سرنوشت گروه‌های مسلح کرد در ایران و عراق و سوریه بعد از انحلال پ‌ک‌ک چه خواهد بود؟

حزب کارگران کردستان (پ‌ک‌ک) اعلام کرده است که خود را منحل می‌کند و سلاح بر زمین می‌گذارد. این اقدام در پاسخ به فراخوان عبدالله اوجالان، رهبر زندانی این حزب، صورت گرفته که از ۲۶ سال پیش در ترکیه زندانی است و در تاریخ ۲۷ فوریه خواهان انحلال پ‌ک‌ک شده بود.

ترکیه رسما از این اقدام استقبال کرده است. هاکان فیدان، وزیر خارجه ترکیه، بیانیه این حزب را «مرحله‌ای تاریخی و امیدبخش» توصیف کرد، و عمر چلیک، سخنگوی حزب عدالت و توسعه، این تصمیم را گامی مهم به سوی «ترکیه‌ای بدون تروریسم» خوانده و تاکید کرده است که پایان خشونت، درهای دوره‌ای تازه را خواهد گشود.

از سوی دیگر اداره ارتباطات نهاد ریاست‌جمهوری ترکیه اعلام کرد که اقدامات لازم را برای انحلال آرام و سازمان‌یافته حزب انجام خواهد داد، به گونه‌ای که پایان دادن به نزاعی چهل ساله را تضمین کند.

از آنجا که این حزب دارای گروه‌های وابسته و حضور نظامی در سوریه و عراق است، پرسشی بسیار مهم مطرح شد: این تصمیم چه تاثیری بر دیگر گروه‌های مسلح کرد در این دو کشور خواهد داشت؟

ما تلاش کردیم با نیروهای دموکراتیک سوریه (قسد) تماس بگیریم، اما سخنگوی آن، فرهاد شامی، تنها به گفتن این جمله بسنده کرد: «در حال حاضر درباره این موضوع نظری نداریم.»

رستم محمود، پژوهشگر سیاسی، به بی‌بی‌سی عربی گفت که تصمیم انحلال، در چارچوب تلاش دولت ترکیه برای رسیدگی به مسئله کردها «ولو به شکل حداقلی» اتخاذ شده است، آن‌ هم پس از آن که به گفته او «آقای دولت باحچلی، رهبر حزب حرکت ملی‌گرای ترکیه که در واقع نماینده دولت پنهان در ترکیه است، پیش‌بینی کرد که در سال‌های آینده تغییرات بنیادینی در منطقه رخ خواهد داد».

او افزود: «ترکیه در پیش‌بینی این تحولات، خواست تا منازعه کردها و ترک‌ها را از چارچوب نظامی خارج کند و به سوی مسیرهای سیاسی، پارلمانی و قانون‌گذاری سوق دهد.»

پیش‌بینی تحولات منطقه‌ای

ترکیه از ماه‌ها پیش، و پس از فراخوان غیرمنتظره دولت باحچلی در اکتبر ۲۰۲۴، بحث درباره احتمال انحلال حزب کارگران کردستان را آغاز کرده بود. باحچلی خواهان آن شده بود که به اوجالان اجازه داده شود تا در پارلمان ظاهر شود و انحلال حزب را اعلام کند.

ترکیه و بسیاری از کشورهای غربی، حزب کارگران کردستان را به دلیل حمله به هزاران غیرنظامی و انجام عملیات‌های انتحاری، «سازمانی تروریستی» می‌دانند. آنکارا از ورود به مذاکره با این حزب امتناع کرده، اما پیشنهاد عفو محدودی برای اعضای آن ارائه داده است.

درگیری میان دو طرف طی ۴۰ سال گذشته، دست‌کم ۴۰ هزار کشته برجای گذاشته است.

اوجالان، که اکنون ۷۶ سال دارد، از سال ۱۹۹۹ تاکنون در سلول انفرادی در زندانی واقع در جزیره امرالی در نزدیکی استانبول نگهداری می‌شود.

