پیام ظریف به یهودیان جهان؛ کلیمیان ایران از اتهام جاسوسی و اعدام تا «داغ‌تر از کاسه آش»

این روزها پیام محمدجواد ظریف از طرف «ملت ایران» به یهودیان جهان بار دیگر بحث رفتار دوگانه و متعارض جمهوری اسلامی ایران با مسایلی مانند اخلاق، حقوق بشر و حقوق اقلیت‌ها را برجسته کرد.

یک هفته پس از پیام بنیامین نتانیاهو، نخست وزیر اسرائیل به مردم ایران، معاون راهبردی رئیس جمهور ایران نیز پیامی به یهودیان جهان فرستاد و از یهودیان خواست براصول خودشان «استوار» بمانند و«ایمان ابراهیمی را از تحریف‌های صهیونیستی، تجاوز، تبعیض نژادی و نسل‌کشی محافظت کنند... و ملت ايران را در اين مقاومت شرافتمندانه و عدالت‌خواهانه همراه و پشتيبان خود بدانيد».

جدا از اینکه پیام آقای ظریف چقدر با استقبال و توجه داخلی و خارجی روبرو شد، خواسته او از یهودیان برای منتقدان و کارشناسان سیاسی یادآور سیاست «یک بام و دو هوا» در جمهوری اسلامی ایران است که در داخل کشور در برخورد با اقلیت‌های دینی از جمله جامعه یهودیان سیاست و رفتار امنیتی دارد و در عین حال از یهودیان سراسر جهان انتظار دارد با ادامه اعتراض‌ها علیه دولت اسرائیل، «ده فرمان» موسی را اجرا کنند و حمایت‌شان را «از کسانی که در خط مقدم این مقاومت، از شرف انسانی پاسداری می‌کنند» ادامه دهند.

سیر کاهش جمعیت جامعه یهودیان ایران پس از انقلاب ۱۳۵۷ از جمله نمونه‌های بارزی است که با وجود تبلیغات و ادعای جمهوری اسلامی ایران در دفاع از حقوق اقلیت‌های دینی، تعدادشان در ۴۵ سال گذشته بشدت کاهش یافته است. آنهایی که در ایران ماندند هم مجبور شده‌اند متناسب با شرایط سیاسی دچار محافظه‌کاری شوند و حتی خود را با سیاست‌های حکومت همراه نشان دهند.

یهودیان در ایران

تاریخ‌دانان سابقه حضور یهودیان در ایران را حدود دو هزار و ۷۰۰ سال پیش می‌دانند. به نوشته «اطلس اقلیت‌های دینی ایران» براساس نخستین سرشماری رسمی ایران در سال ۱۳۳۵، جمعیت یهودیان ایران کمتر از ۶۵ هزار نفر اعلام شد و قبل از انقلاب ۱۳۵۷، جمعیت یهودیان ایران به حدود ۶۰ هزار نفر رسید.

اولین سرشماری در جمهوری اسلامی ایران به سال ۱۳۶۵ برمی‌گردد. این سرشماری نشان داد که جمعیت یهودیان ایران طی ده سال با کاهش چشمگیر ۶۰ درصدی به نزدیک ۲۵ هزار نفر رسیده بود.

همایون سامه‌یح نجف‌آبادی، نماینده کلیمیان در مجلس شورای اسلامی در دی‌ماه ۱۳۹۶به یک خبرگزاری داخلی گفته بود تعداد یهودیان ایران ۱۵ هزار نفر هستند.

در حال حاضر گفته می‌شود شمار یهودیان در ایران به حدود ۸ تا ۹ هزار نفر رسیده است.

انقلاب ۱۳۵۷؛ از اعدام تا اتهام جاسوسی و سفرهای بدون بازگشت

با وقوع انقلاب در ایران، زندگی جامعه کلیمیان هم در مقایسه با سایر اقلیت‌های دینی مانند مسیحیان و زرتشتی‌ها، دستخوش تغییرات گسترده و عمیق شد.

