دارد، یعنی جایی که بحران‌های خارجی و داخلی همدیگر را تشدید می‌کنند.

فشارهای اقتصادی، بیکاری جوانان و اعتراض‌های داخلی

عامل مهم دیگر در سقوط جایگاه ایران، وضعیت اقتصادی این کشور است. شاخص جهانی صلح می‌گوید در منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا بیش از ۶۰ درصد هزینه‌های ناشی از خشونت به بودجه نظامی مربوط می‌شود.

در این گزارش آمده است: «در خاورمیانه، افزایش قیمت‌ها در کشورهایی مانند مصر، ایران و یمن بین ۲۰ تا ۳۰ درصد بوده و موجب سقوط مصرف خانوار شده است. تورم بالا، به ویژه در مواد غذایی و سوخت، به‌طور معمول عامل بی‌ثباتی سیاسی است و می‌تواند اعتراض‌های گسترده ایجاد کند.»

میانگین نرخ بیکاری جوانان در خاورمیانه ۲۴/۵ درصد اعلام شده که بیش از دو برابر میانگین جهانی است. در ایران، بر اساس آمارهای رسمی، نرخ بیکاری جوانان نزدیک به ۲۰ درصد و بیش از دو برابر نرخ بیکاری عمومی است. بخش بزرگی از جوانان تحصیل‌کرده در مشاغلی کم‌درآمد یا بی‌ثبات مشغول‌ کارند و گزارش هشدار می‌دهد که چنین شرایطی می‌تواند به گسترش ناآرامی‌های اجتماعی و افزایش خشونت‌های داخلی منجر شود.

بر اساس گزارش موسسه اقتصاد و صلح، ایران در حوزه امنیت اجتماعی از نظر نرخ جرم و جنایت شهری و قتل‌های عمد در سطح بحرانی قرار ندارد و حتی در این زمینه بهتر از برخی کشورهای هم‌رده‌اش است. اما این امتیاز مثبت در برابر فشارهای اقتصادی و سیاست خارجی پرهزینه نتوانسته جایگاه کلی ایران را تغییر دهد. مجموع این عوامل باعث شده ایران به میان کشورهایی سقوط کند که بر اساس این گزارش کمترین میزان صلح را تجربه می‌کنند.

مقایسه با همسایگان و تصویر منطقه‌ای

مقایسه وضعیت ایران با چند کشور همسایه و منطقه می‌تواند تصویر روشن‌تری ارائه دهد. قطر در این فهرست در جایگاه ۲۷ جهان قرار دارد و صلح‌آمیزترین کشور منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا معرفی شده است. این کشور یکی از سه کشور منطقه است که در میان ۵۰ کشور صلح‌آمیز جهان رتبه‌بندی شده‌اند.

لبنان در رتبه ۱۳۶ قرار دارد و عراق با رتبه ۱۴۷ یکی از بی‌ثبات‌ترین کشورهای منطقه باقی مانده است. ایران با رتبه ۱۴۲ بین این دو کشور جای دارد: پایین‌تر از لبنان و اندکی بالاتر از عراق.

اسرائیل در گزارش امسال در رتبه ۱۵۵ جهان قرار گرفته و شاخص‌های مربوط به صلح و ثبات در آن، به ویژه به دلیل جنگ غزه به شدت تضعیف شده است.

گزارش یادآور می‌شود که اسرائیل با تداوم حملات هوایی و درگیری‌های مستقیم، یکی از کشورهایی است که بالاترین سطح «نظامی‌گری» را دارد. این وضعیت باعث شده شاخص‌های مرتبط با منازعات خارجی و درگیری‌های جاری اسرائیل در وضعیت نامطلوب باقی بمانند و این کشور در کنار یمن، عراق و سوریه از بی‌ثبات‌ترین‌های منطقه معرفی شود.

در گزارش شاخص جهانی صلح ۲۰۲۵، افغانستان همچنان در میان پایین‌ترین رتبه‌های جهانی قرار دارد و در جایگاه ۱۵۸ از ۱۶۳ کشور ایستاده است. هرچند سطح خشونت و شدت درگیری‌های مسلحانه نسبت به سال‌های اوج جنگ کاهش یافته، اما بحران انسانی، محدودیت‌های شدید حقوق زنان و رکود اقتصادی همچنان آن را یکی از ناامن‌ترین و بی‌ثبات‌ترین کشورها معرفی می‌کند.

گزارش شاخص جهانی صلح همچنین روندهای جهانی را یادآور می‌شود: از جمله این که دخالت بازیگران خارجی در جنگ‌های داخلی از سال ۲۰۱۰ تاکنون ۱۷۵ درصد افزایش یافته است. ایران یکی از بازیگران اصلی این روند معرفی شده و همین امر جایگاه آن را در شاخص امسال نسبت به سال گذشته تضعیف کرده است.

یکی از نکات قابل توجه دیگر در گزارش موسسه اقتصاد و صلح این است که ترکیه و عربستان سعودی در مقایسه با دیگر قدرت‌های منطقه‌ای، تصویر متفاوتی ارائه می‌دهند.

ترکیه در رتبه ۱۴۶ شاخص جهانی صلح، اندکی پایین‌تر از ایران قرار گرفته و با چالش‌های امنیتی داخلی و دخالت در منازعات خارجی مانند سوریه و قفقاز، جایگاهی مشابه ایران پیدا کرده است.

عربستان سعودی اما با وجود جنگ یمن و درگیری‌های سیاسی داخلی، در رتبه ۹۰ جای دارد و بهبود نسبی در شاخص‌های ثبات و همکاری منطقه‌ای داشته است.

این اختلاف جایگاه نشان می‌دهد سیاست خارجی پرتنش کشورهایی مانند ایران و ترکیه را به بخش‌های پایینی جدول برده و در مقابل، کشورهایی مثل عربستان با اصلاحات اقتصادی و دیپلماسی فعال، وضعیت بهتری پیدا کرده‌اند.