کادار پری، تحلیلگر سیاسی و مدیر موسسه «کردهای بدون مرز»، با نظر رستم محمود موافق است و می‌گوید که پ‌ک‌ک اصولا کنار گذاشتن سلاح مخالفتی نداشته، مشروط بر آنکه توافقی با دولت ترکیه حاصل شود که وجود مسئله‌ کردها، حقوق آنها و نمایندگان آنان در کشور را به رسمیت بشناسد.

او با اشاره به شورش کردها که در سال ۱۹۲۵ از سوی ارتش ترکیه سرکوب شد، می‌افزاید: «سلاح برای کردها هدف نبود، بلکه ابزاری بود که یک ضرورت تاریخی آن را تحمیل کرده بود، ضرورتی که از یک قرن پیش آغاز شده است.»

رستم محمود معتقد است که این تصمیم حاصل «تلاقی دو خواسته» بوده است:

از یک سو، خواست دولت پنهان در ترکیه برای پیش‌دستی در برابر تحولات منطقه‌ای و حذف مسئله‌ای که ممکن است وحدت ملی و ثبات داخلی کشور را تهدید کند، و از سوی دیگر تمایل حزب کارگران کردستان برای تبدیل مسئله کردها به یک موضوع سیاسی.

کادار پری نیز اشاره می‌کند که تغییرات اساسی در منطقه از نبرد کوبانی و شکست گروه داعش در آنجا آغاز شد و سپس گسترش یافت تا شامل نابودی این گروه در سوریه و عراق شود.

او می‌افزاید: «سپس آنچه در ۷ اکتبر در غزه رخ داد و حملاتی که متعاقب آن متوجه بازوهای ایران در لبنان، سوریه و یمن شد، ادامه‌ همین روند بود.»

او می‌گوید: «امروز در خاورمیانه تغییرات راهبردی واقعی در جریان است، و اکنون صحبت‌های جدی درباره خاورمیانه‌ای جدید مطرح شده که نشانه‌های آن عملا در حال شکل‌گیری است.»

رستم محمود می‌افزاید که این تصمیم با تحولات داخلی در درون خود حزب و دولت ترکیه نیز هم‌زمان شده است. او می‌گوید: «رزمندگان حزب خسته شده‌اند، و برای هر دو طرف روشن شده که هیچ‌کدام قادر به حذف دیگری نیستند.»

او باور دارد که «گام‌های بسیار کوچک» دولت ترکیه در دوران حزب عدالت و توسعه – مانند به رسمیت شناختن زبان کردی و راه‌اندازی یک شبکه تلویزیونی به زبان کردی – به تلطیف فضا کمک کرده است.

او همچنین می‌افزاید که حزب پ‌ک‌ک از مرحله‌ مطالبه‌ «دولت قومی واحد» که به تجزیه‌ ترکیه می‌انجامید، عبور کرده و اکنون در مسیر واقع‌گرایانه‌تری گام برمی‌دارد.

رستم محمود نتیجه می‌گیرد که تمام این عوامل، طی دهه‌ها روی هم انباشته شده‌ و اکنون با متغیر جدید منطقه‌ای هم‌زمان شده‌اند؛ شرایطی که نهایتا منجر به برگزاری دوازدهمین کنگره حزب و تصمیم به پایان دادن به مبارزه مسلحانه شد.

تاثیر این تصمیم در سوریه و عراق چه خواهد بود؟

رستم محمود معتقد است که تاثیر تصمیم حزب به دو سطح در کشورهای همسایه گسترش می‌یابد: نخست در سطح ایدئولوژیک از طریق هزاران هوادار در کشورهای منطقه، و دوم در سطح نظامی.

کادار نیز می‌گوید: «این حزب صرفا یک نیروی نظامی نبود، بلکه نیرویی اثرگذار بود که در چهار بخش کردستان، در عرصه‌های نظامی، فرهنگی، رسانه‌ای، سیاسی و دیپلماتیک از کردها حمایت می‌کرد.»

اما در سطح نظامی، هر دو کارشناس توافق دارند که تاثیر این تصمیم در سوریه محدود خواهد بود.

رستم محمود اشاره می‌کند که نیروهای دموکراتیک سوریه (قسد) مسئله‌ای کاملا سوری هستند و با پویایی‌های داخلی سوریه و تلاش‌ها برای ایجاد ساختاری غیرمتمرکز که حقوق کردها و دیگر مناطق غیردولتی را به رسمیت بشناسد، گره خورده‌اند.

