آیا ترکیه می‌تواند با کردها برای پایان دادن به فعالیت‌های پ‌ک‌ک به توافق برسد؟

آیا امکان دارد ترکیه با رهبر زندانی پ‌ک‌ک برای انحلال این گروه و حل مناقشه چند ده‌ ساله با کردها به توافق برسد؟

دولت ترکیه ظاهرا در تلاش است تا «مسئله کردها» را حل کند و خشونت‌های داخلی را متوقف سازد، اما آیا این تلاش‌ها برای نفوذ در کل خاورمیانه هم هست؟

اظهارات رهبر بزرگترین حزب ملی‌گرای ترکیه در خصوص دعوت از رهبر زندانی گروه شبه‌نظامی کرد پ‌ک‌ک برای رسیدن به توافق احتمالی، برای کسانی که سیاست ترکیه را دنبال می‌کنند غافلگیرکننده بود.

دولت باحچلی، رهبر حزب حرکت ملی و متحد اصلی رجب طیب اردوغان، در اقدامی ناگهانی اعلام کرد که عبدالله اوجالان، رهبر گروه پ‌ک‌ک، می‌تواند به شرط اعلام انحلال این گروه شبه‌نظامی، اجازه سخنرانی در پارلمان ترکیه را داشته باشد.

دولت باحچلی گفت: «اگر انزوای رهبر تروریست‌ها پایان یافته، بگذارید بیاید و صحبت کند. بگذارید با صدای بلند اعلام کند که تروریسم به طور کامل پایان یافته و این سازمان منحل شده است.»

آقای باحچلی گفت که در عوض آن، احتمالاً می‌توان اوجالان را آزاد کرد.

دولت باحچلی همیشه با دادن هر امتیازی به اقلیت کرد ترکیه مخالفت کرده است. او حتی یک بار در یک تجمع، طنابی را به نشانه درخواست بازگشت مجازات اعدام پرتاب کرد تا رهبر پ‌ک‌ک اعدام شود.

این اقدام غیرمنتظره، گمانه‌زنی‌هایی را در مورد تلاش‌های پنهانی برای دستیابی به توافق بر سر پایان فعالیت‌های پ‌ک‌ک به‌وجود آورد.

پ‌ک‌ک چیست و اوجالان کیست؟

پ‌ک‌ک (حزب کارگران کردستان) سازمانی شبه‌نظامی است که در سال ۱۹۷۸ تأسیس شد. این گروه شش سال پس از ایجاد، شورشی جدایی‌طلبانه را در جنوب شرق ترکیه آغاز کرد.

مبارزات مسلحانه این گروه شامل حملات انتحاری و عملیات چریکی علیه اهداف نظامی، تأسیسات دولتی و نمایندگی‌های دیپلماتیک ترکیه در خارج از این کشور بوده است. برآورد شده تا حالا در این درگیری‌ها بیش از ۴۰ هزار نفر کشته شده‌ باشند.

ترکیه، ایالات متحده و اتحادیه اروپا، پ‌ک‌ک را گروهی تروریستی اعلام کرده‌اند.

عبدالله اوجالان، رهبر ۷۵ ساله پ‌ک‌ک، شخصیتی تأثیرگذار در سیاست کردها بوده است. او از نظر اکثر ترک‌ها منفور و از دیدگاه دولت ترکیه دشمن کشور محسوب می‌شود، اما اکثر ملی‌گرایان کرد او را می‌ستایند.

اوجالان، ۲۵ سال پیش، در سال ۱۹۹۹ بدست نیروهای ویژه ترکیه در کنیا دستگیر شد و از آن زمان در حال گذراندن حکم حبس ابد در زندانی جزیره‌ای در جنوب استانبول است.

کردها بزرگترین اقلیت قومی در ترکیه هستند و حدود یک پنجم از جمعیت ۸۵ میلیونی این کشور را تشکیل می‌دهند.

کشورهای همسایه ترکیه، یعنی عراق، ایران و سوریه هم اقلیت‌ کرد دارند.

«فرصتی طلایی»

یک روز پس از پیشنهاد بی‌سابقه دولت باحچلی، پس از ۴۳ ماه انزوای کامل و عدم دسترسی به وکلا یا خانواده، به اوجالان اجازه ملاقات در زندان داده شد. او در اولین واکنش خود گفت می‌تواند «روند را از خشونت به سیاست تغییر دهد.»

اما در همان روز دو عضو پ‌ک‌ک به یک شرکت هوافضای دولتی در نزدیکی آنکارا، پایتخت ترکیه، حمله کردند که منجر به کشته شدن پنج نفر و زخمی شدن ۲۲ نفر شد.

پ‌ک‌ک مدعی شد که این حمله «هیچ ارتباطی» با پیشنهاد اخیر نداشته و از مدت‌ها پیش برنامه‌ریزی‌شده بوده است.

با وجود این، ترکیه با حملات هوایی فرامرزی به مواضع پ‌ک‌ک در سوریه و عراق واکنش نشان داد.

این حملات ممکن بود فرآیند صلح احتمالی را در نطفه خفه کند، اما در عمل چنین تأثیری نداشت.

آقای اردوغان از پیشنهاد «شجاعانه» متحد ملی‌گرای خود حمایت کامل کرد و آن را «فرصتی طلایی» خواند و دولت باحچلی را به عنوان رهبری آینده‌نگر ستود.

اما گفتگوها درباره احتمال دستیابی به توافق، چند روز بعد با برکناری شهرداران سه شهر جنوب شرق ترکیه با اکثریت جمعیت کرد، به مسیر دیگری افتاد.

