عبدالله اوجالان؛ از رهبری مبارزه مسلحانه تا پیشنهاد انحلال پ‌ک‌ک

عبدالله اوجالان، برای بیشتر ترک‌ها منفور و از سوی دولت ترکیه دشمن این کشور محسوب می‌شود، اما در میان اکثریت ملی‌گرایان کرد شخصیتی مورد احترام است.

عبدالله اوجالان دهه‌هاست که چهره‌ای مسلط در سیاست کردها و نامی بحث‌برانگیز در ترکیه بوده است.

او در سال ۱۹۴۹ در شانلی‌اورفای ترکیه به دنیا آمد و در اوایل دهه سی زندگی خود از بنیان‌گذاران حزب کارگران کردستان (پ‌ک‌ک) شد.

اوجالان خیلی زود این گروه را وارد درگیری مسلحانه کرد و در سال ۱۹۸۴ شورشی جدایی‌طلبانه را با هدف نهایی تأسیس یک کشور کرد در جنوب‌شرق ترکیه آغاز کرد.

او پس از سال‌ها هدایت گروه از تبعید در سوریه، مجبور شد به کنیا بگریزد، جایی که در سال ۱۹۹۹ دستگیر شد.

سپس او به ترکیه بازگردانده شد و در دادگاه به اتهام تروریسم محاکمه و به جرم خیانت به اعدام محکوم شد.

در روز صدور حکم، کردها در ترکیه و چندین کشور اروپایی تظاهراتی برگزار کردند که برخی از آنها به درگیری کشیده شد.

در سال ۲۰۰۲، ترکیه با لغو مجازات اعدام در راستای همسویی با قوانین اتحادیه اروپا، حکم اوجالان را به حبس ابد تخفیف داد.

او از سال ۱۹۹۹ دوران محکومیت خود را در زندانی فوق امنیتی در جزیره‌ ایمرالی، جزیره‌ای کوچک در دریای مرمره میان بخش‌های اروپایی و آسیایی ترکیه، سپری می‌کند.

سال‌های اولیه مارکسیستی

عبدالله اوجالان که با لقب «آپو» (به معنی «عمو» در زبان کردی) شناخته می‌شود، در خانواده‌ای روستایی متولد شد و گفته می‌شود که در جوانی تمایلات سیاسی قوی نداشت.

او در دهه ۱۹۷۰ در رشته علوم سیاسی دانشگاه آنکارا تحصیل کرد و به‌تدریج گرایش‌های سیاسی پیدا کرد.

در نهایت، مارکسیسم را به عنوان ایدئولوژی سیاسی خود پذیرفت و به سازمان‌دهی جنبش‌های دانشجویی پرداخت.

پس از زندانی شدن به دلیل پخش بروشورهایی در حمایت از شبه‌نظامیان انقلابی، تحصیل را رها کرد و به یک سازمان چپ‌گرا پیوست.

در سال ۱۹۷۳، او در نشستی در آنکارا شرکت کرد که بعدها به عنوان اولین گردهمایی غیررسمی منجر به تشکیل پ‌ک‌ک شناخته شد.

از آن زمان، اوجالان شروع به تبلیغ برای تأسیس یک دولت مستقل کردی کرد.

آغاز پ‌ک‌ک

در سال ۱۹۷۷، او به نگارش مانیفستی با عنوان «راه ملی به سوی انقلاب کردی» کمک کرد. این سند به‌عنوان نقشه راه پ‌ک‌ک شناخته شد.

یک سال بعد، پ‌ک‌ک در دیاربکر، شهری در جنوب شرق ترکیه با جمعیت عمدتا کرد، تأسیس شد و اوجالان به عنوان رهبر آن انتخاب شد.

این گروه در سال‌های اولیه فعالیتش، در ترورهای پر سروصدا و درگیری‌های مسلحانه با دیگر گروه‌های شبه‌نظامی در ترکیه نقش داشت.

در سال ۱۹۷۹، در بحبوحه ناآرامی‌های اجتماعی، عبدالله اوجالان به همراه برخی از همراهانش به سوریه رفت، و در آنجا آموزش نیروهای چریکی را آغاز کرد که هسته اصلی پ‌ک‌ک را تشکیل می‌دادند.

