پ‌ک‌ک چیست و چرا با دولت ترکیه می‌جنگید؟

حزب کارگران کردستان (پ‌ک‌ک) تصمیم گرفته است خود را منحل کند و سلاح‌هایش را زمین بگذارد؛ اقدامی که می‌تواند پایان‌بخش چهاردهه‌ درگیری با ترکیه باشد که بیش از ۴۰ هزار کشته به جا گذاشته است.

این تصمیم سه ماه پس از آن گرفته شد که عبدالله اوجالان، رهبر این گروه که از سال ۱۹۹۹ زندانی است، خواهان انحلال پ‌ک‌ک شده بود.

دولت ترکیه هنوز رسما موضع‌گیری نکرده، اما انحلال پ‌ک‌ک پیروزی بزرگی برای رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه، خواهد بود.

این تحول همچنین پیامدهای مهمی در منطقه به ویژه در سوریه،‌ کشور همسایه ترکیه، به دنبال خواهد داشت.

این گروه که ریشه‌هایی چپ‌گرا دارد، در اواخر دهه ۱۹۷۰ میلادی تشکیل شد و از سال ۱۹۸۴ مبارزه مسلحانه علیه دولت ترکیه را با هدف تاسیس یک دولت مستقل کرد در داخل ترکیه، آغاز کرد.

کردها چه کسانی هستند و چرا کشور مستقلی ندارند؟

کردها یکی از اقوام بومی کوه‌ها و دشت‌های میان‌رودان (بین‌النهرین) هستند که در بخش‌هایی از جنوب شرق ترکیه، شمال شرق سوریه، شمال عراق، شمال غرب ایران و جنوب غرب ارمنستان زندگی می‌کنند.

برآورد می‌شود که بین ۲۵ تا ۳۵ میلیون کرد ساکن این مناطق هستند. کردها - پس از عرب‌ها، فارس‌ها و ترک‌ها - چهارمین گروه قومی بزرگ در خاورمیانه به شمار می‌روند، اما کشور مستقلی ندارند.

به مدت صدها سال، کردها تحت حکومت امپراتوری عثمانی زندگی می‌کردند. پس از فروپاشی این امپراتوری در پایان جنگ جهانی اول، بسیاری از کردها اندیشه تشکیل سرزمینی مستقل به نام «کردستان» را در سر داشتند. قدرت‌های پیروز غربی، در جریان امضای پیمان سِور در سال ۱۹۲۰ گفتند که این هدف می‌تواند محقق شود.

با این حال، این وعده در سال ۱۹۲۳ با پیمان لوزان منتفی شد که مرزهای ترکیه مدرن را تعیین کرد و در آن پیش‌بینی‌ تاسیس یک کشور کرد وجود نداشت.

در نتیجه، کردها به اقلیت‌هایی در کشورهای محل سکونت خود تبدیل شدند و در طی ۸۰ سال بعد، تمام تلاش‌های آنها برای تشکیل یک کشور مستقل سرکوب شد.

چرا ترکیه پ‌ک‌ک را یک تهدید می‌داند؟

کردها حدود ۱۵ تا ۲۰ درصد از جمعیت ترکیه را تشکیل می‌دهند.

در پی شورش‌هایی که در دهه‌های ۱۹۲۰ و ۱۹۳۰ در ترکیه رخ داد، بسیاری از کردها به مناطق دیگر کوچ داده شدند، استفاده از اسامی و لباس‌های کردی ممنوع شد، زبان کردی محدود شد و حتی هویت قومی کردها انکار شد و آنان را «ترک‌های کوه‌نشین» می‌خواندند.

در سال ۱۹۷۸ عبدالله اوجالان، فعال سیاسی چپ‌گرا از جنوب‌شرق ترکیه، حزب کارگران کردستان (پ‌ک‌ک) را بنیان گذاشت که خواهان تشکیل یک کشور مستقل کرد در درون ترکیه بود. این گروه در سال ۱۹۸۴ مبارزه مسلحانه را آغاز کرد.

از آن زمان تا کنون، در جریان درگیری‌ها میان نیروهای امنیتی ترکیه و پ‌ک‌ک در داخل ترکیه و همچنین در مناطق مرزی سوریه و عراق، حدود ۴۰ هزار نفر کشته شده‌اند. صدها هزار نفر نیز در داخل ترکیه آواره شده‌اند.

پ‌ک‌ک از سوی ترکیه، آمریکا، بریتانیا و کشورهای عضو اتحادیه اروپا به عنوان یک گروه تروریستی شناخته می‌شود.