شهرداران حزب طرفدار کردها «برابری و دموکراسی خلق‌ها» در شهرهای ماردین، باتمان و هالفتی به اتهام ارتباط احتمالی با پ‌ک‌ک برکنار شدند و منصوبان دولت جایگزین آن‌ها شدند. این اقدام موجب اعتراضات گسترده در جامعه کرد شد.

حزب برابری و دموکراسی خلق‌ها، که سومین حزب بزرگ در پارلمان ترکیه است، این برکناری‌ها را محکوم کرد.

در بیانیه‌ این حزب آمده است: «در حالی که انتظار داشتیم دستی برای حل مسئله و برقراری صلح دراز شود، به اراده مردم بی‌احترامی شد.»

در گذشته هم ده‌ها شهردار طرفدار کرد با اتهامات مشابه برکنار شده بودند.

تحولات منطقه‌ای

در هفته‌های اخیر، سؤال اصلی این بوده که چه عاملی باعث پیشنهاد غیرمنتظره آنکارا به اوجالان شده است.

یکی از دلایل اصلی این امر، تغییر در موازنه قدرت در خاورمیانه و آسیب‌پذیری اخیر ایران و نیروهای نیابتی‌اش در برابر اسرائیل تصور می‌شود.

مسعود یگن، کارشناس ترک، به بی‌بی‌سی ترکی گفت: «ترکیه و ایران با ایجاد توازن در رقابت خود، وضعیت فعلی را در رابطه با اقلیت‌های کرد در عراق و سوریه به وجود آورده بودند.»

او افزود: «اکنون این توازن در معرض خطر است و به نظر من ترکیه با آغاز فرآیند حل و فصل، سعی در انطباق خود با شرایط جدید دارد.»

آقای یگن همچنین معتقد است که کاهش نفوذ ایران در سوریه و عراق به تقویت پ‌ک‌ک و گروه‌های وابسته به آن در منطقه منجر می‌شود و ترکیه احتمالاً قصد دارد اقدامی پیشگیرانه انجام دهد.

به گفته این تحلیلگر پ‌ک‌ک هم ممکن است به توافق با آنکارا تمایل داشته باشد، زیرا «نمی‌خواهد در صورت ایجاد خلأ قدرت احتمالی در خاورمیانه با ترکیه رو‌در‌رو شود».

تحولات سیاست داخلی ترکیه هم از عوامل مهم در ارائه پیشنهاد اخیر آنکارا برای حل مسئله کردها تلقی می‌شود.

بعضی بر این باورند که انگیزه اصلی دولت، حفظ قدرت اردوغان برای یک دوره دیگر است و به همین منظور در پی جلب حمایت کردهاست.

اردوغان بیش از دو دهه است که بر ترکیه حکومت می‌کند؛ ابتدا به عنوان نخست‌وزیر و سپس در مقام رئیس‌جمهور.

او پارسال برای سومین دوره به این سمت انتخاب شد و طبق قانون اساسی، واجد شرایط شرکت در انتخابات ریاست جمهوری ۲۰۲۸ نیست، مگر اینکه پارلمان انتخابات زودهنگام برگزار کند.

برای ایجاد تغییر در قانون اساسی، ائتلاف حاکم به حمایت حزب طرفدار کردهای برابری و دموکراسی خلق‌ها نیاز دارد.

تغییر در قانون اساسی در صورتی می‌تواند به همه‌پرسی گذاشته شود که ۳۶۰ نماینده از مجموع ۶۰۰ نماینده پارلمان از آن حمایت کنند. ائتلاف حاکم ۳۲۱ کرسی و حزب برابری و دموکراسی خلق‌ها ۵۷ کرسی در اختیار دارند.

مذاکرات قبلی صلح

دولت ترکیه پیش از این در سال ۲۰۱۲ مذاکرات صلح را با عبدالله اوجالان و پ‌ک‌ک شروع کرده بود.

این فرآیند و آتش‌بس سه سال ادامه یافت، اما در ژوئیه ۲۰۱۵ فروپاشید و به دوره‌ای از درگیری‌های شدید میان پ‌ک‌ک و نیروهای دولتی در جنوب شرق ترکیه منجر شد.

در جریان سرکوب‌های همراه با این درگیری‌ها، هزاران سیاستمدار طرفدار کرد به اتهام ارتباط با «گروه‌های تروریستی» زندانی شدند.

قره‌بِکر آق‌قویونلو، از مدرسه مطالعات شرقی و آفریقایی (سواس) دانشگاه لندن، می‌گوید: «فرآیند پیشین با نادیده گرفتن پارلمان و بدون ایجاد حداقل سطح اعتماد میان طرف‌ها انجام شد.»

او به بی‌بی‌سی ترکی می‌گوید: «مسئله کردها را نمی‌توان جدا از فرآیند دموکراسی‌سازی ترکیه بررسی کرد.»

در حالی که آنکارا محتاطانه عمل می‌کند و از ارائه هرگونه خبری درباره جزئیات نقشه راه صلح خودداری می‌کند، هنوز مشخص نیست که آیا امکان دستیابی به توافق بالقوه هست یا نه.

علاوه بر این، حمله ماه گذشته پ‌ک‌ک، میزان نفوذ و تسلط عبدالله اوجالان بر این گروه را پس از ۲۵ سال حبس زیر سؤال برد.

به نظر نمی‌رسد افکار عمومی ترکیه از توافقی با پ‌ک‌ک حمایت کند که به آزادی رهبر این گروه از زندان منجر شود.

نظرسنجی اخیر اندیشکده مطالعات اجتماعی آنکارا نشان می‌دهد که نزدیک به ۷۵ درصد از پاسخ‌دهندگان با سخنرانی عبدالله اوجالان در مجلس ترکیه مخالف هستند.