در ۱۵ اوت ۱۹۸۴، پ‌ک‌ک با حملاتی به نیروهای امنیتی در استان‌های سیرت و حکاری در جنوب شرق ترکیه، مبارزه مسلحانه خود را آغاز کرد.

نخست‌وزیر وقت ترکیه این گروه را «چند راهزن» توصیف کرد. طبق آمار رسمی، درگیری‌های مسلحانه به رهبری پ‌ک‌ک بیش از ۴۰ هزار کشته در ترکیه برجای گذاشته است.

پ‌ک‌ک به رهبری عبدالله اوجالان، از ۱۹۸۴ تا ۱۹۹۹، یک کارزار خونین در ترکیه به راه انداخت.

در سال ۱۹۹۳، در اوج درگیری‌های مسلحانه، این گروه ده‌ها سرباز غیرمسلح را در بزرگراه الازیغ-بینگول در شرق ترکیه ربود و ۳۳ نفر از آن‌ها را کشت. در همان سال، حمله مسلحانه دیگری در یکی از روستاهای استان ارزروم شرقی، ۳۳ کشته برجای گذاشت.

در دهه ۱۹۹۰، اوجالان در غرب ترکیه به دشمن شماره یک تبدیل شد و رسانه‌های جریان اصلی او را «قاتل کودکان» نامیدند. مراسم تشییع نیروهای امنیتی، به تجمعات خشمگین علیه پ‌ک‌ک تبدیل می‌شد.

اما در شرق و جنوب کشور، بسیاری از کردها او را به‌عنوان «رهبر» ستایش می‌کردند و در مراسم تشییع چریک‌های پ‌ک‌ک، شعارهایی در حمایت از اوجالان سر داده می‌شد.

دستگیری در کنیا

در سال ۱۹۹۸، ترکیه فشار خود را بر سوریه برای اخراج عبدالله اوجالان افزایش داد. او نزدیک به دو دهه در تبعید در این کشور زندگی می‌کرد.

در پی این فشارها، اوجالان در ۹ اکتبر ۱۹۹۸ از سوریه اخراج شد و تلاش کرد در کشورهایی مانند یونان، روسیه، ایتالیا و تاجیکستان پناه بگیرد.

با این حال، تلاش‌های او برای دریافت پناهندگی در کشورهای مختلف بی‌نتیجه ماند، چون ترکیه با اقدامات دیپلماتیک گسترده مانع از پذیرش درخواست پناهندگی او توسط این کشورها شد.

در ۱۵ فوریه ۱۹۹۹، اوجالان در یک عملیات مخفی در فرودگاه نایروبی کنیا دستگیر و به ترکیه منتقل شد.

در فاصله چهار ماه بین دستگیری او و آغاز محاکمه‌اش، طرفداران پ‌ک‌ک دست به تظاهرات گسترده‌ای زدند که شامل خودسوزی، اشغال ساختمان‌های کنسولگری و اعتصاب غذا می‌شد.

محاکمه

محاکمه عبدالله اوجالان در ۳۱ مه ۱۹۹۹ در جزیره ایمرالی آغاز شد. او در جلسات دادگاه در یک قفس شیشه‌ای ضدگلوله حضور داشت.

در نخستین جلسه دادگاه، خانواده‌های سربازان و نیروهای پلیسی که در درگیری‌ها کشته شده بودند نیز در سالن حضور داشتند.

اوجالان در این جلسه از آنها عذرخواهی کرد و گفت که اگر فرصت داشته باشد، «آماده است برای حل مسئله کردها تلاش کند».

در پایان محاکمه، اوجالان به اتهام خیانت و تشکیل و رهبری یک سازمان مسلح تروریستی مجرم شناخته و به اعدام محکوم شد.

در سال ۲۰۰۲، حکم او به حبس ابد تخفیف یافت. یک سال بعد، دادگاه حقوق بشر اروپا حکم داد که محاکمه اوجالان ناعادلانه بوده و گفت که دفاعیات او به طور غیرقانونی محدود شده است.