خواسته‌های پ‌ک‌ک در ترکیه چیست؟

در دهه ۱۹۹۰، پ‌ک‌ک از خواسته خود برای تشکیل کشور مستقل عقب‌نشینی کرد و به جای آن خواستار خودمختاری بیشتر برای کردها شد.

جمیل بایک، فرمانده نظامی پ‌ک‌ک در سال ۲۰۱۶ در گفت‌وگو با بی‌بی‌سی گفت: «ما نمی‌خواهیم از ترکیه جدا شویم و کشوری مستقل تشکیل دهیم. ما می‌خواهیم در سرزمین خود، در چارچوب مرزهای ترکیه، آزادانه زندگی کنیم.»

او افزود: «این مبارزه تا زمانی ادامه خواهد داشت که حقوق ذاتی کردها به رسمیت شناخته شود.»

با این حال، دولت ترکیه همچنان معتقد بود که پ‌ک‌ک «در پی تشکیل دولتی جداگانه در درون ترکیه» است.

در اواسط دهه ۱۹۹۰، درگیری‌های شدیدی میان نیروهای امنیتی ترکیه و پ‌ک‌ک رخ داد. در این دوره هزاران روستا، عمدتا در مناطق کردنشین جنوب‌شرق و شرق ترکیه، ویران شد و صدها هزار کرد به شهرهای دیگر ترکیه گریختند.

آیا پ‌ک‌ک پیش‌تر برای صلح تلاش کرده است؟

پ‌ک‌ک در سال ۱۹۹۹ ضربه‌ای سنگین خورد. عبدالله اوجالان، رهبر این گروه، بازداشت و به جرم خیانت به زندان محکوم شد.

کمی بعد از آن، پ‌ک‌ک آتش‌بسی یک‌جانبه و پنج‌ساله اعلام کرد و تلاش کرد تصویر خود را تغییر دهد، مخاطبان گسترده‌تری جذب کند و به سیاست‌های مسالمت‌آمیز روی بیاورد.

این گروه خواهان مشارکت در سیاست ترکیه، حقوق فرهنگی بیشتر برای جمعیت کرد این کشور، و آزادی اعضای زندانی‌اش شد.

اما ترکیه از مذاکره با پ‌ک‌ک خودداری کرد و تنها عفو محدودی برای اعضای آن در نظر گرفت.

بین سال‌های ۲۰۰۹ تا ۲۰۱۱، مذاکراتی محرمانه میان پ‌ک‌ک و دولت ترکیه در نروژ برگزار شد، اما این گفت‌وگوها در نهایت شکست خورد.

در مارس ۲۰۱۳، اوجالان پس از مذاکراتی با دولت ترکیه، آتش‌بسی دیگر اعلام کرد و از نیروهای پ‌ک‌ک خواست که از خاک ترکیه عقب‌نشینی کنند. اما این آتش‌بس در ژوئیه ۲۰۱۵ شکست خورد.

بر اساس گزارش سازمان پژوهشی «گروه بحران»، از زمان پایان آتش‌بس سال ۲۰۱۵، بیش از ۷ هزار نفر در درگیری نیروهای امنیتی ترکیه و جنگجویان پ‌ک‌ک در ترکیه و عراق کشته شده‌اند.

شدت درگیری‌ها به ویژه در سال‌های ۲۰۱۵ و ۲۰۱۶ بسیار بالا بود و عمدتا در مناطق جنوب‌ شرقی ترکیه رخ داد.

تا سال ۲۰۱۹، نیروهای امنیتی ترکیه بسیاری از جنگجویان پ‌ک‌ک را از خاک این کشور بیرون راندند و بیشتر نبردها از آن پس به منطقه خودگردان کردستان عراق و شمال سوریه منتقل شد.

در سوریه، ارتش ترکیه (به همراه شبه‌نظامیان متحد خود به نام ارتش ملی سوریه) با یگان‌های مدافع خلق در حال جنگ بوده که رهبری آن بر عهده کردهاست و ترکیه آن را شاخه‌ سوری پ‌ک‌ک می‌داند.

از اکتبر ۲۰۲۴، دولت ترکیه - با همراهی دولت باحچلی، رهبر حزب راست افراطی حرکت ملی- مذاکراتی را با پ‌ک‌ک برگزار کرده‌اند. این مذاکرات شامل دیدارهایی با عبدالله اوجالان در زندان فوق‌امنیتی جزیره امرالی در دریای مرمره نیز بوده است.