سیاست خصمانه حکومت ایران با دولت اسرائیل و شعار «نابودی اسرائیل» باعث شد که رفتار حکومت با کلیمیان با وجود اینکه پیامبر و دین‌شان به رسمیت شناخته شده‌ عادی نباشد و همواره این احتمال داده شود که آنها ممکن است متهم به ارتباط یا جاسوسی برای دولت اسرائیل شوند.

در همان ماه‌های آغازین انقلاب در ایران، در سال ۱۳۵۸ حبیب القانیان، تاجر مشهور و سرمایه‌دار یهودی که رئیس جامعه کلیمیان تهران بود، به اتهام همکاری با «صهیونیسم» (دولت اسرائیل) و «خرید زمین در نزدیکی تل‌آویو» در یک دادگاه بیست دقیقه‌ای محاکمه و اعدام شد.

براساس گزارش روزنامه اطلاعات در ۱۹ اردیبهشت‌ماه ۱۳۵۸، آقای القانیان در دادگاه در برابر اتهامات اعلام کرد که در ایران به دنیا آمده و به ایرانی بودن خودش افتخار می‌کند. او در عین حال تاکید کرد که «دیناری» به دولت اسرائیل کمک نکرده و «مخالف دولت صهیونیستی اسرائیل» است.

اعدام آقای القانیان زنگ خطری برای زندگی کلیمیان در ایران و سرآغاز موج مهاجرت آنها از خانه و کاشانه‌شان شد.

اکبر هاشمی رفسنجانی که چند دوره رئیس مجلس ایران بود در دفتر خاطرات‌اش بارها از نماینده کلیمیان در مجلس نامبرده است و نوشته است که نماینده کلیمیان خواستار تسهیل در «مسافرت» یهودیان از ایران شده است.

در آن زمان هرچند صحبت از مهاجرت نبوده اما مشخص است که اکثر این سفرها بدون بازگشت بوده و در جریان آنها موجی از یهودیان ایران راهی آمریکا، اروپا و اسرائیل شده‌اند.

بن سبطی، محقق بخش ایران در موسسه تحقیقات امنیت ملی اسرائیل در دانشگاه تل‌آویو در گفت‌وگو با بی‌بی‌سی فارسی می‌گوید در ده سال نخست بعد از انقلاب ۱۳۵۷اوضاع یهودیان در ایران بسیار بد بود و هزاران نفر مجبور شدند ایران را ترک کنند.

بن سبطی می‌گوید پس از جنگ و به طور مشخص در دورانی که ایران با غرب رابطه بهتری داشته، مانند دوران ریاست جمهوری محمد خاتمی، شرایط زندگی یهودیان در ایران بهتر بوده است.

این محقق در دانشگاه تل‌آویو معتقد است که نماینده کلیمیان در مجلس نمی‌تواند کاری کند و صرفا می‌تواند در زمینه مسایل خانوادگی و اختلافات خصوصی از جمله ارث به جامعه یهودیان کمک کند.

او می‌گوید «نمایندگان کلیمیان مجبور هستند که حرف‌های مقام‌های ایرانی علیه اسرائیل را تندتر از حکومت تکرار کنند و به نوعی "کاسه داغ‌تر از آش" شوند تا ثابت کنند ایرانی‌تر از هر ایرانی هستند».

او براین باور است که جامعه یهودیان در ایران به نوعی «گروگان» سیاست‌های اسرائیل‌ستیزی علی خامنه‌ای رهبر جمهوری اسلامی ایران است و آنها همواره به عنوان «جاسوس» اسرائیل قلمداد شدند. به گفته او گروهی از یهودیان که در ایران ماندند مجبور شدند خودشان را با ضوابط و شرایط حکومت تطبیق دهند و برای اینکه انگ و اتهام جاسوسی متوجه آنها نباشد خودشان را وفادار به حکومت نشان دهند و حتی در نشان دادن این وفاداری «اغراق و غلو» کنند.