ترکیه به این حکم اعتراض کرد، اما در سال ۲۰۰۵ دادگاه این رأی را تأیید کرد و توصیه به برگزاری دادگاهی مجدد داد، اما ترکیه از انجام این رای سر باز زد.

تغییر دیدگاه‌ها

پس از زندانی شدن عبدالله اوجالان، پ‌ک‌ک مراحل بحرانی متعددی را پشت سر گذاشت، اما این گروه منحل نشد و اوجالان همچنان به‌عنوان رهبر آن باقی ماند.

در دهه ۱۹۹۰، اوجالان شروع به تدوین دیدگاهی برای آینده جامعه کرد کرد که آن را «مدرنیته دموکراتیک» نامید. او در مقالات و کتاب‌هایش از مفاهیمی مانند «میهن مشترک، جمهوری دموکراتیک، خودمختاری دموکراتیک و کنفدرالیسم دموکراتیک» صحبت می‌کرد.

او به‌طور کامل از ایده تشکیل یک دولت-ملت دست کشیده و و از توافقی مذاکره شده برای ایجاد خودمختاری کردها در ترکیه دفاع می کرد.

مذاکرات صلح

در سال ۲۰۰۴، دو سال پس از اعلام آتش‌بس، پ‌ک‌ک حملات خود علیه نیروهای امنیتی ترکیه را از سر گرفت.

پیشتر گزارش‌هایی از مذاکرات صلح مخفیانه میان مقامات ترکیه و رهبران پ‌ک‌ک منتشر شده بود، اما نخستین دیدار رسمی عبدالله اوجالان با مقامات ترکیه در سال ۲۰۱۲ صورت گرفت. در آن زمان، رجب طیب اردوغان، نخست‌وزیر وقت ترکیه، اعلام کرد که دولت مذاکراتی را با اوجالان آغاز کرده است.

این مذاکرات در مارس ۲۰۱۳ به اعلام آتش‌بس از سوی اوجالان منجر شد و نیروهای پ‌ک‌ک روند خروج از ترکیه را آغاز کردند. اما مذاکرات به بن‌بست رسید و آتش‌بس در ژوئیه ۲۰۱۵ شکسته شد.

با پایان یافتن مذاکرات، نقش اوجالان در «فرایند صلح» کم‌رنگ شد.

با این حال، توجهات بین‌المللی بار دیگر به پ‌ک‌ک و رهبر زندانی آن جلب شد، چرا که گروه یگان‌های مدافع خلق (ی‌پ‌گ) – که به‌عنوان شاخه‌ای از پ‌ک‌ک شناخته می‌شود – نفوذ خود را در شمال سوریه گسترش داد.

یک اعلامیه غیرمنتظره

در اکتبر ۲۰۲۴، رهبر حزب راست‌گرای «حزب حرکت ملی» ترکیه اقدامی غیرمنتظره انجام داد و از عبدالله اوجالان خواست که انحلال پ‌ک‌ک را اعلام کند.

دولت باحچلی پیشنهاد کرد که اوجالان در صورت انحلال این گروه مسلح، اجازه یابد در پارلمان ترکیه سخنرانی کند.

باحچلی گفت: «اگر انزوای سرکرده تروریست برداشته شد، بیاید و صحبت کند. بگذارید فریاد بزند که تروریسم کاملاً تمام شده و سازمان منحل شده است.»

او در مقابل، احتمال آزادی اوجالان را مطرح کرد. از آن زمان، اعضای حزب طرفدار کردها، حزب دموکراتیک خلق‌ها، به جزیره ایمرالی سفر کرده‌اند تا با اوجالان گفت‌وگو کنند.

اکنون عبدالله اوجالان از پ‌ک‌ک خواسته است که کنگره خود را تشکیل داده و درباره انحلال این سازمان تصمیم‌گیری کند.

در صورتی که پ‌ک‌ک مطابق انتظار به این درخواست پاسخ دهد، این می‌تواند لحظه‌ای تاریخی برای ترکیه و همه کردهای منطقه باشد – و شاید به درگیری مسلحانه‌ای ۴۰ ساله که بیش از ۴۰ هزار کشته برجای گذاشته، پایان دهد.