او می‌گوید این تصمیم حزب «ممکن است تاثیر مثبتی داشته باشد» چرا که ممکن است ترکیه «دست از تلقی قسد به عنوان شاخه‌ای از حزب کارگران کردستان بردارد» که این امر می‌تواند از شدت تهدیدهای نظامی و سیاسی علیه آن بکاهد.

کادار معتقد است: «بسیاری تلاش می‌کنند افکار عمومی را با حرف‌هایی مانند اینکه قسد خود را منحل خواهد کرد یا دیگر تمام شده، سرگرم کنند» و می‌افزاید: «اما قسد با پرونده سوریه و ائتلاف بین‌المللی شامل ۷۶ کشور در ارتباط است.»

ائتلاف بین‌المللی ضد داعش به رهبری آمریکا که از سال ۲۰۱۴ تشکیل شد، از قسد حمایت می‌کند.

او ادامه می‌دهد: «قسد و شورای دموکراتیک سوریه (مسد) به دنبال راه‌حلی فراگیر برای کل سوریه هستند. آن‌ها مدل غیرمتمرکز یا فدرال را مطرح می‌کنند و درباره منافع همه مناطق و همه اجزا صحبت می‌کنند، از جمله سواحل، جنوب، و مسیحیان ساکن مرکز کشور.»

اما در عراق، وضعیت پیچیده‌تر است.

رستم محمود می‌گوید نیروهای حزب پ‌ک‌ک در عراق «مسئله‌ای عراقی» ندارند، بلکه خود را بخشی از نبرد با ترکیه می‌دانند و در نواحی مرزی اقلیم کردستان عراق با ترکیه مستقر هستند.

ترکیه از ۲۵ سال پیش در این مناطق پایگاه‌های نظامی دایر کرده تا با این نیروها مقابله کند.

او اضافه می‌کند: «اگر نیروهای حزب از این مناطق خارج شوند، آن وقت ده‌ها پایگاه نظامی ترکیه در اقلیم باید برچیده شود.»

کادار می‌گوید: «در اقلیم بیش از یک نقطه نظامی متعلق به ترکیه‌ وجود دارد، و اگر نیروهای ترکیه‌ از این نقاط خارج شوند، حدود ۹۰۰ روستا که ساکنان‌ آن در سال‌های گذشته به دلیل جنگ میان دو طرف آواره شده‌اند، می‌توانند به مناطق خود بازگردند.»

رستم محمود همچنین بر لزوم بررسی وضعیت منطقه سنجار تاکید می‌کند؛ منطقه‌ای که تحت کنترل گروه‌هایی است که به حزب کارگران کردستان نزدیک هستند.

ایران و پژاک

فراتر از مسائل سوریه و عراق، دو کارشناس به دو پرونده دیگر نیز اشاره می‌کنند.

رستم محمود درباره ایران صحبت می‌کند؛ جایی که گروهی نزدیک به حزب کارگران کردستان، موسوم به «حزب حیات آزاد کردستان» یا پژاک فعالیت دارد.

او می‌گوید: «آینده این حزب، از مهم‌ترین پرسش‌های ژئوپلیتیکی و امنیتی موجود است» و معتقد است که نزدیکی میان ترکیه و حزب کارگران کردستان، بخشی از «رایزنی‌های جاری میان ایران و آمریکا در منطقه» به شمار می‌رود.

او می‌افزاید: «سرنوشت این گروه همچنان مبهم است، و ممکن است یکی از پیچیده‌ترین پرونده‌های مرحله آینده باشد.»

در مقابل، کادار معتقد است که ترکیه باید توجه خود را به مسائل داخلی‌اش معطوف کند و می‌گوید: «زمان آن فرا رسیده که مسئله‌ کردها حل شود و قانون اساسی ترکیه به گونه‌ای اصلاح شود که واقعیت چندقومیتی کشور را بازتاب دهد و ترکیه را به وطنی برای همه اجزای جامعه‌اش تبدیل کند، با نام‌های واقعی‌شان، مردمان گوناگون‌شان و در سرزمین تاریخی خودشان.»