در جامعه کلیمیان ایران چه می‌گذرد؟

برای آگاهی از کم و کیف زندگی کلیمیان در ایران نمی‌توان به شکل مستقیم و بدون پرده‌ با آنها گفت‌وگو کرد. مراجعه به شبکه‌های اجتماعی و رسانه‌های دیداری و شنیداری هم کمکی نمی‌تواند بکند تا تصویر روشنی از زندگی آنها در ایران به خواننده بدهد.

برای نوشتن این گزارش ابتدا تلاش شد تا با چند نفر در داخل ایران از جمله نماینده کلیمیان در مجلس صحبت شود. همایون سامه‌یح نجف‌آبادی، نماینده کلیمیان در مجلس حاضر به گفت‌وگو نشد و در پاسخ به مصاحبه نوشت «متاسفانه مقدور نیست» و آرزوی «صلح و دوستی در سراسر جهان» کرد.

پس از آنکه مصاحبه با یهودیان ایران ناموفق بود تلاش شد تا از طریق کلیمیان خارج از ایران و با واسطه، پاسخی برای سوالات مورد نظر پیدا شود. یکی از آنها که چهره شناخته شده‌ای در بین یهودیان است، در پاسخ به این درخواست نوشت «متاسفانه گفت‌وگوی بی‌بی‌سی با ایرانیان یهودی در داخل ایران بدون‌ مجوز مقامات جمهوری اسلامی ایران غیرممکن است ضمن این که به دلیل شرایط ویژه‌ای که علیه یهودیان و اسرائیل وجود دارد حتی اگر با آنها گفت‌وگو شود نظر واقعی یهودیان داخل ایران منعکس نمی‌شود».

تماس با شماری از یهودیان ایرانی ساکن در اروپا، اسرائیل و آمریکا نیز کم و بیش به همین نتیجه منتهی شد و در عمل محدودیت‌های حکومت و نگرانی از اتهام ارتباط با «بیگانه» یعنی آمریکا و اسرائیل، باعث شد که تلاش ما برای گفتگو با آنها نتیجه بخش نباشد.

راه دیگر برای آگاهی از شرایط واقعی یهودیان در ایران و بدست‌ آوردن تصویری از اوضاع و احوال آنها مراجعه به رسانه‌های نزدیک به کلیمیان بود. جامعه کلیمیان ایران در سال‌های گذشته چند نشریه به نام‌های پرواز، تموز، نیت، متانا و افق بینا منتشر کرده‌اند و بعضی از آنها همچنان منتشر می‌شود. نشریه «افق بینا» مهمترین و از جمله نشریات وابسته به انجمن کلیمیان تهران است که بیست و پنج سال است به طور مداوم منتشر می‌شود.

بررسی تعدادی از شماره‌های «افق بینا» نشان می‌دهد که تمام مطالب و نوشته‌های این مجله درباره مسایلی مانند آداب و مراسم دینی، کتاب، نمایشگاه و خبرهای علمی و فرهنگی در بین جامعه یهودیان است و در سطور این مجله درباره مشکلات جامعه کلیمیان و اوضاع اجتماعی، سیاسی و اقتصادی آنها خبری نیست. این نشریه هیچ نشانه‌ای از به روز بودن ندارد و اگر تاریخ انتشار هر مجله‌ جابجا شود، هیچ اتفاقی نمی‌افتد.

«انجمن کلیمیان تهران» وب سایت نیز دارد. در وب سایت این انجمن تمامی اخبار مربوط به مراسم‌ حکومتی مانند بزرگداشت «سالروز انقلاب اسلامی»، محکوم کردن کشته شدن حسن نصرالله، اسماعیل هنیه و... به چشم می‌خورد. در وب سایت «فرهنگ یهودیان ایران» (۷ دوریم) نیز صرفا به تاریخ و فرهنگ یهودیت پرداخته شده است.

کلیمیان و تحولات سیاسی ایران

جمهوری اسلامی ایران حضور نمایندگان اقلیت در مجلس را به عنوان «یک تبعیض مثبت» و در جهت «برابری» ارزیابی می‌کند. البته این «امتیاز» بخاطر تاسیس جمهوری اسلامی در ایران به آنها داده نشده است. پیش از انقلاب ایران نیز از زمان تبدیل نظام پادشاهی در ایران به نظام مشروطه، که حدود ۱۱۵ سال از آن می‌گذرد به اقلیت‌های دینی از جمله کلیمیان اجازه داده شد که در مجلس نماینده‌ داشته باشند. تنها فرقی که پس از انقلاب ایران صورت گرفت این بود که یک نماینده به جامعه مسیحیان اضافه شد و نمایندگان اقلیت‌های دینی از ۴ نفر به ۵ نفر افزایش یافت.

بررسی اوضاع و شرایط کلیمیان در ایران وقتی غیرطبیعی به نظر می‌رسد که نمایندگان کلیمیان و رهبران دینی آنها به عنوان حامیان سرسخت نظام ظاهر می‌شوند و برخلاف افکار عمومی غالب در ایران قدم برمی‌داند. مثلا در زمان فراگیری ویروس کرونا، منتقدان در داخل ایران از بالارفتن میزان مرگ و میر این بیماری بخاطر مخالفت علی خامنه‌ای با وارادت واکسن آمریکایی و بریتانیانی انتقاد می‌کردند، اما نماینده کلیمیان همسو و هم نظر با رهبر جمهوری اسلامی ایران، به رسانه‌ای در ایران گفته بود وارادت واکسن کرونا به ایران می‌تواند «حیله و توطئه» غربی‌ها باشد.

مرور رسانه‌های رسمی در ایران نشان می‌دهد که به مناسبت‌های مختلف سیاسی بخصوص سالگرد انقلاب یا بالا گرفتن تنش میان ایران و اسرائیل با نماینده کلیمیان در مجلس نیز گفت‌وگو شده است. آنها از آغاز جنگ غزه، بارها علیه دولت اسرائیل حرف زده‌اند و حتی شماری از یهودیان ایران علیه اسرائیل دست به راهپیمایی زده‌اند.

در فروردین‌ ۱۳۹۸ سیامک مره‌صدق، نماینده کلیمیان در مجلس دهم از قرار گرفتن نام سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در لیست گروه٬های تروریستی در دولت دونالد ترامپ انتقاد کرده و گفته بود سپاه پاسداران انقلاب اسلامی «انقلابی‌ترین نیروی رزمنده در جهان است که تمام امکانات خودش را برای کمک به سیل‌زدگان اختصاص داده است» و دشمنی آمریکا با سپاه پاسداران، دشمنی با مردم ایران است.

بررسی اظهارات نمایندگان کلیمیان در دوره‌های مختلف مجلس نشان می‌دهد که شدیدترین سخنی که آنها گفته‌اند، انتقاد از تبعیض در استخدام اقلیت‌های دینی در مشاغل اداری بوده است.

با این حال همایون سامه‌یح نجف‌آبادی، رئیس انجمن کلیمیان و نماینده کلیمیان در دوره یازدهم ودوازدهم مجلس شورای اسلامی در گفت وگویی با خبرگزاری تسنیم گفته بود «وضعیت کلیمیان نسبت به اوایل انقلاب اسلامی بهتر شده است».

نمایندگان و انجمن کلیمیان معمولا درباره مسایل روز سیاسی و اعتراضات سکوت می‌کنند یا به نوعی مجبور می‌شوند که در همراهی با حکومت بیانیه بدهند. در جریان جنبش «زن، زندگی، آزادی» که دو سال پیش روی داد، براساس بعضی از گزارش‌های غیررسمی انجمن کلیمیان تحت فشار مقام‌های امنیتی و سیاسی مجبور شد که در حمایت از حکومت و علیه معترضان بیانیه بدهد و خواستار گفت‌وگوی هر دو طرف شود.

بعضی از کارشناسان اقلیت‌های دینی می‌گویند نمایندگان اقلیت‌ها توان چانه‌زنی برسر مشکلات موکلان‌شان را ندارند و در مجلس نقش سمبلیک دارند. کلیمیان همچون پیروان سایر ادیان پذیرفته‌شده در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران مجبورند در راهپیمایی‌های حکومتی شرکت و از «سیاست‌های نظام» حمایت کنند.